Ziyosfera

Mahmud Xudoyberdiyev

Маҳмуд Туронович Худойбердиев (тожикча: Маҳмуд Туронович Худойбердиев) – тожикистонлик ҳарбий арбоб, дала командири, Тожикистон фуқаролар уруши қатнашчиси, полковник. Учта аксилҳукумат исёнига (1996, 1997 ва 1998) раҳбарлик қилган. Бир неча марта кутилмаган ҳужумлар билан Душанбе, Хўжанд, Қўрғонтепа шаҳарларини қамал қилиб, босиб олган, фитна ва исёнлар уюштирган. У ҳақида кўплаб афсоналар айтилган ва у ҳақидаги хабарлардан ишончли маълумот олиш кўпинча қийин. Аслида, унинг позицияси мустақил бўлган – мухолифатни ҳам, Халқ фронтини ҳам қўллаб-қувватламаган. 1997-йилги миллий оташкесимдан сўнг у Раҳмонов ҳукумати билан келишувлардан воз кечди ва афғон мужоҳидларига таянган ҳолда ярашув ҳукуматига қарши ҳарбий амалиётлар ўтказди.

Маҳмуд Худойбердиев
Асл исми тожикча: Маҳмуд Туронович Худойбердиев
Таваллуди 18-октябр 1964-йил
Қўрғонтепа (ҳозирги Бохтар), Қўрғонтепа тумани, Тожикистон ССР
Фуқаролиги SSSR bayrogʻi СССР
Tojikiston bayrogʻi Тожикистон
Унвони полковник
Қўмондонлик қилган Тожикистон Мудофаа вазирлиги 1-бригадаси
Жанг/уруш Афғон уруши
Тожикистон фуқаролар уруши
Мукофотлари
Билими Олмаота олий умумқўшин қўмондонлик билим юрти
Хизмат қилган мамлакати Тожикистон

Таржимаи ҳоли

Болалиги

Маҳмуд Худойбердиев 1964-йил 18-октябр куни Қўрғонтепада, ишчи-қурувчи оиласида туғилган. Этник ўзбек. 1985-йил Маршал Конев номидаги Олмаота олий умумқўшин қўмондонлик билим юртини тамомлаган. сўнгра Афғонистондаги Совет қўшинларининг чекланган контингентида 70-алоҳида гвардиячилар бригадасининг 1-мотоўқчи баталёни разведка взвод командири сифатида хизмат қилган[1], яраланган[2]. 1989—1990-йилларда Олмаота олий умумқўшин қўмондонлик билим юрти 4-кадет баталёни 7-рота 1-взвод командири бўлиб, Тожикистонга жўнаб кетган ва Жиликўл, кейин Бохтар туман ҳарбий комиссари ўринбосари этиб тайинланган.

Фуқаролар уруши

1992-йилдан Маҳмуд Худойбердиев Хатлон вилояти ҳарбий комиссарининг ўринбосари бўлган[2]. Ўшанда Тожикистонда фуқаролар уруши бошланган эди. Унинг таянч нуқтаси Қўрғонтепа шаҳри бўлган. Худойбердиев Қўрғонтепа шаҳридаги 201-мотоўқчилар дивизияси таркибида махсус гуруҳ командири бўлди.

1992-йил сентябр ойида мухолифат ҳужуми пайтида у ўзбошимчалик билан боғдан 201-мотоўқчилар дивизиясининг танкларини олиб чиқиб, Сангак Сафаровга ёрдамга жўнатади. Бу эпизод шаҳардаги вазиятни ўзгартирди; кўп қурбонлар билан узоқ давом этган қонли жанглардан сўнг „Халқ фронти“ шаҳарни ўз назоратига олишга муваффақ бўлди. Худойбердиев Тожикистоннинг 11-бригадаси қўмондонлиги билан қуролли тўқнашувларга кирган ва уни Қўрғонтепа ва марказий ҳукуматдаги „мафия“ни қўллаб-қувватлашда айблаган. 1995-йил охири ва 1996-йил бошида у Қўрғонтепани эгаллаб, шаҳарни тўлиқ назоратга олди ва 11-бригада тарқатиб юборилди.

Аксилҳукумат исёни

1996-йил 26-январда Худойбердиев Қўрғонтепада ҳокимиятни қўлга олди. Худойбердиев Бош вазир ўринбосари Маҳмудсаид Убайдуллоэв, президент маъмурияти раҳбари Иззатулло Ҳаёев, Хатлон вилояти раҳбари Абдужалол Салимов ва мудофаа вазири Хайруллаэвнинг истеъфосини, шунингдек, Хатлон вилоятини Қўрғонтепа ва Кўлобга бўлинишини талаб қилди[3]. Қийин музокаралардан сўнг президент ён берди ва тожик армияси бригадаси ўз казармаларига қайтишни бошлади. Кейинроқ бригада Вахш водийсига исломчиларга қарши курашга жўнади.

1997-йилги қуролли қўзғолонлари

1997-йил 7-январда Маҳмуд Худойбердиевнинг Турсунзодадаги бўлинмалари алюминий заводини назорат қилган маҳаллий авторитет Қодир Абдуллаев[4] гуруҳи билан жангга киришди ва уч кун ичида унинг отрядини мағлуб этди, отряд қолдиқлари эса Ўзбекистонга қочиб кетди[5]. Ўша йилнинг 8-августидан 9-августига ўтар кечаси Душанбеда Суҳроб Қосимов қўмондонлигидаги махсус кучлар бригадаси жангчилари ва республика Божхона қўмитаси раҳбари Ёқуб Салимов ўртасида тўқнашувлар бошланган. Эрталаб Маҳмуд Худойбердиев ўз бригадасини Қўрғонтепадан пойтахтга юришга бошлади. Фахробод довонида Худойбердиев жангчилари Ғафар Мирзоев қўмондонлигидаги президент гвардиясининг назорат-ўтказиш пунктлари томонидан тўхтатилиб, жангга оғир артиллерия ва „Град“ лардан ўт очилди. Ўз навбатида Худойбердиев бўлинмалари гаубица ва танклардан фойдаланиб, уларни атрофдаги тепаликлар бўйлаб тарқатиб юборди[6]. Шу билан бирга, исёнчилар Душанбедан ғарбда Ҳисор аҳоли пунктига олиб борувчи шосседа президент гвардияси ва тожик чегарачилари билан уруш бошлади[6]. 11-августга ўтар кечаси қўшин бўлинмалари довонни эгаллаб, қўзғолончиларнинг истеҳкомларидан бири Турсунзода шаҳрини ҳам эгаллаб олди[7]. Ҳукумат қўшинлари қўзғолончи полковникнинг қўрғони Қўрғонтепага яқинлаша бошлади. 12-август куни кечқурун қўзғолончилар гаубицалар, танклар ва Град қурилмалари кўмагида яна стратегик аҳамиятга эга Фахробод довонини эгаллаб олди ва ҳукумат қўшинларини Душанбедан 12 км узоқликдаги Гагарин посёлкаси ҳудудидаги олдинги позицияларига чекинишга мажбур қилди. Аммо мамлакат Мудофаа вазирлиги ва Ички ишлар вазирлигининг бошқа бўлинмалари Қўрғонтепадаги Худойбердиев бригадаси базасидан 2 км узоқликда бўлган, бунинг натижасида шаҳарда умумий сафарбарлик эълон қилинган[8]. Ўша тунда Худойбердиев бригадаси бўлинмаларидан бири Қўрғонтепадаги шаҳар ички ишлар бўлими биносига оғир қуроллардан ўқ узди[7]. 12-августдан 13-августга ўтар кечаси Имомали Раҳмонов Маҳмуд Худойбердиев билан икки марта телефон орқали суҳбатлашган, натижада Худойбердиев шахсий дахлсизлик эвазига ўз бўлинмаларини казармага қайтаришга ва бригада командири лавозимини тарк этишга рози бўлган[8].

18 август куни Тожикистон Бош прокурори Саломиддин Шаропов телевидение орқали гапирар экан, полковник ва унинг тарафдорларини ҳарбий тўнтариш уюштиришда айблади[4], шундан сўнг Худобердиев ҳарбий амалиётларни қайта бошлади. Эртаси куни Худобердиевнинг мамлакатнинг бошқа ҳудудларидан ёрдамга келган тарафдорлари тарқаб кетди. Айрим маълумотларга кўра, Худобердиевнинг ўзи билан бирга ўнлаб жангарилар Ўзбекистон ҳудудига ўтган бўлса, бошқа маълумотларга кўра, ўзбек чегарачилари уларни Тожикистонга қайтариб юборган[4]. Ўзбекистон билан чегарадош Шаҳритуз ва Қубодиён туманларида қўзғолончилар бригадасининг барча ходимлари ва зобитларини таслим қилиш жараёни бошланди. Тожикистон Президенти матбуот котиби Зафар Саидов айни вақтда шундай деди:

„Шундай қилиб айтиш мумкинки, Тожикистон жанубида қўзғолончилар бригадасининг жиноий ҳаракатлари натижасида маҳаллийлаштириш ва кескинликни юмшатиш бўйича ҳарбий операция муваффақиятли якунланди. Қўзғолончи полковникнинг кучлари тўлиқ мағлубиятга учради“[9].

Тожикистон шимолидаги исён

Худойбердиев бригада қолдиқлари асосида янги бўлинма тузди. 1998-йил 3-ноябрда Худойбердиев Тожикистон шимолида қуролли исён кўтарган. Эрталаб соат 4 да мингга яқин исёнчи Хўжанд ички ишлар бўлимига, президент гвардияси казармаларига, республика ИИВ ва Мудофаа вазирлиги баталёнларига ҳужум қилди ва бир неча соатдан сўнг Хўжанд ва бир қанча туман марказларидаги муҳим обектларни эгаллаб олди. Кун охирига келиб исёнчилар Шаҳристон довонини эгаллаб, пойтахтни мамлакат шимолидан ажратиб олди[10]. 30 га яқин ҳуқуқ-тартибот ходимлари қўлга олинди[10]. Ҳукумат қўшинларни Ўзбекистон ва Қирғизистон орқали тоғлар бўйлаб ҳаракатлантира бошлади. Кейинги бир неча соат ичида ҳукумат қўшинлари ҳужумга ўтди ва 5-ноябр куни Хўжанддаги асосий обектлар устидан назоратни тиклади. Эртаси куни Худойбердиев жангчилари Чкаловскдан қувиб чиқарилди, 8-ноябрда уларнинг ХИИИ аср қалъаси бўлган Хўжанддаги сўнгги таянчи қулади, 9-ноябрда Худойбердиевнинг ўринбосари полковник Сергей Зворикин бошчилигидаги исёнчиларнинг жанубий гуруҳи тор-мор этилди[11].

Версиялардан бирига кўра, Худойбердиев 2001-йилгача Афғонистон мужоҳидлари билан иттифоқчи бўлиб, Душанбега қарши кампания тайёрлаган. 2001-йил кузида Худойбердиэв вафот этган, унинг ўлими ҳолатлари бир-бирига зиддир. Полковникнинг вафоти ҳақидаги биринчи хабар Машҳаддан эшиттириладиган Хуросон радиоси орқали эшиттирилди[12]. Айрим маълумотларга кўра, Ўзбекистон ҳукумати ва ҳарбийлари вакиллари билан Худойбердиев ва унинг ўринбосари Сергей Зворикин ўртасида учрашув бўлиб ўтган, унда ўзбек расмийлари вакиллари полковникка Абдул Рашид Дўстум томонида Толибонга қарши операцияда қатнашишни таклиф қилган. Худойбердиев рози бўлган, бироқ кейинги можаролар натижасида отишма содир бўлиб, Зворикин Маҳмуд Худойбердиевни ўлдирган, сўнгра ўзбек ҳокимияти вакилларидан бирининг ўқидан ҳалок бўлган[12]. Бошқа маълумотларга кўра, Маҳмуд Худойбердиев автоҳалокат натижасида вафот этган[12].

Кейинроқ Маҳмуд Худойбердиэв умуман ўлмагани, лекин ҳали ҳам Ўзбекистонда экани ҳақида хабарлар пайдо бўлди. Шундай қилиб, Европага қочиб кетган Ўзбекистон Миллий хавфсизлик хизматининг собиқ агенти Икром Ёқубов 2008-йилнинг сентябрида Худойбердиэв 2005-йилдаги Андижон воқеасида фаол иштирок этгани, Каримов ва унинг қизларининг шахсий хавфсизлигини таъминлагани, гўё Ислом Каримовнинг тўнғич қизи Гулнорани Ўзбекистонда ҳокимиятга олиб келишга чақирилганини маълум қилди[13]. 2010-йилда Тожикистон Олий суди 56 ёшли Ҳайдар Бобомуродовни Турсунзода шаҳри раиси Баракатулло Атохожига қарши теракт тайёрлаганликда айблаб, 30 йилга озодликдан маҳрум қилган эди. Тергов жараёнида айбланувчи 2008-йилдан буён Ўзбекистоннинг Шарғун туманида жойлашган махсус ҳарбий қисмда хизмат қилганини айтган. Айбланувчининг сўзларига кўра, ушбу бўлинмага террорчилик ҳужумини амалга ошириш тўғрисида буйруқ олган Маҳмуд Худойбердиев раҳбарлик қилади[14].

Разведка идоралари маълумотларига кўра, полковник 2018-йилда Ислом Каримов вафотидан кейин Ўзбекистонни тарк этишга мажбур бўлган ва Туркияга кўчиб кетган[15].

Мукофотлари

Манбалар

  1. ↑ „1 МСБ — 70-я Отдельная Гвардейская Мотострелковая Бригада“. 2019-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 25-август.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 „Худойбердыев Махмуд“. ЦентрАзия. 2018-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 24-август.
  3. ↑ ИЛЬЯ Ъ-БУЛАВИНОВ.. „Кризис пошел на спад, но не разрешился“. Газета «Коммерсантъ» (1996-йил 6-феврал).
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 АЛЕКСАНДР СУОРД, ВЛАДИСЛАВ ДОРОФЕЕВ.. „Рахмонов выдернул приватизационную чеку“. Журнал «Коммерсантъ» (1997-йил 26-август).
  5. ↑ АЗЕР МУРСАЛИЕВ.. „Война и мир / Таджикский след“. Журнал «Коммерсантъ» (1997-йил 28-январ).
  6. ↑ 6,0 6,1 ЛЕОНИД Ъ-ГАНКИН.. „Мятеж в Таджикистане подавлен“. Газета «Коммерсантъ» (1997-йил 12-август).
  7. ↑ 7,0 7,1 Николай Вавилов.. „БОИ В ТАДЖИКИСТАНЕ ПРОДОЛЖАЮТСЯ“. Электронная версия "НГ" (ЭВНГ). (1997-йил 13-август). 2011-йил 21-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 8-апрел.
  8. ↑ 8,0 8,1 ЛЕОНИД Ъ-ГАНКИН.. „Комбриг Худойбердыев ушел в отставку“. Газета «Коммерсантъ» (134.08.1997).
  9. ↑ АЛЕКСАНДР Ъ-ШУМИЛИН.. „Худойбердыев прорвался в Узбекистан“. Газета «Коммерсантъ» (1997-йил 20-август).
  10. ↑ 10,0 10,1 ЛЕОНИД Ъ-ПАНИН.. „Мятеж в Таджикистане“. Газета «Коммерсантъ» (1998-йил 5-ноябр).
  11. ↑ ЛЕОНИД Ъ-ПАНИН.. „Мятеж в Таджикистане подавлен“. Газета «Коммерсантъ» (1998-йил 10-ноябр).
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Сергей Петров.. „Известный таджикский мятежник погиб“. Независимая газета (2001-йил 11-октябр). 2005-йил 14-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 8-апрел.
  13. ↑ „Дети СНГ“. Информационное агентство «Руспрес» (2008-йил 16-сентябр). 2010-йил 31-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 10-январ.
  14. ↑ „В Таджикистане осудили сторонника опального полковника“. ИА РЕГНУМ (2010-йил 8-ноябр). 2022-йил 3-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 2-май.
  15. ↑ По новым данным разведки. Полковник Махмуд Худойбердыев покинул Узбекистан? Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (5-август 2020-йил) — международное агентство новостей «Фергана»

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mahmud_Xudoyberdiyev" dan olindi