Makkabiylar
Маккабийлар (шунингдек, маккабилар (ибронийча: מַכַּבִּים). Макабīм ёки מַקַבִּים, Мақабīм; лотинча: Мачабаэи ёки Маccабаэи; қадимги юнонча: Μακκαβαῖοι, Маккабаиои), Салавкийлар империясининг бир қисми бўлган Яҳудия подшолигини назорат остига олган яҳудий исёнчи-жангчилар гуруҳи бўлишган[1][2].
Улар 167 йилдан ошиқ вақт давомида ҳукмронлик қилган Ҳасмонийлар сулоласига асос солган. Милоддан аввалги 110-йилдан 63-йилгача тўлиқ мустақил шоҳлик бўлишган. Улар яҳудий динини қисман мажбуран ўзгартириш орқали қайта тасдиқлайдилар, босиб олиш орқали Яҳудия чегараларини кенгайтирдилар ҳамда эллинизм ва эллинистик иудаизмнинг таъсирини камайтирадилар.
Келиб чиқиши
Маккаби[3] номи кўпинча бутун Ҳасмонийлар сулоласининг синоними сифатида ишлатилинади. Аммо Маккабилар Яҳудо Маккабей ва унинг тўрт укаси бўлишган. Маккаби номи Яҳудонинг шахсий сифати эди[4] ва кейинги авлодлар унинг бевосита авлодлари бўлишмаган. Исмнинг келиб чиқиши ҳақидаги эҳтимоллардан бири шундаки, у Яҳудонинг жангдаги шафқацизлигини эътироф этиш учун оромийча маққаḇа — „болға“ сўзидан олинган. Яҳудийларнинг таъкидлашича, Маккаби (ибронийча: מכבים Мачаби) Таврот оятининг қисқартмаси бўлиб, маккабийларнинг жанговар нидоси бўлган.
Тарихи
Милоддан аввалги ИИ асрда Яҳудия Птолемейлар қироллиги (Мисрда жойлашган) ва Салавкийлар империяси (Сурияда жойлашган), Александр Македонский (356-323) вафотидан кейин шаклланган қиролликлар бўлган. Яҳудия дастлаб Птолемейлар ҳукмронлиги остида бўлган, аммо 200 га яқин салавкийлар ҳокимиятни ўз қўлига олишади. Ўша пайтда Яҳудия Македониялик Александр томонидан бошланган эллинизациядан таъсири остида бўлган. Баъзи яҳудийлар, асосан, шаҳарнинг юқори табақа вакиллари, хусусан, Тобиадлар оиласи, яҳудий қонунларидан воз кечишни ва юнонча турмуш тарзини қабул қилишни хоҳлашади. Тарихчи Виктор Чериковернинг фикрича, Тобиадларнинг эллинизмининг асосий мотиви иқтисодий ва сиёсий жиҳатга бориб тақалган[5]. Эллинлашувчи яҳудийлар Қуддусда гимназия қуришади, халқаро юнон ўйинларида қатнашадилар, „суннат белгиларини олиб ташлашади ва муқаддас аҳдни рад этишади“[6].
Антиох ИВ Эпифан (милоддан аввалги, тахминан, 215-164) 175-йилда Салавкийлар империясининг ҳукмдори бўлади. Ониас ИИИ Қуддусда олий руҳоний лавозимини эгаллайди. Антиох учун Олий руҳоний ўз шоҳлигидаги маҳаллий губернатор бўлиб, у ўзи хоҳлаганча тайинлаши ёки ишдан бўшатиши мумкин бўлган одам эди, православ яҳудийлар эса Олий руҳонийлик соҳибини илоҳий тайинланган деб билишган[7]. Ониаснинг укаси Жейсон Антиохни Ониас ўрнига олий руҳоний қилиш учун пора беради. Жейсон анъанавий теократияни бекор қилади ва „Антиохдан Қуддусни Антиохия деб номланган юнон полисига айлантириш учун рухсат олади“[5][8]. Ўз навбатида, Менелаус Антиохга пора бериб, Жейсон ўрнига олий руҳоний этиб тайинланади.
Менелаус эса Ониасни ўлдиради. Менелауснинг укаси Лисимах маъбуддан муқаддас идишларни ўғирлаган; юзага келган ғалаёнлар Лисимачнинг ўлимига олиб келади. Менелаус Ониаснинг қотиллиги учун ҳибсга олинади ва Антиох олдида судга тортилади, аммо у пора бериб, муаммодан қутулиб қолади. Жейсон Менелаусни қувиб чиқаради ва яна Олий руҳоний бўлиб олади. Антиох маъбудни талон-торож қилади, Қуддусга ҳужум қилади ҳамда „аёллар ва болаларни (мил. авв. 168 йил) асирга олади“[9]. Шу пайтдан бошлаб Антиох Салавкийлар давридаги Сурия ва Финикия сатрапликларида эллинлаштириш сиёсатини олиб боради.
Антиох кутилмаганда Қуддусни эгаллаб олганидан ҳам, унинг талон-торож қилинишидан ҳам, у ерда қилган катта қирғиндан ҳам кўнгли тўлмади; Лекин ўзининг шафқациз эҳтиросларига мағлуб бўлиб, қамал пайтида қандай азоб чекканини эслаб, яҳудийларни ўз мамлакатларининг қонунларини бекор қилишга, чақалоқларини суннациз сақлашга ва қурбонгоҳда чўчқа гўштини қурбон қилишга мажбур қилди; Уларнинг ҳаммаси Антиохга қарши чиқдилар ва уларнинг раҳнамолари ўлимга маҳкум этилди. — Флавий Иосиф, Яҳудийларнинг уруши, китоб 1.1 § 2
Маккабийларнинг биринчи китоби муаллифи Маккабий қўзғолонини тақводор яҳудийларнинг Салавкийлар шоҳига (ўз динини йўқ қилишга уринган) ва уни қўллаб-қувватлаган яҳудийларга қарши кўтарилиши деб ҳисоблаган. Маккабийларнинг иккинчи китоби муаллифи зиддиятни „иудаизм“ ва „эллинизм“ ўртасидаги кураш сифатида кўрсатади. Аксарият замонавий олимларнинг таъкидлашича, қирол Антиох Яҳудия қишлоғидаги маҳаллий яҳудийлар ва Қуддусдаги эллинлашган яҳудийлар ўртасидаги фуқаролар урушига муносабат билдирган[10][11].
Гарчи қиролнинг диний анъаначиларни таъқиб қилишига жавоби антик даврда одатий бўлмаган ва провокация[12]. Жозеф П. Шулцга кўра, замонавий илмий тадқиқотчилар „Маккабийлар қўзғолонини яҳудий лагеридаги православ ва ислоҳотчи партиялар ўртасидаги фуқаролар уруши сифатида эмас, балки чет эл зулмига қарши қўзғолон сифатида кўради“[13]. Лекин Жон Ж. Коллинз Яҳудий етакчилари ўртасидаги фуқаролар уруши қиролнинг янги сиёсатига олиб келади, қўзғолонни оддийгина эллинизм ва иудаизм ўртасидаги зиддият сифатида кўриш нотўғри, чунки "қўзғолон юнон урф-одатларининг киритилиши билан қўзғатилган эмас (бу қўзғолонни яҳудийларнинг урф-одатларини қуриш билан тавсифланади). Лекин Тавротга риоя қилган одамларни болаларини суннат қилиш ва чўчқа гўштини истеъмол қилишдан бош тортиш орқали таъқиб қилиш орқали[12]. Олий руҳоний лавозими учун можарода Ониас каби иброний/арамейча исмли маҳаллийчилар Ясон ва Менелаус каби юнонча исмли эллинистлар билан баҳслашадилар[14]. Айрим олимлар конфликтнинг ижтимоий ва иқтисодий омилларига ишора қиладилар[5][15].
Фуқаролар уруши сифатида бошланган нарса Суриянинг эллинистик қироллиги анъаначиларга қарши эллинлашувчи яҳудийлар томонида бўлганида, босқинчилик характерини олади[16]. Можаро кучайиб борар экан, Антиох анъаначиларнинг одатларини тақиқлаб қўяди ва шу тариқа, одатдаги салавкийлар амалиётидан воз кечиб, бутун бир халқнинг динини тақиқлайди[5]. Антиохнинг мотивлари номаълумлигича қолмоқда: у ўзи тайинлаган Менелаус[7] ағдарилишидан ғазабланган бўлиши ёки яҳудийлар орасидаги радикал эллинистлар гуруҳи томонидан даъватланган бўлиши мумкин. Маккабийларга кўра, Антиох кўплаб анъанавий яҳудий ва самариялик диний урф-одатларни тақиқлаган: у Тавротга эга бўлишни ўлим жазосига айлантирган ва топилган нусхаларини ёқиб юборган[17][18]. Байрамлар тақиқланган; чақалоқларини суннат қилган оналар оилалари билан бирга ўлдирилган.
Қўзғолон
Маккабийларнинг ҳикоясида, Антиох яҳудийларнинг диний амалиётини тақиқловчи фармонларини чиқаргандан сўнг, Ҳасмоний қишлоқ яҳудий руҳонийси Маттатиас Ҳасмония юнон худоларига сиғинишдан бош тортиб, Салавкийлар империясига қарши қўзғолон кўтаради. У беш ўғли билан Яҳудо саҳросига қочиб кетади. Маттатиаснинг ўлимидан сўнг, тахминан бир йил ўтгач, милоддан аввалги 166-йилда ўғли, Яҳудо Маккаби яҳудий диссидентлари қўшинини партизан урушида Салавкийлар сулоласи устидан ғалаба қозонди, бу уруш дастлаб эллинлашувчи яҳудийларга қарши қаратилган эди.
Маккабийлар қишлоқлардаги бутпараст қурбонгоҳларни вайрон қилишади, ўғил болаларни суннат қиладилар ва яҳудийларни қонундан ташқари ишларга мажбурлашади. Натижада, Маккабий номининг бир талқини оромийча „болға“ сўзига асосланади, чунки улар „душманларига болғача зарбалар беришарди“.
Қўзғолон кўплаб жангларни ўз ичига олди, уларда Маккабе кучлари партизанлик тактикасини қўллагани учун Салавкийлар армияси устидан ғалаба қозонади. Ғалабадан сўнг, Маккабийлар Қуддусга киришади ва маъбудни маросим билан тозалашади, у ерда анъанавий яҳудий ибодатини тикладилар ва Жонатан Маккабини олий руҳоний қилиб тайинладилар. Қўзғолонни бостириш учун салавкийларнинг катта қўшини юборилади. Салавкийларнинг ички ишлари билан машғул бўлган унинг қўмондони Лисиас диний эркинликни тиклайдиган сиёсий муросага рози бўлади. Яҳудийларнинг Ҳанукка байрами Яҳудо Маккабининг Салавкийлар устидан қозонган ғалабасидан кейин Маъбуднинг қайта бағишланишини нишонлайди.
Ҳасмоний ҳукмдорлар
- Александр Жанней
- Аристобул И
- Аристобул ИИ
- Ҳйрcанус ИИ
- Жон Гадди
- Жон Ҳйрcанус
- Жонатан Аппус
- Яҳудо Маккабеус
- Маттатиас
- Салом Алехандра
- Симон Тасси
Яна қаранг:
- Яҳудийларнинг миллий ҳаракатлари
- Менинг шонли биродарларим, Ховард Фастнинг романи
Манбалар
- ↑ Cоҳн, Марc. Тҳе Матҳематиcс оф тҳе Cалендар, 2007 — 60-бет. ИСБН 978-1430324966.
- ↑ Фисчер-Личте, Эрика. Тҳеатре, Саcрифиcе, Ритуал: Эхплоринг Формс оф Политиcал Тҳеатре. Роутледге, 2005 — 195-бет. ИСБН 978-0415276757.
- ↑ Латин: Маccабаэус; Греэк: Μακκαβαῖος Маккабаиос; фром Ҳебреw маққеб эт, „ҳаммер“ (Охфорд Энглиш Диcтионарй).
- ↑ Сеэ 1 Маccабеэс 2:4
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Тчериковер, Виcтор Ҳелленистиc Cивилизатион анд тҳе Жеwс, Неw Ёрк: Атҳенеум, 1975
- ↑ И Маccабеэс, и, 15
- ↑ 7,0 7,1 Оэстерлей, W.О.Э., А Ҳисторй оф Исраэл, Охфорд, Cларендон Пресс, 1939.
- ↑ Де Ланге, Ничолас, Атлас оф тҳе Жеwиш Wорлд, Охфорд: Андромеда, 1992
- ↑ И Маccабеэс, и, 30-32
- ↑ Телушкин, Жосепҳ. Жеwиш Литераcй: Тҳе Мост Импортант Тҳингс то Кноw абоут тҳе Жеwиш Религион, Иц Пеопле, анд Иц Ҳисторй. W. Морроw, 1991 — 114-бет. ИСБН 0-688-08506-7.
- ↑ Греэнберг, Ирвинг. Тҳе Жеwиш Wай: Ливинг тҳе Ҳолидайс. Симон & Счустер, 1993 — 29-бет. ИСБН 0-671-87303-2.
- ↑ 12,0 12,1 Жоҳнстон, Сараҳ Илес. Религионс оф тҳе Анcиэнт Wорлд: А Гуиде. Ҳарвард Университй Пресс, 2004 — 186-бет. ИСБН 0-674-01517-7.
- ↑ Счултз, Жосепҳ П.. Жудаисм анд тҳе Гентиле Фаитҳс: Cомпаративе Студиэс ин Религион. Фаирлеигҳ Диcкинсон Унив Пресс, 1981 — 155-бет. ИСБН 0-8386-1707-7. „Модерн счоларшип он тҳе отҳер ҳанд cонсидерс тҳе Маccабеан револт лесс ас ан уприсинг агаинст фореигн оппрессион тҳан ас а cивил wар бетwеэн тҳе ортҳодох анд реформист партиэс ин тҳе Жеwиш cамп“
- ↑ Гундрй, Роберт Ҳ.. А Сурвей оф тҳе Неw Тестамент. Зондерван, 2003 — 9-бет. ИСБН 0-310-23825-0.
- ↑ Фреэдман, Давид Ноэл. Ээрдманс Диcтионарй оф тҳе Библе. Wм. Б. Ээрдманс Публишинг, 2000 — 837-бет. ИСБН 0-8028-2400-5.
- ↑ Wоод, Леон Жамес. А Сурвей оф Исраэл'с Ҳисторй. Зондерван, 1986 — 357-бет. ИСБН 0-310-34770-Х.
- ↑ И Маcccабеэс. 1:57
- ↑ Боургел, Жонатҳан (2019). „Тҳе Самаританс дуринг тҳе Ҳасмонеан Период: Тҳе Аффирматион оф а Дисcрете Идентитй?“. Религионс. 10-жилд. 628-бет.
Адабиётлар
- Бикерман, Элиас Ж. 1979-йил. Маккабийларнинг Худоси: Маккабе қўзғолонининг маъноси ва келиб чиқиши бўйича тадқиқотлар. Лейден, Нидерландия: Брилл.
- Коэн, Шае ЖД 1987-йил. Маккабийлардан Мишнагача. Филаделфия: Вестминстер.
- Граббе, Лестер Л. 2010-йил. Иккинчи маъбад иудаизмига кириш: Нехимиё, Маккабийлар, Ҳиллел ва Исо давридаги яҳудийларнинг тарихи ва дини. Лондон: Т & Т Кларк.
- Харрингтон, Даниэл Ж. 1988-йил. Маккабе қўзғолони: Инжил инқилобининг анатомияси. Wилмингтон, ДЕ: Майкл Глазиэр.
- Жонсон, Сара Рауп. 2004-йил. Тарихий фантастика ва эллинистик яҳудий ўзига хослиги: маданий контекстда учинчи маккабийлар. Беркли: Калифорния университети матбуоти.
- Стюарт, Тайлер А. 2017-йил. „Яҳудий Паидеиа: Аристеас ва 2 Маккабий мактубида юнонча таълим.“ Яҳудийликни ўрганиш журнали 48, №. 2: 182-202.