Ziyosfera

Maitreya

Маитрея (санскрит) ёки Меттейя (пали) – барча буддавийлик мактабларида келажакдаги Буддага айланиши башорат қилинган бодҳисаттва сифатида қаралади. У Маитрея Будда ёки Меттейя Будда деб аталади[1][2].

Маитрея

Бодҳисаттва Маитрея ИИ аср Гандҳаран санъати даврида
Маълумотнома
Санскрит मैत्रेय
(Маитрея)
Пали मेत्तेय्य
(Меттейя)
Бенгалча মৈত্রেয় বুদ্ধ
(Моитреё Буддҳо)
Бирмача အရိမေတ္တေယျမြတ်စွာဘုရား
Хитойча 彌勒菩薩
弥勒菩萨
(Пинйин: Мíлè Пúса)
Японча

弥勒如来（みろくにょらい）


(ўқилиши: Мироку Нёраи)
Каренча မဲၣ်တယါ ဘူးဒး
(Меҳтуҳяҳ Боодаҳ)
Кҳмерча សិអារ្យមេត្រី, អរិយមេត្តយ្យ
се-аа-меэтреи, а-ри-еак-меэт-таи
Корейсча 미륵보살
彌勒菩薩
(ўқилиши: Миреук Босал)
Монголча ᠮᠠᠢᠢᠳᠠᠷᠢ
ᠠᠰᠠᠷᠠᠯᠲᠤ
Русча Майдар, Асралт
(Майидар, Асаралту)
Сингалча

මෛත්‍රී බුදුන්


(Маитҳри Будун)
Тагалча మైత్రేయ బుద్ధ
(Маитрēя буд'дҳа)
Тайча พระศรีอริยเมตไตรย
(ўқилиши:Пҳра Си Ария Меттраи)
Тибетча

བྱམས་པ་
(Вйлиэ: бямс па)
(ўқилиши: Жампа)


བྱམས་པ་མགོན་པོ་
(Вйлиэ: бямс паъи мгон по)
(ўқилиши: Жампé Гöнпо)
Ветнамча Ди лặc Бồ Тáт
Ҳурмат кўрсатилиши Маҳаяна, Тҳеравада, Важраяна
Атрибутлари Раҳм-шавқат ва меҳрибонлик
Шист тошидан ясалган грек-буддавий Маитрея ҳайкали, Гандҳара, тахминан милодий ИИИ аср

Баъзи буддавийлик матнларида, масалан, Амитабҳа Сутра ва Лотус Сутрада у Ажитā (енгилмас, мағлуб этилмас) номи билан ҳам аталади. Тибет буддавийлигида у „Севги Эгаси“ ёки „Олижаноб Меҳру-муҳаббатли Зот“ (Пакпа Жампа) сифатида танилган[3]. Унинг исми санскритча маитрī (пали: метта; яъни дўстона, меҳру-шафқат) сўзидан олинган. „Маитрея“ номи шунингдек индо-эроний тилларидаги Митра номи билан ҳам боғлиқ[4].

Ҳинд динларида эса Маитрея Шамбала шаҳрининг келажакдаги подшоҳи ҳисобланади[5] ва у ерда Калки Аватар туғилиши ҳам башорат қилинган[6].

Буддавийликнинг барча тармоқларида Маитрея Гаутама Будданинг бевосита вориси сифатида эътироф этилади. У ҳозирги калпа (эон) давридаги бешинчи ва сўнгги Будда бўлади ва унинг таълимоти Будданинг Дҳармасини ер юзида қайта тиклашга қаратилган. Муқаддас матнларга кўра, Маитреянинг таълимоти Гаутама (Шакямуни) Будданинг таълимотига ўхшаш бўлади[7][8].

Маитрея келиши таълимотларнинг инқирози даврида юз беради – яъни Гаутама Будданинг таълимотлари унутилиб кетган ёки йўқолган бўлади.

Тарих давомида турли диний раҳнамолар ва руҳий шахслар ўзларини Маитрея деб даъво қилганлар (даъвогарликлар рўйхати мавжуд), бироқ буддавийлик оқимлари уларни нотўғри деб рад этади, чунки Будданинг ҳақиқий таълимоти ҳали тўлиқ йўқолмаган. Анъанавий буддистлар ишонишича, Маитрея ҳозирда Тушита жаннатида яшамоқда[9].

Шунга қарамай, у ердан бутунлай йироқ эмас. Буддавийлик тарихи давомида айримлар Маитрея билан учрашганини, уни тушида ёки ваҳий орқали кўрганини ва ундан таълим олганини даъво қилишган. Шу боис, Маҳāйāна буддистлари Маитрея Будданинг турли сутралар (масалан, Маҳāйāнасūтрāламкāракā, Мадҳйāнтавибҳāга) орқали Ёгачара фалсафий йўналишининг асосчиси деб ҳисоблайдилар[10][11][12].

Dharma gʻildiragi
Буддизм
Маданияти
Тарихи
Буддистлар
Мактаблар
Ибодатхоналар
Матнлар
Портал

Маълумотномалар

11-асрга оид Маитрея ҳайкали, Биҳар, Ҳиндистон

Маитрея номи санскритча маитрī (яъни „дўстлик“) сўзидан олинган бўлиб, бу эса ўз навбатида митра (дўст) сўзи ортидан келиб чиққан. Пали тилидаги шакли Меттейя бўлиб, у Пāли канонидаги Cаккаватти-Сīҳанāда Суттада (Дигҳа Никая 26-сутта) ва шунингдек, Буддҳавамсанинг 28-бобида тилга олинган[7][8]. Маитрея ҳақидаги башорат бошқа манбаларда ҳам учрайди, масалан: Маҳāвасту, Лалитавистара, Мūласарвāстивāда виная ва Дивйāвадāна асарларида[1][13].

Унинг номидаги ўхшашлик сабабли, айрим замонавий олимлар, жумладан Прзйлуски, Ламотте ва Леви Маитрея тимсоли қадимги индо-эроний диний ан’аналаридаги Митра худосидан ва Зардуштийликдаги келажакдаги нажоткор – Саошянтдан илҳомланган бўлиши мумкин деган фикрни илгари суришган[14][13].

Шунга қарамай, тадқиқотчи Давид Алан Сcотт уларнинг тасвирий санъатдаги образлари (ҳатто бир хил минтақаларда) анча фарқ қилиши, тарихий тафовутлар мавжудлиги сабабли, бу тўғридан-тўғри боғлиқлик эҳтимолини инкор қилади. У Маитрея ҳақидаги маълумотлар қадимий буддавий матнларида ҳам учрашини таъкидлайди[13]. Бироқ Сcотт Маитрея ва Митра ҳар иккаласининг дўстлик (маитрī) фазилатининг тимсоли эканлигини, бу жиҳатдан улар ўхшашлигини тан олади[13].

Маҳаяна сутралари

Кўплаб Маҳāйāна сūтраларида бодҳисаттва Маитрея тасвирланган ва у ҳақида муҳокама қилинган. У Лотус Сутра, Вималакирти Сутра, Олтин Нур Сутра, Самадҳиража Сутра ва Саккиз минг қаторли донолик камолоти каби бир неча муҳим Маҳаяна сутраларида иккинчи даражали қаҳрамон сифатида пайдо бўлади[1].

Гаṇḍавйūҳа Сутрада эса, Маитрея алоҳида бир бобда зиёратчи Судҳанага Дҳарма (таълимот)ни бир юз йигирма бир байтда ваъз қилади[15]. Шундан сўнг Судҳана Маитреянинг саройига (Ваироcанакуталамкара-гарбҳа) кириш ҳуқуқига эга бўлади ва у ерда Маитреянинг бодҳисаттвалик фаолиятининг бутун тарихий манзарасини кўрган катта ваҳий тажрибасига эга бўлади[15].

Бошқа адабиётларда

Маитрея бошқа адабий асарларда ҳам пайдо бўлади. Маитреясамитинāṭака исломгача бўлган Марказий Осиёда (тахминан 8-аср) яратилган кенг қамровли буддавий драма асари бўлган[16][17]. Марказий Осиёдаги Маитреявякарана (śатакам шаклидаги ше’р) ва Жанубий Ҳиндистондаги Анагатавамса асарларида ҳам у тилга олинади[манба керак].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Дҳармачакра Транслатион Cоммиттеэ „Маитрея'с Сеттинг Оут | Интродуcтион“ (эн). 84000 Транслатинг Тҳе Wордс оф Тҳе Буддҳа (2021). Қаралди: 2024-йил 8-феврал.
  2. ↑ Wиллиамс, Паул. Маҳаяна Буддҳисм: Тҳе Доcтринал Фоундатионс 2нд эдитион. Роутледге, 2009, п. 218.
  3. ↑ „Маитрея - Буддҳа-Натуре“. буддҳанатуре.цадра.орг. Қаралди: 2024-йил 7-феврал.
  4. ↑ Жаярава, Висибле Мантра: Висуалисинг & Wритинг Буддҳист Мантрас, бетлар 142–143. 2011
  5. ↑ Тҳомас, Андреw „Шамбала: Оасис оф Лигҳт“. Манчестер: Тҳе Пҳилипс Парк Пресс (1977).
  6. ↑ ЛеПаге, Виcториа. Шамбҳала: Тҳе Фасcинатинг Трутҳ Беҳинд тҳе Мйтҳ оф Шангри-Ла. Қуэст Боокс, 1996 — 125–126-бет. ИСБН 978-0835607506. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Ҳорнер (1975), Тҳе минор антҳологиэс оф тҳе Пали cанон, бет 97. Меттейя ҳақида, Бв ХХВИИ, 19: „Мен ҳозирги вақтда Ўз-ўзидан уйғонган Буддаман, ва Меттейя бўлади…“
  8. ↑ 8,0 8,1 Буддҳа Дҳарма Эдуcатион Ассоcиатион. „Суттанта Питака: Кҳуддака Никāя: 14.Буддҳавамса-Ҳисторй оф тҳе Буддҳас“. Гуиде то Типиṭака. Туллера, НСW, Аустралиа: Буддҳа Дҳарма Эдуcатион Ассоcиатион (2014). 2014-йил 21-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 21-декабр.
  9. ↑ „Маитрея | Буддҳисм | Британниcа“ (эн). www.британниcа.cом. Қаралди: 2022-йил 16-апрел.
  10. ↑ Руэгг, Д. С. Ла Тҳеориэ ду Татҳагатагарбҳа эт ду Готра. Парис: Эcоле д’Эхтреме Ориэнт, 1969, бет 35.
  11. ↑ Бруннҳолзл, Карл. Wҳен тҳе Cлоудс Парт: Тҳе Уттаратантра анд Иц Медитативе Традитион ас а Бридге бетwеэн Сутра анд Тантра. Шамбҳала Публиcатионс, 2015, бет 81.
  12. ↑ Форд, Жамес Л. (2006). Жокеи анд Буддҳист Девотион ин Эарлй Медиэвал Жапан. Охфорд Университй Пресс, УСА. бетлар 69–71. ИСБН 978-0-19-518814-1
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Давид Алан Сcотт (1990). „Тҳе Ираниан Фаcе оф Буддҳисм.“ Эаст анд Wест, 40(1–4), 43–77. дои:10.2307/29756924
  14. ↑ Тиэле, CП „Аппендих: соме Буддҳистиc параллелс“, . Тҳе религион оф тҳе Ираниан пеоплес, 1ст, Бомбай: Тҳе Парси Публишинг Cо, 1912 — 159-бет. „Но оне wҳо ҳас студиэд тҳе Зороастриан доcтрине оф тҳе Саошянц ор тҳе cоминг савиоур-пропҳец cан фаил то сеэ тҳеир ресембланcе то тҳе футуре Маитрея.“ 
  15. ↑ 15,0 15,1 Спонберг, Алан; Ҳардаcре, Ҳелен (таҳрирчилар). Маитрея, тҳе Футуре Буддҳа. 69-бет. Cамбридге Университй Пресс, 1988.
  16. ↑ 古代维吾尔语说唱文学《弥勒会见记》
  17. ↑ „Тҳе Маитрея-самити анд Кҳотанесе“. 14 ноябр 2012да асл нусхадан архивланган.

Адабиётлар

  • Тҳе минор антҳологиэс оф тҳе Пали cанон. Волуме ИИИ: Буддҳаваṁса (Чрониcле оф Буддҳас) анд Cарийāпиṭака (Баскет оф Cондуcт). Лондон: Пали Техт Соcиэтй, 1975. ИСБН 0-86013-072-Х. 
  • Мипҳам, Жамгон; Маитрея; Шенга, Кҳенпо; Дҳармачакра Транслатион Cоммиттеэ, транс. (2013). Дистингуишинг Пҳеномена фром Тҳеир Интринсиc Натуре: Маитреяъс Дҳармадҳарматавибҳанга wитҳ Cомментариэс бй Кҳенпо Шенга анд Жу Мипҳам. Сноw Лион. ИСБН 978-1-55939-502-1.
  • Десcент оф Маитрея Буддҳа анд ҳис Энлигҳтенмент, Таишō Волуме 14, Нумбер 454. Буккё Дендо Кёкаи, 2016 (2018-йил 13-апрелда асл нусхадан архивланган). 
  • Мипҳам, Жамгон; Маитрея; Дҳармачакра Транслатион Cоммиттеэ, транс. (2021). Миддле Беёнд Эхтремес: Маитреяъс Мадҳянтавибҳага wитҳ Cомментариэс бй Кҳенпо Шенга анд Жу Мипҳам. Сноw Лион. ИСБН 978-1-55939-501-4.
  • Ма, Хиша; Ҳуийинг Менг (2011), Популар Религион анд Шаманисм, Брилл, ИСБН 978-9004174559
  • Сеиwерт, Ҳуберт Мичаэл (2003), Популар Религиоус Мовеменц анд Ҳетеродох Сеcц ин Чинесе Ҳисторй, Брилл, ИСБН 9004131469
  • Леэ, Ю Мин (1983), Тҳе Маитрея Cулт анд Иц Арт ин Эарлй Чина, Университй Миcрофилмс Интернатионал
  • Спонберг, Алан (1988), Маитрея, тҳе Футуре Буддҳа, Cамбридге Университй Пресс, ИСБН 0521180104
  • Ритзингер, Жустин (2017), Анарчй ин тҳе Пуре Ланд: Реинвентинг тҳе Cулт оф Маитрея ин Модерн Чинесе Буддҳисм, Охфорд Университй Пресс, ИСБН 978-0190491161

Ҳаволалар

Викиомборда „Маитрея“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.
Викииқтибосда Маитреяга тегишли иқтибослар мавжуд. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Maitreya" dan olindi