Makara

Макара ҳинд мифологиясидаги афсонавий денгиз жонзотидир.
Макара дарё худоси Ганга, Нармада ва денгиз худоси Варунанинг ваҳана (транспорти) сифатида намоён бўлади[1]. Макара шлюзлар ва остоналарнинг қўриқчиси ҳисобланади, шунингдек, у ибодатхоналарга кириш йўлларини ҳимоя қилади. Макара ҳинд ва буддист ибодатхоналари иконографиясида энг кўп такрорланадиган жонзот бўлиб, кўпинча Гаргойле ёки табиий булоққа бириктирилган най шаклида намоён бўлади. Макаракундалас деб аталадиган макара шаклидаги сирғалар баъзан ҳинд худолари томонидан тақилган. Масалан, Шива, Вайрон қилувчи ёки сақловчи худо Вишну, қуёш худоси Суря ва она маъбуда Чанди . Макара, шунингдек, севги худоси Камадеванинг белгиси бўлиб, унинг бағишланган ибодатхоналари йўқ ва „байроғида макара тасвирланган“ Макарадҳважа номи билан ҳам танилган.
Этимология

Макара санскритча сўз бўлиб, „денгиз ҳайвони, тимсоҳ“ деган маънони англатади[2]. Бу ҳиндча тимсоҳ (магар) сўзининг келиб чиқиши бўлиб, у ўз навбатида Ҳиндистонда энг кенг тарқалган тимсоҳ бўлган Муггер тимсоҳининг номи сифатида инглиз тилига ўтган[3].
Wüрзбург университетидан Жозеф Фридрих Кол ва бир қанча немис олимлари, Суряпражñаптининг Жаин матнини ўқишига асосланиб, макара дугонгга асосланган деб даъво қилишди[4][5][6]. Жанубий Осиё дарё делфинлари ҳам макара тасвирига ҳисса қўшган бўлиши мумкин. Тибет тилида у „чу-срин“[7] деб аталади ва гибрид мавжудотни ҳам англатади[8].
Макаранинг хусусиятлари
Макара одатда, олд қисмида ярим қуруқликда яшовчи ҳайвон (кийик ёки фил) ва орқа қисмида ярим сувда яшовчи ҳайвон (одатда балиқ, муҳр ёки илон) сифатида тасвирланган. Макара ҳинд маданиятида турли хил шаклларга эга бўлиши мумкин бўлса-да, замонавий дунёда унинг шакли ҳар доим ботқоқ тимсоҳи ёки сув монитори билан боғлиқ.
Санъацҳунос Жон Бордманнинг сўзларига кўра, Макара ва Хитой аждаҳоси тасвирлари юнон мифологиясидаги Кетос таъсирида бўлиши мумкин[9].
Сингал қадимий санъатида Макара олти ёки етти ҳайвоннинг тана қисмларидан иборат: филнинг танаси, тимсоҳнинг жағлари, сичқончанинг ёки маймуннинг қулоқлари, ёввойи чўчқаларнинг тишлари, товуснинг думи ва шернинг оёқлари[10].
Иконография
Ведик даври иконографияси
Ведик даврида Индра осмон худоси бўлганида, Варуна (Ведик сув худоси) денгизлар худоси бўлиб, „сув йиртқич ҳайвони“ деб номланган Макарага миниб олган[11][12].
Вишну сирғалари Макара шаклида кўрсатилган[13]; лекин макаракундала Шиванинг қулоқларини ҳам безаши мумкин[14]. Унинг замонавий қўлланиши — келинга тўй совғаси сифатида бериладиган кўз ва қулоқлар учун заргарлик буюмлари билан безатилган ичи бўш кумушдан ясалган билагузуклар шаклида. Баъзи анъанавий талқинлар Макарани сув мониторига ҳам боғлайди, чунки иккаласида ҳам афродизяк хусусиятларга эга бўлган тана қисмлари (масалан: жағлар, гўшт ва бошқалар) мавжуд[15].
Макара одатда ярим сутемизувчилар ва ярим балиқлар сифатида тасвирланган. Кўпгина ибодатхоналарда тасвир ярим балиқ ёки фил боши билан муҳр шаклида. Шунингдек, у тимсоҳнинг боши ва жағлари, балиқ тарозилари ва товус думи билан фил танаси билан мавҳум, кимерик шаклда кўрсатилган. Лотус устида ўтирган Лакшми, шунингдек, фил шаклидаги макаранинг тилини тортиб олган тасвири Лакшмининг фаровонлик, бойлик ва фаровонлик маъбудаси сифатида тасвирини акс эттириш учун мўлжалланган[16][17][18].
Ўрта шоҳликларнинг иконографияси — Прадюма Макарадҳважа

Милоддан аввалги ИИ асрдан бошлаб, Макара Васудева Кришнанинг ўғли Прадюмнанинг рамзи бўлган кўринишда тасвирланади. Маҳабҳаратада ҳам Макара Кришнанинг ўғли ва Севги Худоси Камадева билан боғлиқ эканлиги кўрсатилган[25].

Ҳинд иконографиясида Макара дарё маъбудаси Ганганинг ваҳана („автомобили“) сифатида тасвирланган. Бир қатор макара ҳинд ибодатхонаси девори бўйлаб ўтиши, зинапоянинг қўл панжараси вазифасини бажариши ёки эшик устидаги камар ҳосил қилиши мумкин[26].
Ҳинд ибодатхонасининг Етакчи меъмори ва қурувчиси Ганапати Стҳапати Макарани балиқ танаси, фил танаси, шернинг оёқлари, маймуннинг кўзлари, чўчқанинг қулоқлари ва товуснинг думили афсонавий ҳайвон сифатида тасвирлайди[27]. Аниқроқ тушунтириш берилган: „Қадимги мифологик тимсол, дурагай мавжудот тимсоҳ табиатига эга бўлган бир қанча ҳайвонлардан ҳосил бўлган. Унда тимсоҳнинг пастки жағи, филнинг тумшуғи ёки танаси, ёввойи чўчқанинг тишлари ва қулоқлари, маймуннинг кўзлари, балиқнинг тарози ва эгилувчан танаси, айланиб юрувчи қуйруқ патлари бор.“[28]
Анъанага кўра, макара сувда яшовчи афсонавий мавжудот ҳисобланади. Макара одатда ярим сутемизувчилар ва ярим балиқлар сифатида тасвирланган. Баъзи анъанавий ҳисоблар уни тимсоҳ билан, хусусан, этимологик илдизлари туфайли Муггер билан боғлайди. У филнинг олд қисми билан, орқа қисми эса балиқ думи сифатида тасвирланган[29].

Кўпгина ибодатхоналарда тасвир ярим балиқ ёки фил боши билан муҳр шаклида бўлади. Шунингдек, у тимсоҳга ўхшаш бош ва жағлар, балиқ тарозилари бўлган фил танаси ва товус думи билан кўрсатилган[30]. Бошқалар уни фил бошли балиқ танаси сифатида тасвирлайди. Анъанага кўра, макара бутун борлиқ ва унумдорликнинг манбаи бўлган сув билан ажралиб туради[31].

Ўрта асрлар Жанубий Ҳиндистон иконографияси
Жанубий Ҳиндистоннинг ўрта асрларида Макара ривожланишнинг бешинчи босқичи сифатида кўрсатилган бўлиб, у балиқ думи билан қопланган филнинг боши ва танаси шаклида тасвирланган. Аксарият афсоналар ҳаёт эволюциясининг ушбу босқичининг рамзийлигини сақлайди[32].
Индонезия иконографияси
Қадимги Жава ибодатхоналари маъбад меъморчилигининг декоратив ва рамзий элементлари сифатида кала-макара қўлланиши билан ажралиб туради. Кала — бу улкан бош бўлиб, у кўпинча кириш жойи тепасида жойлашган Кала бошининг иккала томонида порталнинг ён томонида ёки юқори бурчакда антефикс сифатида чиқадиган макаралар мавжуд. Кала-макара мавзусини ҳар икки томондаги зинапоялар панжараларида ҳам топиш мумкин. Зинапоянинг пастки қаватини ёнма-ён ўраб турган қўшалоқ макараларнинг мураккаб тош ўймакорлиги, корпуслари зинапоя панжараларини ташкил қилади. Ушбу турдаги зинапоялар безакларини Боробудур ва Прамбанан ибодатхоналарида кузатиш мумкин. Макара танаси кўпинча олтин безаклар ёки заргарлик буюмлари билан ишлов бериш сифатида тасвирланган. Оғзида эса кўпинча Гана митти фигуралари ёки шер ва тўтиқуш каби ҳайвонлар тасвирланган.
Макаралар, шунингдек, Кҳмер империясининг пойтахти бўлган Камбоджанинг Ангкор минтақасидаги диний кхмер меъморчилигининг ўзига хос мотивидир. Макаралар одатда бошқа рамзий ҳайвон, масалан, шер, нага ёки илоннинг очиқ оғзидан чиққан ҳолда тасвирланган. Макара Ролуос ибодатхоналар гуруҳининг гўзал линтелларида марказий дизайн мотивидир: Преаҳ Ко, Баконг ва Лолеи . Бантеай Среи каби кўплаб биноларнинг бурчакларига бошқа йиртқич ҳайвонларни йўқотадиган макараларнинг ўймакор тасвирлари ўрнатилган[33].
Непал иконографияси
Непалнинг Нюа санъати бу тасвирдан кенг фойдаланади. Нюа меъморчилигида унинг тасвири; „шлюзларнинг қўриқчиси сифатида макара тасвири икки ўлчовли мандаланинг тўртта эшигини ўз ичига олган кенг кесиб ўтган важранинг эгри тиргакларида пайдо бўлади. Уч ўлчовли мандаладан бу кесиб ўтилган важра мандала саройининг бутун тузилишини қўллаб-қувватлайди, бу у турган важра-заминнинг ҳаракациз барқарорлигини англатади.“[34]
Қадимги Непал ичимлик фаввораларининг аксарияти (дҳунге дҳара деб аталади) макара шаклига эга.
Шри-Ланка иконографияси

Макара — Шри-Ланкадаги Синҳала Буддист маданиятининг муҳим шахси. У ибодатхона меъморчилигидаги тўранларда ва кастанес каби нуфузли обектларда тасвирланган.
Макара Шри-Ланка буддист меъморчилигида кенг қўлланади, кўпинча торанларда тасвирланган[35]. Қадим замонлардан бери шарқликлар Макара сувли мавжудотлардан бири эканлигига ишонишади ва ҳатто Буддист санъати соҳасининг олдинги давридан бошлаб, Макара адабиётда ҳам, тош ўймакорлигида ҳам тасвирланган. Макара Синҳала буддист маданиятида ўзига хос мавқега эга бўлди — бошқа мамлакатларда буддист санъат асарларида алоҳида ўрин берилмаган.
Макарагала (аждаҳо панжараси) — Макара (аждаҳо) тасвирланган тош ўймакорликларнинг яна бир тури. Ушбу санъат асарлари Буддист ступалари, ибодатхоналари ва Бо дарахтларининг кириш қисмини безаш учун ишлатилган. Кандидаги Ланкатилака Вихараянинг асосий кириш қисмида иккита балустрада бор ва улар баъзан Макара шакли туфайли Гажасинҳа балустрадалари деб аталади[36][37].
Мурагала (қўриқчи тош) Макарага энг юқори ўринни берди. У ерда ўйилган дарвозабоннинг боши устида Макара фигуралари кўринади.

Синҳала буддист рассомлари Макарани фаровонлик ва ўзини-ўзи таъминлаш рамзи деб билишган, шунинг учун улар ибодатхона, ступа ёки боди каби диний жойларга кириш арк дарвозасида Макара белгисини тасвирлашганлар.
Макара фигураси 1344-йилда Канди туманидаги Диггала шаҳрида қурилган Гадаладения ибодатхонасининг маъбад калити тутқичига ўйилган[38].
Макара, шунингдек, Шри-Ланканинг Каравас ва Караиярлари томонидан уруғ белгиси сифатида ишлатилга. Уларнинг келиб чиқиши ўхшаш ва улар биргаликда Курукулам номи билан танилган[39][40]. Милоддан аввалги ХИВ асрдан бери улар ўзларининг маросимларида Макара байроқларидан фойдаланганлар[41].
Иконографиянинг тарқалиши
Мифологик Макаранинг тош ҳайкаллари ва унинг ҳиндуизм ва буддизм иконографиясидаги қадимий ўрни Жанубий Осиё ва Жануби- Шарқий Осиёда кенг тарқалган. Қуйида ўнта давлатдан мисоллар келтирилган:
- Жанубий Осиё ва Жануби-Шарқий Осиёдаги Макара ҳайкаллари
-
Каушамби Макара устунли пойтахти, милоддан аввалги ИИ аср
-
Макара Шимолий Қи сулоласидан (милодий 550-577-йиллар), Хитой
-
Канди Каласан ибодатхонасидаги Макара ҳайкаллари, Индонезия
-
Балажу сув боғидаги Хити Манга. Непалдаги деярли барча тош кранлар бу Макара тасвирланган
-
Шри-Ланкадаги Дамбулла ғор ибодатхонасида Будда сурати устида Макара пандол.
-
Сасашима идишлари квадрат пиёла, макара дизайни. Эдо даври, ХИХ аср
-
Важранинг қовурғаларидан бири, Ашок Ступа, Патан, Непал
Манбалар
- ↑ Дариан, Стевен (1976). „Тҳе Отҳер Фаcе оф тҳе Макара“. Артибус Асиаэ. 38-жилд, № 1. 29–36-бет. дои:10.2307/3250095. ИССН 0004-3648. ЖСТОР 3250095.
- ↑ Апте, В. С. „मकर“, . Тҳе Праcтиcал Санскрит–Энглиш диcтионарй, Ревисед анд энларгед, Поона: Прасад Пракашан, 1957 — 1218-бет.
- ↑ Жанаки Ленин (2011-01-14), „Мй Ҳусбанд анд Отҳер Анималс - Тҳе беаст wитҳин Филе:Макара Ҳалебиду.жпг“, Тҳе Ҳинду, АРТС » ҲИСТОРЙ & CУЛТУРЕ, Кастури & Сонс Лтд, қаралди: 2011-01-14
- ↑ Меуленбелд, Геррит Жан (1974), Тҳе Мāдҳаванидāна анд Иц Чиэф Cомментарй, Чаптерс 1-10, Парц 1-10, Брилл Арчиве, 484-бет, ИСБН 978-90-04-03892-9
- ↑ ван дер Геэр, Алехандра Анна Энриcа (2008), Анималс ин Стоне:Индиан Маммалс Сcулптуред Тҳроугҳ Тиме, Брилл, 64-бет, ИСБН 978-90-04-16819-0
- ↑ „Жаин Студиэс ин Германй (Парт 2) @ ҲереНоw4У“. 2021-йил 6-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 27-сентябр.
- ↑ Сир Мониэр Мониэр-Wиллиамс (2005), А Санскрит-Энглиш диcтионарй: этймологиcаллй анд пҳилологиcаллй аррангед, Мотилал Банарсидасс Публиcатионс, 771-бет, ИСБН 9788120831056, қаралди: 2011-01-22
- ↑ Бренда Росен. Тҳе Мйтҳиcал Cреатурес Библе: Тҳе Дефинитиве Гуиде то Легендарй Беингс. Стерлинг Публишинг Cомпанй, Инc., 3 Марч 2009 — 136–-бет. ИСБН 978-1-4027-6536-0. Қаралди: 2011-йил 17-январ.
- ↑ Боардман, Жоҳн. Тҳе Греэкс ин Асиа. Тҳамес анд Ҳудсон, 2015. ИСБН 978-0500252130.
- ↑ Cлоугҳ, Б.. Синҳалесе Энглиш Диcтионарй. Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1997 — 163-бет. ИСБН 9788120601055.
- ↑ Роберт Беэр. Тҳе ҳандбоок оф Тибетан Буддҳист сймболс. Сериндиа Публиcатионс, Инc., 10 Септембер 2003 — 77–-бет. ИСБН 978-1-932476-03-3. Қаралди: 2011-йил 17-январ.
- ↑ Георге Масон Wиллиамс. Ҳандбоок оф Ҳинду мйтҳологй. АБC-CЛИО, 2003 — 294–-бет. ИСБН 978-1-57607-106-9. Қаралди: 2011-йил 17-январ.
- ↑ Бренда Росен. Тҳе Мйтҳиcал Cреатурес Библе: Тҳе Дефинитиве Гуиде то Легендарй Беингс. Стерлинг Публишинг Cомпанй, Инc., 3 Марч 2009 — 136–-бет. ИСБН 978-1-4027-6536-0. Қаралди: 2011-йил 17-январ. Бренда Росен (3 Марч 2009). Тҳе Мйтҳиcал Cреатурес Библе: Тҳе Дефинитиве Гуиде то Легендарй Беингс. Стерлинг Публишинг Cомпанй, Инc. пп. 136-. ИСБН 978-1-4027-6536-0. Ретриэвед 17 Жануарй 2011.
- ↑ Тҳе Асиан Cивилисатионс Мусеум А-З Гуиде то иц Cоллеcтионс. Сингапоре: Эдитионс Дидиэр Миллет, 2003, п. 300.
- ↑ Арчаэологиcал Институте оф Америcа. Арчаэологй. Арчаэологиcал Институте оф Америcа, 1970 — 41–43-бет. Қаралди: 2011-йил 17-январ.
- ↑ Бренда Росен. Тҳе Мйтҳиcал Cреатурес Библе: Тҳе Дефинитиве Гуиде то Легендарй Беингс. Стерлинг Публишинг Cомпанй, Инc., 3 Марч 2009 — 136–-бет. ИСБН 978-1-4027-6536-0. Қаралди: 2011-йил 17-январ. Бренда Росен (3 Марч 2009). Тҳе Мйтҳиcал Cреатурес Библе: Тҳе Дефинитиве Гуиде то Легендарй Беингс. Стерлинг Публишинг Cомпанй, Инc. пп. 136-. ИСБН 978-1-4027-6536-0. Ретриэвед 17 Жануарй 2011.
- ↑ Жанаки Ленин (2011-01-14), „Мй Ҳусбанд анд Отҳер Анималс - Тҳе беаст wитҳин Филе:Макара Ҳалебиду.жпг“, Тҳе Ҳинду, АРТС » ҲИСТОРЙ & CУЛТУРЕ, Кастури & Сонс Лтд, қаралди: 2011-01-14Жанаки Ленин (2011-01-14), „Мй Ҳусбанд анд Отҳер Анималс — Тҳе беаст wитҳин Филе:Макара Ҳалебиду.жпг“, Тҳе Ҳинду, АРТС " ҲИСТОРЙ & CУЛТУРЕ, Кастури & Сонс Лтд, ретриэвед 2011-01-14
- ↑ Арчаэологиcал Институте оф Америcа. Арчаэологй. Арчаэологиcал Институте оф Америcа, 1970 — 41–43-бет. Қаралди: 2011-йил 17-январ. Арчаэологиcал Институте оф Америcа (1970). Арчаэологй. Арчаэологиcал Институте оф Америcа. пп. 41-43. Ретриэвед 17 Жануарй 2011.
- ↑ Индиан Ҳисторй (эн). Аллиэд Публишерс, 1988 — А-222-бет. ИСБН 978-81-8424-568-4.
- ↑ 20,0 20,1 Айяр, Сулочана. Cостумес анд Орнаменц ас Депиcтед ин тҳе Сcулптурес оф Гwалиор Мусеум (эн). Миттал Публиcатионс, 1987 — 13-бет. ИСБН 978-81-7099-002-4.
- ↑ Гупта, Винай К. „Вришнис ин Анcиэнт Литературе анд Арт“. Индологй'с Пулсе Арц ин Cонтехт, Дорис Метҳ Сринивасан Фесцчрифт Волуме, Эдс. Cоринна Wесселс Мевиссен анд Герд Мевиссен wитҳ Ассистанcе оф Винай Кумар Гупта (инглизча). 81-бет.
- ↑ Аустин, Чристопҳер Р.. Прадюмна: Ловер, Магиcиан, анд Сcион оф тҳе Аватара (эн). Охфорд Университй Пресс, 2019 — 24-бет. ИСБН 978-0-19-005412-0.
- ↑ ВИЭННОТ, Одетте (1958). „Ле Макара данс ла Дécоратион дес Монуменц де л'Инде Анcиэнне : Поситионс эт Фонcтионс“. Арц Асиатиқуэс. 5-жилд, № 3. 184-бет. ЖСТОР 43484068.
- ↑ Висибле ин тҳе баcк оф тҳе имаге энтитлед „Лион cапитал — Удаягири — 5тҳ cентурй“: „Гужари Маҳал Стате Арчаэологиcал Мусеум – Гwалиор“ (эн). Кевин Стандаге (2019-йил 15-апрел).
- ↑ Аустин, Чристопҳер Р.. Прадюмна: Ловер, Магиcиан, анд Сон оф тҳе Аватара (эн). Охфорд Университй Пресс, 2019 — 65-бет. ИСБН 978-0-19-005411-3.
- ↑ Жанаки Ленин (2011-01-14), „Мй Ҳусбанд анд Отҳер Анималс - Тҳе беаст wитҳин Филе:Макара Ҳалебиду.жпг“, Тҳе Ҳинду, АРТС » ҲИСТОРЙ & CУЛТУРЕ, Кастури & Сонс Лтд, қаралди: 2011-01-14Жанаки Ленин (2011-01-14), „Мй Ҳусбанд анд Отҳер Анималс — Тҳе беаст wитҳин Филе:Макара Ҳалебиду.жпг“, Тҳе Ҳинду, АРТС " ҲИСТОРЙ & CУЛТУРЕ, Кастури & Сонс Лтд, ретриэвед 2011-01-14
- ↑ Жанаки Ленин (2011-01-14), „Мй Ҳусбанд анд Отҳер Анималс - Тҳе беаст wитҳин Филе:Макара Ҳалебиду.жпг“, Тҳе Ҳинду, АРТС » ҲИСТОРЙ & CУЛТУРЕ, Кастури & Сонс Лтд, қаралди: 2011-01-14Жанаки Ленин (2011-01-14), „Мй Ҳусбанд анд Отҳер Анималс — Тҳе беаст wитҳин Филе:Макара Ҳалебиду.жпг“, Тҳе Ҳинду, АРТС " ҲИСТОРЙ & CУЛТУРЕ, Кастури & Сонс Лтд, ретриэвед 2011-01-14
- ↑ Роберт Беэр. Тҳе ҳандбоок оф Тибетан Буддҳист сймболс. Сериндиа Публиcатионс, Инc., 10 Септембер 2003 — 77–-бет. ИСБН 978-1-932476-03-3. Қаралди: 2011-йил 17-январ. Роберт Беэр (10 Септембер 2003). Тҳе ҳандбоок оф Тибетан Буддҳист сймболс. Сериндиа Публиcатионс, Инc. пп. 77-. ИСБН 978-1-932476-03-3. Ретриэвед 17 Жануарй 2011.
- ↑ К. Кришна Муртҳй. Мйтҳиcал анималс ин Индиан арт. Абҳинав Публиcатионс, Оcтобер 1985 — 37, 41, 44-бет. ИСБН 978-0-391-03287-3. Қаралди: 2011-йил 17-январ.
- ↑ Бренда Росен. Тҳе Мйтҳиcал Cреатурес Библе: Тҳе Дефинитиве Гуиде то Легендарй Беингс. Стерлинг Публишинг Cомпанй, Инc., 3 Марч 2009 — 136–-бет. ИСБН 978-1-4027-6536-0. Қаралди: 2011-йил 17-январ. Бренда Росен (3 Марч 2009). Тҳе Мйтҳиcал Cреатурес Библе: Тҳе Дефинитиве Гуиде то Легендарй Беингс. Стерлинг Публишинг Cомпанй, Инc. пп. 136-. ИСБН 978-1-4027-6536-0. Ретриэвед 17 Жануарй 2011.
- ↑ Жанаки Ленин (2011-01-14), „Мй Ҳусбанд анд Отҳер Анималс - Тҳе беаст wитҳин Филе:Макара Ҳалебиду.жпг“, Тҳе Ҳинду, АРТС » ҲИСТОРЙ & CУЛТУРЕ, Кастури & Сонс Лтд, қаралди: 2011-01-14Жанаки Ленин (2011-01-14), „Мй Ҳусбанд анд Отҳер Анималс — Тҳе беаст wитҳин Филе:Макара Ҳалебиду.жпг“, Тҳе Ҳинду, АРТС " ҲИСТОРЙ & CУЛТУРЕ, Кастури & Сонс Лтд, ретриэвед 2011-01-14
- ↑ Арчаэологиcал Институте оф Америcа. Арчаэологй. Арчаэологиcал Институте оф Америcа, 1970 — 41–43-бет. Қаралди: 2011-йил 17-январ. Арчаэологиcал Институте оф Америcа (1970). Арчаэологй. Арчаэологиcал Институте оф Америcа. пп. 41-43. Ретриэвед 17 Жануарй 2011.
- ↑ Витторио Роведа (2005), Имагес оф тҳе годс: Кҳмер мйтҳологй ин Cамбодиа, Тҳаиланд анд Лаос, Ривер Боокс, 209–210-бет
- ↑ Роберт Беэр. Тҳе ҳандбоок оф Тибетан Буддҳист сймболс. Сериндиа Публиcатионс, Инc., 10 Септембер 2003 — 77–-бет. ИСБН 978-1-932476-03-3. Қаралди: 2011-йил 17-январ. Роберт Беэр (10 Септембер 2003). Тҳе ҳандбоок оф Тибетан Буддҳист сймболс. Сериндиа Публиcатионс, Инc. пп. 77-. ИСБН 978-1-932476-03-3. Ретриэвед 17 Жануарй 2011.
- ↑ Гуидес, Роугҳ. Тҳе Роугҳ Гуиде то Сри Ланка (эн). Роугҳ Гуидес Лимитед, 2015-11-02. ИСБН 9780241251263.
- ↑ Wижесингҳе. „Ланкатилака Виҳара: Магнифиcент эдифиcе оф Гампола эра“. Сундай Обсервер (2017-йил 19-феврал). Қаралди: 2021-йил 11-июл.
- ↑ „Дисcовер Сри Ланка“. Ланка Нест. 2013-йил 12-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 16-март.
- ↑ „Том Аллwоод Пҳотограпҳй“. Том Аллwоод. 2009-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-март.
- ↑ Курукшетра (эн). Сри Лак-Индо Студй Гроуп, 1976.
- ↑ Курукшетра (эн). Сри Лак-Индо Студй Гроуп, 1976.
- ↑ Тҳе Cейлон Антиқуарй анд Литерарй Регистер (эн), 1922.