Ziyosfera

Makbet

Кириш

„Макбет“ асари ўзбек тилига илк бор муҳтарам олим Жамол Камол томонидан таржима қилингани учун алоҳида ўрин тутади. Ушбу таржима Шекспирнинг дурдона асарини спектаклнинг умумбашарий мавзуларини ўз диёримизнинг бой маданий мероси билан боғлаб, янги об’эктив орқали ўрганиш имконини беради. Шекспир песасининг ўзбек тилига маълум бўлган биринчи таржимаси „Макбет“ Жамол Камолга тегишли. Бу Шекспир асарларини кенгроқ ўзбек аудиториясига етказиш жараёнини бошлаб берди. Ўқув юртларида, хусусан, инглиз адабиётини ўрганишда Шекспир асарлари жорий этила бошланди.

Нашр тарихи (1623)

Макбет биринчи марта 1606 йилда Лондонда саҳналаштирилган бўлиши мумкин, эҳтимол Глобе театрида. Ушбу сана песанинг услуби ва матндаги тарихий манбаларга асосланиб тахмин қилинган. Песа Шоҳ И Якоб учун ёзилган деб ҳисобланади, чунки унда шоҳнинг сеҳргарликка қизиқиши ва унинг Скотт шоҳи Банқуодан келиб чиқиши билан боғлиқ мавзулар ҳамда тасвирлар мавжуд. Макбет биринчи марта 1623 йилда Шекспирнинг бошқа актёрлари Жон Ҳемингес ва Генри Кондел томонидан нашр этилган Биринчи Фолио[1] тўпламида чоп этилган. Бу нашрдан етти йил ўтгач амалга оширилди. У Фолиодаги 36 та песадан бири эди. Песа ХВИИ ва ХВИИИ асрларда бир неча маротаба қайта чоп этилди, гарчи матн ҳар хил нашрларда бироз фарқланса ҳам кўп ҳолларда таҳрирчилар томонидан қўшимчалар ёки ўзгаришлар киритилган. ХИХ асрда Шекспирга оид танқидий илм-фаннинг ривожланиши кузатилиб, Биринчи Фолио асосида янада стандартлаштирилган матн яратилди. Редакторлар Александр Поп, Самуэл Жонсон каби шахслар ва кейинчалик Генри Ирвин каби олимлар „аниқ“ матнни ишлаб чиқишга ҳаракат қилдилар. ХХ асрда илм-фан матнни янада такомиллаштириш давом этди, турли нашрлар ва қўлёзмаларни ўрганиб чиқди ҳамда тарихий далилларга асосланган энг аниқ версияни шакллантирди. Макбет бугунги кунда машҳур песа бўлиб қолмоқда; у доимо қайта чоп этилмоқда, мослаштирилмоқда ва дунё бўйлаб саҳналаштирилмоқда. Олимлар ва театр амалиётчилари песанинг нозикликлари, мавзулари ва талқинлари устида баҳс-мунозара олиб боришда давом этадилар, мунозаралар уни доимий равишда қизиқарли ва долзарб адабиёт асарига айлантиради. Макбетнинг нашр тарихи унинг давомий машҳурлигини акс эттиради ҳамда олимлар, актёрлар ва аудитория томонидан унинг мураккаблигини чуқурроқ ўрганишни давом эттиришини кўрсатади.

Сюжет

1 – Парда:

  1. саҳна: Уч жодугар Макбет билан учрашишни режалаштирмоқда.
  2. саҳна: Шотландия қироли Дункан ўзининг зодагонлари Макбет ва Банқуонинг жангдаги мувафди.
  3. саҳна: Уч жодугар Макбетни „Гламис тани“ (у каби), „Каудор тани“ ва „кейин шоҳ“ деб саломлашади. Кейин улар Банқуога шоҳлар отаси бўлишини ваъда қиладилар ва улар ғойиб бўлишади. Деярли кетиши биланоқ, Росс ва Ангус қирол Макбетга „Каудорлик Тане“ деб ном бергани ҳақида хабар билан келишади. Макбет, жодугарлар уни чақирганидек, Дунканни „охирги қирол“ бўлиш учун ўлдиришни ўйлайди.
  4. саҳна: Дункан Каудорнинг собиқ ўлдирилишини талаб қилади ва кафолат олади. Макбет, Банқуо, Росс ва Ангус Дунканга қўшилганда, у Макбет ва Банқуога миннатдорчилик билдиради. Кейин у ўғли Малколмни қирол сифатида ўтказиш ниятини ва Инвернессда Макбетга ташриф буюриш режасини эълон қилади. Макбет қироллик ташрифига тайёргарлик кўриш учун унинг олдидан йўлга чиқади. Энди Малколм Дунканнинг вориси этиб тайинланганидан сўнг, Макбет фақат Дунканни ўлдириш орқали шоҳ бўлиши мумкинлигига амин.
  5. саҳна: Леди Макбет эрининг жодугарлар билан учрашгани ҳақидаги хатини ўқийди. У Макбетда Дунканни ўлдириш ва жодугарларнинг иккинчи башоратини бажариш учун керак бўлган шафқацизлик йўқлигидан қўрқади. У Дункан ташриф буюрганини билгач, уни шафқацизлик билан тўлдириш учун ғайритабиий агентларни чақиради. Макбет келади ва Леди Макбет унга Дунканнинг ташрифи ва унинг қотиллигига тайёргарлик кўришни ўз зиммасига олишини айтади.
  6. саҳна: Дункан ва унинг хизматчилари Инвернессга етиб келишади. Леди Макбет уларни кутиб олади.
  7. саҳна: Макбет Дунканни ўлдириш даҳшатли нарса экани сабаблари ҳақида ўйлайди. Леди Макбет қўрқувини масхара қилади ва Дунканнинг ўлдирилиши режасини таклиф қилади, Макбет буни қабул қилади.

2 – Парда:

  1. саҳна: Дункан билан Инвернессга ҳамроҳ бўлган Банқуо безовта бўлади, чунки у ҳам фақат тушида бўлса-да, жодугарларнинг башоратларига васвасага тушади. Макбет уларни унутгандек кўрсатади. Банқуо томонидан ёлғиз қолган Макбет уни Дунканнинг хонасига олиб борган қонли ханжарни кўради. Дунканнинг ўлимига тайёргарлик тугаганлигини билдириш учун хоним Макбет томонидан чалинган қўнғироқни эшитиб, Макбет қиролни ўлдириш учун чиқиб кетади.
  2. саҳна: Макбет хоним Макбетнинг Дунканни ўлдириб қайтишини интиқлик билан кутмоқда. Макбет ичкарига киргач, қилган ишидан даҳшатга тушади. У Дунканга ишлатган ханжарларини Леди Макбет режалаштирганидек Дунканнинг хизматкорлари билан хонада қолдириш ўрнига ўзи билан олиб келди. У ханжарларни қайтаришга қодир эмаслигини билса, Леди Макбет шундай қилади. У қайтиб келиб, Макбетнинг даҳшатдан ҳали ҳам фалаж эканлигини кўради ва уни халатини кийиб, қўлидаги қонни ювишга ундайди.
  3. саҳна: Дарвозанинг тақиллатилишига жавобан маст ҳаммол жаҳаннам дарвозасидаги шайтон дарвозабон ролини ўйнайди. У Дунканни уйғотиш учун келган Макдуфф ва Ленноксни тан олади. Макбет пайдо бўлиб, уларни кутиб олади. Макдуфф Дунканни уйғотиш учун чиқиб кетади, сўнгра Дунканнинг ўлдирилишини эълон қилиш учун қайтиб келади. Макбет ва Леннокс ўзлари кўриш учун боришади.
  4. саҳна: Чол ва Росс яқинда содир бўлган ғайритабиий ҳодисалар ҳақида алмашишди. Макдуфф уларга қўшилиб, Малколм ва Доналбейн энди Дунканни ўлдирган хизматкорларга пора берганликда айбланаётгани ҳақида хабар беради. Макдуфф, шунингдек, Макбет қирол этиб сайланганини эълон қилади. Росс Скон ва Макбетнинг тож кийиш учун жўнаб кетади, лекин Макдуфф ўзининг Файфдаги қасрида қолишга қарор қилади.

3 – Парда:

  1. саҳна: Банқуо Макбет Дунканни қирол бўлиш учун ўлдирган деб гумон қилади. Макбет ўша оқшом Банқуони зиёфатга таклиф қилади. Банқуо ўз вақтида қайтишга ваъда беради. Макбет, Банқуонинг фарзандлари эмас, балки Шотландиянинг бўлажак қироллари бўлишидан қўрқиб, Банқуонинг қотилликни уюштириш учун қоронғи тушганда қайтиши билан берилган имкониятдан фойдаланади. Жиноятни амалга ошириш учун Макбет Банқуони душман деб билишга кўндирган икки кишини ишга олади.
  2. саҳна: Леди Макбет ҳам, Макбет ҳам ўз бахцизлигини билдирмоқда. Макбет айниқса Банқуодан қўрқиш ҳақида гапиради. У ўша кечада содир бўладиган даҳшатли ишни назарда тутади, лекин Леди Макбетга Банқуонинг ўлдирилиши режасини ошкор қилмайди.
  3. саҳна: Макбет аллақачон Банқуо ва Флеанcени ўлдириш учун юборган иккаласига учинчи одам қўшилади. Учта қотил Банқуони ўлдиришга муваффақ бўлишади. Флеанс қочиб кетади.
  4. саҳна: Макбетнинг зиёфати бошланганда, Банқуонинг қотилларидан бири Макбетга Банқуонинг ўлими ва Флеанснинг қочиши ҳақида айтиб бериш учун эшик олдида пайдо бўлади. Столга қайтиб, Макбет, Макбетдан бошқа ҳаммага кўринмайдиган Банқуо арвоҳига дуч келади. Леди Макбет арвоҳнинг биринчи пайдо бўлишида Макбетнинг даҳшат ифодаларини бир лаҳзалик мос деб эътибордан четда қолдиришга қодир бўлса-да, шарпанинг қайта пайдо бўлиши ва унга жавобан Макбетнинг ҳайқириқлари Леди Макбетни барча меҳмонларни жўнатиб юборишга мажбур қилади. Леди Макбет билан ёлғиз қолган Макбет жодугарлар билан яна учрашишга қарор қилади. У кейинги зўравонлик билан белгиланган келажакни башорат қилади.
  5. саҳна: Бу саҳнадаги жодугарларнинг тақдимоти ўйиннинг қолган қисмидаги тақдимотидан фарқ қилади. Аксарият муҳаррирлар ва олимлар бу саҳнани ҳам, 4.1-даги парчаларни ҳам Шекспир ёзмаган деб ҳисоблашади.
  6. саҳна: Леннокс ва исми ошкор этилмаган лорд Шотландияда сиёсатни муҳокама қилишмоқда. Леннокс Макбетнинг сўнгги зўравонлик ўлимлари ҳақидаги „расмий“ версияларини киноя билан изоҳлайди. Исмсиз лорд Макдуффнинг Макбетни ағдаришда ёрдам сўраш учун Англияга парвози ҳақидаги хабар билан жавоб беради.

4 – Парда:

  1. саҳна: Макбет ўз шоҳлигини қандай қилиб хавфсиз қилиш кераклигини билиш учун жодугарларга яқинлашади. Бунга жавобан улар унга учта кўринишни чақирадилар: қуролланган бош, қонли бола ва ниҳоят, тож кийган, қўлида дарахт билан. Ушбу тасаввурлар Макбетга Макдуффдан эҳтиёт бўлишни буюради, лекин уни аёлдан туғилган ҳеч қандай эркак унга зарар этказа олмаслигига ва Бирнам Вуд Дунсинанга кўчиб ўтмагунча уни ағдариб ташламаслигига ишонтиради. Макбет жуда хотиржам бўлади, лекин жодугарлар унга Банқуо қиёфасида шоҳлар қаторини кўрсатишганда, унинг келажакка бўлган ишончи ларзага келади. Жодугарлар ғойиб бўлгач, Макбет Макдуффнинг Англияга қочиб кетганини билиб, дарҳол Макдуффнинг оиласини ўлдиришга қарор қилади.
  2. саҳна: Росс Леди Макдуффга ташриф буюради ва унинг Макдуффнинг Англияга парвозини оқлашга ҳаракат қилади, бу парвоз унинг оиласини ҳимоясиз қолдиради. Росс кетганидан сўнг, Леди Макдуффни қочиш ҳақида огоҳлантириш учун хабарчи келади. У буни амалга оширишдан олдин, Макбетнинг одамлари унга ва ўғлига ҳужум қилишади.
  3. саҳна: Макдуфф Малкомни инглиз судида топади ва уни дарҳол Макбетга ҳужум қилишга ундайди. Малколм Макдуффни Шотландияда Малкомни йўқ қилишга жалб қилиш учун юборилган Макбетнинг агенти деб гумон қилмоқда. Малколм Макдуффни синовдан ўтказгандан сўнг ва уни самимий топгач, Малколм Англия қироли Эдвард Шотландияга бостириб кириш учун қўмондон (Сивард) ва ўн минг аскар билан таъминлаганлигини очиб беради. Кейин Росс Макдуффнинг бутун оиласи қирғин қилингани ҳақидаги хабар билан келади. Дастлаб қайғуга ботган Макдуфф Малколмнинг маслаҳатига амал қилади ва қайғусини Макбетдан ўч олиш истагига айлантиради.

5 – Парда:

  1. саҳна: Леди Макбетни кутиб турган мулойим аёл унинг уйқусида юрганини кўриб, шифокордан маслаҳат сўради. Улар биргаликда Макбет хонимнинг қўлларини қайта-қайта ювиш имо-ишораларини кўришади, чунки у Макбет билан бирга бошдан кечирган ва бошдан кечирган даҳшатларни эслайди. Шифокор унга тиббий ёрдамдан кўра руҳий ёрдам керак деган хулосага келади.
  2. саҳна: Макбетга қарши исён кўтарган Шотландия қўшинлари Малколм ва унинг инглиз армиясига қўшилиш учун Бирнам Вуд томон юришади.
  3. саҳна: Макбетга унга қарши тўпланган Шотландия ва инглиз қўшинлари ҳақида хабарлар келтирилади. У тасаввурларнинг ўзи учун хавфсизлик ваъдасида ишонч излайди. Аммо у Леди Макбетнинг аҳволидан хавотирда ва шифокорнинг уни даволай олмаслигига сабрсиз.
  4. саҳна: исёнчи Шотландия кучлари Бирнам Вуддаги Малколм армиясига қўшилишди. Малколм ҳар бир аскарга Макбетдан рақамларини яшириш учун дарахтдан бир новдани кесиб, олиб юришни буюради.
  5. саҳна: Макбет Малколм кучларининг ҳар қандай қамалига дош бера олишига ишончи комил. Кейин унга Макбет хонимнинг ўлими ва Бирнам Вуднинг Дунсинане қал’аси томон ҳаракатланиши ҳақида айтиб беришади, у ерда у кутмоқда. У қал’ани тарк этишга ва далада Малколм билан жанг қилишга аҳд қилади.
  6. саҳна: Малколм ўз қўшинлари билан Дунсинан қал’аси олдига келади.
  7. саҳна: Жанг майдонида Макбет инглиз қўмондони ўғли Сивардни ўлдиради. Макбет чиқиб кетгандан сўнг, Макдуфф уни қидириб келади. Дунсинане қал’аси аллақачон Малколмга таслим қилинган, унинг кучлари Макбет армиясидан қочқинлар томонидан мустаҳкамланган.
  8. саҳна: Макдуфф Макбетни топади, у у билан жанг қилишни истамайди, чунки Макбет аллақачон Макдуффнинг бутун оиласини ўлдирган ва агар улар жанг қилса, Макдуффни ҳам ўлдиришига амин. Макдуфф ўзининг онасининг қорнидан муддатидан олдин йиртилган аёлдан туғилган эркак эмаслигини эълон қилганда, Макбет жанг қилишдан қўрқади. У Макдуфф билан фақат Макдуфф уни қўлга олиш ва оммавий томоша сифатида намойиш қилиш билан таҳдид қилганда жанг қилади. Макдуфф Макбетни ўлдиради, бошини кесиб, Малкомга олиб келади. Макбетнинг ўлими билан Малколм энди қирол бўлиб, ўзининг содиқ тарафдорларига янги унвонлар беради[2].

Қаҳрамонлар

Бош қаҳрамонлар:

  • Макбет: Гламис ва Кавдорнинг тимсоли, кейинчалик Шотландия шоҳи. У жасур жангчи, лекин амбицияга берилиб кетган бўлиб, бу эса уни даҳшатли ишларни қилишга мажбур қилади.
  • Макбет хоним: Макбетнинг рафиқаси бўлган кучли ва амбицияли аёл. У эрига Қирол Дунканни ўлдиришга ундайди ва шоҳ бўлишини хоҳлайди. Айбдорликдан азоб чекади ва охир-оқибат жинни бўлади.
  • Қирол Дункан: Шотландиянинг шоҳи бўлган меҳрибон раҳбар. У Макбет томонидан ўлдирилган.
  • Макдуф: Шотландиялик аристократ бўлиб, Дунканга садоқатли. У оиласининг Макбет қўлида ҳалок бўлишидан жуда хафа бўлади ва қасос олишга қасам ичади.
  • Малколм: Қирол Дунканнинг катта ўғли; отаси вафот этгандан кейин Шотландиядан қочиб кетган. У охир-оқибат Макдуф билан биргаликда тахтни қайтариш учун қайтмоқда.
  • Банқуо: Жасур ва шарафли генерал бўлиб, у Макбетнинг яқин дўсти ҳисобланади. У ҳам сеҳргарларнинг башоратининг обекти ҳисобланиб, бу эса Макбетнинг ҳасадига сабаб бўлади ва Банқуонинг ўлдирилишига олиб келади.
  • Учта Сеҳргарлар: Воқеаларни бошқариш ва Макбетнинг тақдирини таъсирлантиришда муҳим рол ўйнайдиган сирли ва кучли шахслар. Улар кўпинча қоронғу кучлар ва васвасанинг рамзи сифатида қаралади.

Ёрдамчи қаҳрамонлар:

  • Доналбаин: Қирол Дунканнинг энг кичик ўғли, отасининг ўлимидан сўнг Шотландиядан қочиб кетади.
  • Рос: Макбетга янгиликлар ва маълумотларни келтирадиган бир нобел.
  • Леннокс: Макбетнинг ҳаракатларига шубҳа билан қарайдиган яна бир шотланд нобели.
  • Флианс: Банқуонинг ўғли, Макбетнинг уни ўлдиришга уриниши вақтида қочишга муваффақ бўлади.
  • Сивард: Малколмга ва Макдуффга Макбетга қарши курашишда ёрдам берадиган инглиз кучлари лидери.
  • Маcдуфф хоним: Макдуффнинг рафиқаси, Макбет кучлари томонидан ўлдирилади.
  • Қотиллар: Банқуо ва унинг ўғли Флиансни ўлдириш учун Макбет томонидан ишга ёлланган бир гуруҳ одамлар.

Бошқа Қаҳрамонлар:

  • Портер: Макбетнинг қал’асининг маст дарвозабони, песада қоронғу бир пайтда кулгили хотира тақдим этади.
  • Ҳекате: Сеҳргарлик худоси, 3-Саҳна 5-саҳнасида сеҳргарларни режалари билан уни жалб қилмаганликлари учун танбеҳ беради.

Мавзулар

  • Амбиция ва унинг оқибатлари:

Песанинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи – Макбетнинг Шотландия қиролига айланиш истаги. У дастлаб жасур ва содиқ жангчи, лекин сеҳргарларнинг башорати ва рафиқасининг рағбатлантируви уни қоронғу йўлга олиб боради, бу эса уни қиролликни қўлга киритиш ва бошқа даҳшатли жиноятлар қилишга олиб келади. Унинг амбицияси охир-оқибат уни йўқ қилади, қулашига ва ўлишига сабаб бўлади. Песа назорациз амбициянинг ҳалокатли табиатини ва бунинг учун тўланиши мумкин бўлган юқори нархни кўрсатади.

  • Куч-қудрат ва коррупция табиати:

Макбетнинг тахтга чиқиш йўли қувватнинг коррупцияловчи таъсирини таъкидлайди. У мақсадига эришгач, тобора шубҳаланувчи, паронояк ва тиран бўлиб қолади. У қувватини сақлаш эҳтиёжи билан ҳаракат қилади, ҳатто бу яна жиноятлар содир этишни талаб қилса ҳам. Песа мутлақ қувватнинг хавфлари ҳақида огоҳлантиради ва унинг қандай осонгина суиистеъмол қилинишини кўрсатади.

  • Айбдорлик ва унинг азоблари:

Макбет ва Макбет хоним иккаласи ҳам ҳаракатларидан келиб чиқадиган айбдорлик билан қийналмоқдалар. Уларнинг айбдорлиги галлюцинациялар, уйқусизлик ва психологик азоб каби намоён бўлади. Песа ёмон ишлар қилишнинг психологик ва эмоционал оқибатларини тадқиқ этади, айбдорликнинг кучли табиати ҳақида маълумот беради.

  • Тақдир вс Эркинлик:

Песа инсон ҳаётида тақдир ролини қандай эканлигини ҳамда шахсларнинг қадриятларини бошқариш даражасини кўтаришга саволлар туғдиради. Сеҳргарларнинг башоратлари макбетни қиролликка олиб борадиган йўлни белгилаб қўйган каби кўринса-да, у шунингдек тақдирини шакллантиришда танловлар қилади. Песа инсонларнинг маълум даражада эркин ирадага эга эканлигини таклиф қилади, лекин улар ташқи кучлардан тасирланиши мумкинлиги сабабли бу икки нарсани тўлиқ ажратиш қийин.

  • Ғайритабиийлик:

Пиесада жодугарлар инсон ҳаётини таъсир қилиши мумкин бўлган ғайритабиий кучларни ифодаловчи кучли ва ноаниқ образ сифатида тасвирланган. Уларнинг башоратлари ва ноаниқ баёнотлари қўрқув ва ноаниқлик муҳитини яратади. Асарда тақдирнинг ва номаълумнинг инсон тақдирида тутган ўрни ўрганилади.

  • Даҳшатлилик ва зўравонлик:

Макбет зўравонликка тўла, ҳам жисмоний, ҳам руҳий. Асар Данканнинг даҳшатли ўлдирилиши, қонли жанг саҳналари ва Макбет ва Леди Макбетнинг ақлдан озиш билан белгиланган. Асарда зўравонликдан фойдаланиш Макбетнинг яратган зулматли ва тартибсиз дунёнинг аксидир.

  • Тартиб ва нотартиблик:

Асар Данканнинг ҳукмронлиги билан ифодаланган тартиб ва барқарорлик ҳисси билан бошланади. Бироқ Макбетнинг ҳаракатлари бу тартибни бузади ва нотартиблик, зўравонлик ва беқарорликка олиб келади. Асар охир-оқибатда тартибни тиклайди, лекин Макбет ҳукмронлигининг ўтган таъсири унинг хатти-ҳаракатларининг оқибатларида яққол кўринади.

Макбет асарининг ўзбек тилига таржимаси

Машҳур ўзбек шоири Жамол Камол У. Шекспир асарлари билан яқиндан таништириши учун катта саъй-ҳаракатлар қилди. У 1980-йилларнинг биринчи ярмида Шекспирнинг „Қишки эртак“, „Қирол Генрих ИВ“, „Макбет“, „Кориолан“ ва „Венециялик савдогар“ каби бешта машҳур асарини таржима қилди ва нашрга тайёрлади. Бу таржималар ўзбек адабиётини жаҳон адабиёти билан уйғунлаштирди ва ўқувчилар учун янги саҳифалар очди. Бу жиҳатдан Жамол Камол таржималари[3] муҳим аҳамиятга эга.

Таржиманинг қийинчиликлари:

Шекспирнинг бой ва мураккаб тилини ўзбек тилига таржима қилиш жиддий қийинчиликлар туғдирди. Таржимон Шекспирнинг асл тилидаги шеърият, ритм ва драматик таъсирни акс эттирувчи эквивалент ифодалар топиши керак бўлган. Масалан, машҳур „Чиқ, чиқ, қисқа шам!“ сатрини таржима қилишда „чиқ“, „қисқа“ ва „шам“ сўзларининг ҳиссий оғирлигини ва тасвирларини сақлаб қолиш учун уларнинг ўзбекча эквивалентлари ҳақида эҳтиёткорлик билан ўйлаш талаб қилинади. Шижоат, айбдорлик ва ғайритабиий каби мавзуларни таржима қилиш ўзбек маданий тушунчасига сезгирликни талаб қилди. Таржимон образларни ёки метафораларни ўзбек томошабинлари учун тушунарли бўлиши учун мослаштиришга муҳтож бўлган. Масалан, жодугарларнинг башоратларини ўзбек маданий анъаналарига яқин бўлган тарзда қайта талқин қилиш керак бўлган бўлиши мумкин. Ўрта аср Шотландияда бўлиб ўтган песани замонавий ўзбек томошабинларига таржима қилиш контекстга мослаштиришни талаб қилади. Таржимон ўзбек томошабинлари билан яхшироқ боғланиш учун либослар, диалоглар ёки саҳна кўринишларида мослаштиришлар киритишга муҳтож бўлган бўлиши мумкин. Масалан, песанинг воқеалари ўзбек маданияти билан боғлиқ тарихий даврга кўчирилган бўлиши мумкин.

Ўзбек маданиятига мослаштириш:

Жамол Камол песани ўзбек маданиятига мослаштириш учун қуйидаги каби ижодий танловларни амалга оширган бўлиши мумкин:

  • Ўзбекча мақоллар ва атамаларни ишлатиш: Диалогга ўзига хос ўзбекча таъм бериш.
  • Саҳналаштиришни мослаштириш: Томошабинларга янада яқин бўлиши учун песанинг ўрнатиш жойига ўзбек тарихи ёки мифологиясининг элементларини киритиш.
  • Ўзбекча мусиқий элементларни киритиш: Ҳиссий таъсирни кучайтириш ва ўзига хос театр тажрибаси яратиш.

Таржиманинг моҳияти

Таржиманинг қабул қилиниши:

Макбетнинг биринчи ўзбекча таржимаси ҳаяжон ва қизиқиш туйғулари билан кутиб олинган. Олимлар ва танқидчилар таржимоннинг Шекспирнинг асарини янги тил ва маданиятга мослаштириш қийинчиликларини қандай ҳал қилганини таҳлил қилишга қизиқишган. Кенг жамоатчилик ушбу таниқли асарни ўзбек тилида эшитишга қизиқиш билдирди.

Таржимага оид шарҳлар ва жамоатчилик муносабати:

Таржимага нисбатан турли хил шарҳлар ва жамоатчилик муносабати билдирилган. Баъзилар Жамол Камолнинг Шекспир моҳиятини ўзбек тилига ўтказиш қобилиятини мақтаган бўлса, бошқалар эса унинг танловларини танқид қилди ва таржиманинг асл руҳини тўлиқ акс эттиришига шубҳа билан қарашди.

Ўзбек театрга таъсири:

Таржима ўзбек театрига сезиларли таъсир кўрсатди. Бу ўзбек томошабинларига янги адабий анъанани таништирган ва классик асарларни таржима қилишнинг қадр-қиммати ҳақида мунозараларни қўзғатган асар сифатида баҳоланди. Таржима Ўзбекистонда Шекспир асарларининг кўпроқ саҳналаштирилишига илҳом берди.

Таржиманинг таъсири:

"Макбет"нинг ўзбек тилига таржимаси Ўзбекистонда, айниқса инглиз тилида яхши сўзлай олмайдиган кенг аудитория учун Шекспир адабиётининг эшигини очди. Бу песани ўз она тилида Шекспир асарларини томоша қилиш имконига эга бўлмаганлар учун ҳам катта имконият берди. Таржима кенгроқ аҳолига Шекспирнинг бой тили, жозибали қаҳрамонлари ва фикрга ундовчи мавзулари билан танишиш имконини берди. Бу ўзбек маданиятида адабиётни қадрлаш ва унда иштирок этишнинг янги даражасини ўрнатди.

„Макбет“нинг ўзбек тилига таржимаси ўзбек драматурглари ва режиссёрлар учун катализатор вазифасини ўтади. Бу уларга янги драматик анъана билан танишиш имконини берди ва ўз асарларида ҳокимият, шуҳратпарастлик ва айбдорлик мавзуларини ўрганишга илҳомлантирди. Шунингдек, бу классик асарларни маҳаллий контекстга қайта талқин қилиш ва мослаштиришнинг имкониятларини намойиш этди. Таржима режиссёрларни песанинг ҳиссий таъсирини кучайтириш учун янги саҳна санъати ва театр техникаларини синаб кўришга ундади. Таржима Ўзбекистонда янада мустаҳкам ва хилма-хил театр анъанасини яратишда муҳим рол ўйнади. Бу театрга нисбатан кўпроқ космополит ёндашувни қўллаб-қувватлади, анъанавий ўзбек элементларини ғарб театр таъсирларига аралаштирди.

Маданий алмашув:

"Макбет"нинг таржимаси ўзбек ва инглиз маданиятларини умумий адабий тажриба орқали боғлаб, маданий алмашувни осонлаштирди. Таржима Шекспир асарининг турли маданият ва даврларда аҳамияти ҳақида мунозараларни кучайтирди. Бу инсониятнинг умумий тажрибалари ва ҳикоялар айтиб беришнинг доимий кучини кенгроқ ўрганишга олиб келди. Таржима ўзбек драматурглари ва режиссёрларини бошқа адабий анъаналардан илҳом излашга ундади, бу эса турли хил бадиий ифодаларни тарғиб қилди. „Макбет“нинг ўзбек тилига таржимаси ўзбек маданиятига чуқур таъсир кўрсатди, инглиз адабиётига нисбатан ҳурматни кучайтирди, ўзбек театрда инновацияни илҳомлантирди ва Ўзбекистон ва Ғарб ўртасида маданий алмашувни рағбатлантирди. Бу одамларни боғлаш, бадиий уфқларни кенгайтириш ва маданий тушунишни бойитиш учун таржиманинг кучини таъкидлайди.

Ажойиб саҳналаштиришлар ва мослаштириш

Ўзбек спектакллари:

1990-йилларда Ўзбекистон Миллий театри томонидан саҳналаштирилган „Макбет“нинг катта миқёсли спектакли ўзбек маданий элементларини таъкидлайдиган ўзига хос талқинига эга. Масалан, спектакл Марказий Осиё саройининг стилизе қилинган версиясида, анъанавий ўзбек либослари ва дутор (икки торли най) ва доира (доирасимон барабан) каби анъанавий ўзбек мусиқий элементлари билан безатилган бўлиши мумкин, бу эса ноёб асар яратади. Ушбу спектакл саҳналаштиришнинг инновацион ёндашуви ва Шекспир мавзуларини ўзбек маданий ҳис-туйғулари билан муваффақиятли уйғунлаштиригани учун алоҳида аҳамиятга эга.

Тошкентдаги театри сўнгги йилларда „Макбет“нинг замонавийроқ мослаштирилган версиясини яратган бўлиши мумкин, бу ерда замонавий тил ва саҳналаштириш техникаси ёрдамида ёш томошабинларни жалб қилган. Масалан, песа замонавий шаҳар муҳитида, технология ва замонавий ижтимоий муаммоларга ишора қилиб, замонавий контекстда Макбетнинг шуҳратпарастлик ва ҳокимият мавзуларининг аҳамиятини таъкидлайдиган тарзда жойлаштирилиши мумкин.

Мослаштиришлар:

"Макбет"га асосланган фаразий ўзбек операси маданий аралашманинг ажойиб мисоли бўлиши мумкин. Опера анъанавий ўзбек мусиқий элементларини ва вокал услубларини ғарб опера техникалари билан бирлаштириб, ноёб товуш манзарасини яратади. Ҳикояни ўзбек мифологияси ёки тарихий ривоятларни акс эттириши учун мослаштириш мумкин, бу эса Шекспир мавзулари учун ўзига хос маданий контекстни тақдим этади.

„Макбет“нинг ўзбек киносига мослаштирилиши песадаги қаҳрамонларнинг психологик мураккаблигини, песадаги зулмат ва таранглик муҳитини ўрганиш учун киноматик усуллардан фойдаланиши мумкин. Филм ажойиб визуал тасвирлар ва песанинг мавзуларини кенгроқ талқин қилишни ўз ичига олиши мумкин. Масалан, Макбет хонимнинг ухлаб юрган саҳнасини унинг руҳий безовталигини етказиш учун киноматик техникалар ёрдамида таъсирчан ва рамзий равишда тасвирлаш мумкин.

Кейинги тадқиқотлар

Илмий қизиқиш:

Ўзбекистондаги университетларда, айниқса инглиз тили бўйича кучли дастурларга эга бўлган олийгоҳларда Шекспирни ўрганиш йўлга қўйилган. Талабалар семинар ва амалий машғулотларда таржималар билан шуғулланадилар ва драматургнинг мавзулари ва услубларини ўрганадилар. Ўзбек адабиёти бўлимларининг олимлари Шекспир асарларини ўзбек тилига таржима қилиш жараёни бўйича тадқиқотлар олиб бормоқдалар.

Бадиий қизиқиш:

Ўзбекистондаги профессионал ва ҳаваскор театр компаниялари „Макбет“ шу жумладан Шекспир асарларини ўзбек тилида саҳналаштиришни давом эттирмоқдалар. Улар кўпинча бу песаларни замонавий муаммолар ва маҳаллий маданий контекстларни акс эттириши учун мослаштирадилар. Ўзбек кинорежиссёрлари ва телевидениэ ишлаб чиқарувчилари орасида Шекспир асарларини турли оммавий ахборот воситаларига мослаштиришга қизиқиш ортиб бормоқда. Улар мавзулар ва ҳикояларни замонавий ўзбек томошабинларига мос келадиган киноформатга айлантириш усулларини ўрганмоқдалар.

Библиография ва ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ Расмуссен, Эриc (2016-07-31), „Публишинг тҳе Фирст Фолио“, Тҳе Cамбридге Cомпанион то Шакеспеаре'с Фирст Фолио, Cамбридге Университй Пресс, 18–29-бет, ИСБН 978-1-316-16255-2, қаралди: 2024-11-29
  2. ↑ ҳттпс://www.фолгер.эду/эхплоре/шакеспеарес-wоркс/маcбетҳ/реад/5/8/
  3. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Makbet" dan olindi