Маҳмуд музаҳҳиб (ХВ аср охири -ХВИ аср 60-йиллари, Бухоро) — наққош, мусаввир. Камолиддин Бехзоднинт шогирди. Ижоди Ҳиротда бошланган.

.“Дарвеш зиёрати”, Маҳмуд Музаҳиб имзоси билан Са’дий Шерозийнинг Гулистонидан нусха. 1560-61 йилларда Бухорода яратилган. О'нг тарафдаги чап ко'зига бог'ланган фигура қо'лёзманинг ҳомийси бо'лиши мумкин

Ҳаёти

Маҳмуд Музаҳҳиб Шайбонийлар даврида Бухоро китобхонасида етакчи уста эди. Рассомнинг туг'илган ва вафот этган саналари нома'лум. “Музаҳҳиб” форсча “ёруғловчи” (саҳифалар четларини ёритиш билан шуғулланган рассом: уларни қандайдир нақш ёки фигуралар билан бўяш) маъносини билдиради. Бироқ, бугунги кунда у иллуминист сифатида эмас, балки классик форс адабиёти асарлари учун ко'плаб расмлар яратган ажойиб хаттот ва миниатюрачи сифатида танилган.

.Маҳмуд Музаҳҳиб. Асирга олинган араб қароқчиларни подшоҳ ҳузурига олиб келиш. Са’дийнинг “Гулистони”дан япроқ, тахминан. 1550, Сотҳебй'с аукциони.
Маҳмуд Музаҳҳиб. Кураш о'қитувчиси шогирдидан маг'луб бо'лди. Са’дийнинг “Гулистон” миниатюраси, 1543, Миллий кутубхона, Париж.

Маҳмуд ўз фаолиятини Ҳиротда Камолиддин Беҳзод бошчилигида бошлаган; барча тадқиқотчилар Беҳзоднинг дастлабки асарларида услубининг катта та'сирини қайд этадилар. Хаттотлик сан’атида унинг устози машҳур Мир Али Ҳаравий бўлиб, Маҳмуд Музаҳҳиб кейинчалик Ҳиротдан Бухорога у билан бирга кўчиб келган.

Бухорода ҳукмронлик қилган ўзбек Шайбонийлар сулоласи Ҳиротнинг темурий ҳукмдорлари томонидан тўпланган маданий юкларнинг меросхўри эканлигини даъво қилган. 1510-20-йилларда ўзбеклар Ҳиротга бир неча марта муваффақияциз босқинлар уюштирдилар, лекин уни фақат 1527 йилда Убайдуллахон қўшинлари томонидан босиб олишга муваффақ бўлдилар. Ҳиротда ҳукмронлик қилган Мирзонинг ўзи қочиб, темурийлар хазиналари ва китобхонаси ходимларининг бир қисмини олиб кетишга муваффақ бўлганига қарамай, шаҳарда бир қанча усталар, жумладан Мулла Юсуф, Маҳмуд Музаҳҳиб ва машҳур хаттот Мир ҳам бор эди. Бухорога етиб келгач, шайбонийлар китобхонасига бошчилик қилган Али Ҳаравий - Убайдуллоҳхон уларга эргашиб Бухорога боришни буюрди. Ана шу усталар ХВИ асрда гуллаб-яшнаган ёрқин Бухоро рассомлик мактабига асос солганлар.

Маҳмуд Музахҳиб Бухоро мактаби ривожида етакчи рол ўйнаганига қарамай, манбаларда у ҳақида жуда кам маълумот берилган. ХВИИ аср бошларида яшаган Мирзо Муҳаммад Ҳайдар Даулат “Саҳифаларни ёритишда Мавлоно Маҳмуд Ёрийдан устун эди”, деб ёзади.

Маҳмуд Музаҳҳиб бир қанча ҳукмдорлардан омон қолган: ўз фаолиятини ХВИ аср бошларида Темурийлар Ҳиротда бошлаган, уни Бухорода Убайдуллахон (1533-39), Абдулазиз (1539-50) ва Ёр-Муҳаммад (1550-57) даврида давом эттирган. , ва Абдуллоҳ ИИ  (1557—1583) даврида тугади. Бу вақт ичида у ко'плаб қо'лёзмаларни яратди, уларда у турли лавозимларда ишлади: иллюстратор, ёритувчи ва хаттот.

Мероси

Маҳмуд Музаҳҳиб мероси том ма'нода аста-секин йиг'илди. 1937 йилда форс санъатининг билувчиси Арменаг Сакисян “Маҳмуд Музоҳиб” имзоси билан ёзилган форс қўлёзмаларидаги хаттотлик аслида Маҳмуд Музаҳиб қўлига тегишли эканлигини исботлади. Кейин яна бир мутахассис, Беҳзод Э.Баҳорий ижодининг энг яхши тадқиқотчиларидан бири Маҳмуд Музаҳҳиб ва Шайхзода бир устоз эканлигини, унинг асарларига турли номлар билан имзо чеккан: Шайхзода, Шайхзода Маҳмуд, Маҳмуд Музаҳзода эканлигини исботлади. Ушбу номлар билан имзоланган асарларнинг аксарияти услубий жиҳатдан о'хшашдир. Маҳмуд Музаҳҳибнинг миниатюралари туширилган “Туҳфат ул-аҳрор” қўлёзмасида (улардан бири унинг номи билан имзоланган) Муғуллар императори Шоҳ Жаҳон томонидан ёзилган: Жомийнинг “Туҳфат ал-аҳрор” ёзуви борлиги ҳам қизиқ. Султон Али томонидан Шайхзоданинг расмлари билан қайта ёзилган”, бу эса Шайхзоданинг Бухорога кўчиб ўтгандан кейин “Маҳмуд Музаҳҳиб”, я’ни Маҳмуд нуронийга имзо чекканлиги ҳақидаги версияни тасдиқлайди.

Устанинг ко'плаб асарларидан ҳозирги кунгача фақат бир қисми сақланиб қолган. Маҳмуд иштироки инкор этиб бо'лмайдиган қо'лёзмалар ро'йхатига қуйидагилар киради:

•"Туфҳат ал-Аҳрор" Жомий (Миллий кутубхона, Париж)

•“Оирани Саадаин” Амир Хосров Деҳлавий (Исроил, музей)

•Жами "Диван" (Ню-Ёрк жамоат кутубхонаси)

•Низомийнинг “Махзан ал-Аҳрор” (Миллий кутубхона, Париж)

•Са'дийнинг "Бустан" (Cалоусте Гюлбекиан Фоундатион, Лиссабон)

•"Равдат ал Муҳиббин" ше'рий то'плами (Салар Жанг музейи, Ҳиндистон)

•Жомийнинг "Баҳористон" асари (илгари де Лори коллексиясида сақланган, Париж)

•Са’дийнинг “Гулистон” асари (кашта тикилган, бир қисми шахсий коллексияда, бир қисми Чристиэ’с ауксионида сотилган)

•Са'дийнинг "Бустан" (шахсий коллексия)

•Са’дийнинг “Бўстони” (Гулистон кутубхонаси, Теҳрон)

•Жомийнинг “Юсуф ва Зулайҳо” (Сан’ат ва тарих трести тўплами)

•Жомийнинг “Диван”и (шахсий коллексия)

•Жомийнинг "Туҳфат ал-Аҳрор" (Саcклер Галлерй, Вашингтон)

•Са'дийнинг "Бустан" (Кейра то'плами, Лондон)

Са’дийнинг “Гулистон”и (кашта тикилган, шахсий коллексия, чойшабларнинг бир қисми Чристиэ’с ауксионида сотилган). Маҳмуд илк асарларининг композицион тузилишида Беҳзод ижодига эргашган. Вақт о'тиши билан у саҳналарнинг ан'анавий қурилишига о'з о'згаришларини киритиб, вариацияларни ярата бошлади. У етук бухорийлик даврида мумтоз матнлардан саҳна кўринишларига янгича ечимлар таклиф қилади. Маҳмуд Музаҳҳиб Бухоро мактабида биринчи бўлиб юзнинг қирқимли моделини қўллаган (Низомий, Миллий кутубхона, Париж, “Махзан ал-асрор”дан “Султон Санжар ва кампир” миниатюраси. Бир қатор тадқиқотчиларнинг э’тироф этишларича юзларни моделлаштириш Муг'ал китобхон императори Жаҳонгир рассомларининг аралашуви натижаси бо'либ, у ерда қо'лёзма узоқ вақт давомида сақланадиган "юз мутахассислари" дан бири "чиҳра-и" уларни ретушлаш орқали модернизация қилган. уларни чиаросcуро билан). Рассом бошқа нарсалар қаторида яхши портрет рассоми бо'лган, унинг миниатюраларида султонлар ва сарой а'золарининг юзлари ко'п учрайди; Шунингдек, у Алишер Навоий портрети (Машҳад, Имом Ризо мақбараси кутубхонаси; бу асл нусханинг Беҳзод нусхаси эканлиги тахмин қилинади) ва алоҳида варақлардаги ошиқлар тасвирига эга.

Тадқиқотчиларнинг фикрича, Маҳмуд Музаҳҳиб 1560-йилларда вафот этган. Унинг шогирдлари Абдуллоҳ ва ШайхзодаШайх эди.

Адабиёт

  • Усмонов О., Камолиддин Беҳзод ва унинг наққошлик мактаби, Т., 1977; Аш - рафи М. М., Бехзад и развитие буҳарской школи миниатюри ХВИ в., Душанбе, 1987.

Абдумажид Мадраимов.[1]

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил