Мактаб ваучери, та'лим ваучери деб ҳам аталади-ваучер тизимида у о'қувчи ёки унинг ота-онаси томонидан танланган мактаб о'қувчиси учун давлат томонидан молиялаштирилган сертификатдир.Молиялаштириш одатда ма'лум бир йил,семестр ёки чорак учун.Ба'зи мамлакатларда,штатларда ёки маҳаллий юрисдикцияларда ваучер уйда о'қиш ҳақини қоплаш ёки қоплаш учун ишлатилиши мумкин. Ба'зи мамлакатларда ваучерлар фақат хусусий мактаблар учун мавжуд.[1]

2017-йилда мактаб ваучерлари бо'йича иқтисодий адабиётларни ко'риб чиқишга ко'ра,"ҳозирда ваучерларни кенг қабул қилишни таклиф қилиш учун этарли далиллар мавжуд эмас;аммо,ко'плаб ижобий натижалар тадқиқотнинг давом этишини тасдиқлайди".[2] 2006-йилда Америка Иқтисодий Ассоциацияси аъзолари ўртасида ўтказилган сўровда иқтисодчиларнинг учдан икки қисмидан кўпроғи ота-оналар хусусий ёки давлат мактабларида фойдаланиши мумкин бўлган таълим ваучерларини қўллаб-қувватлаган.Ушбу ёрдам кам та'минланган оилалар ёки кам та'минланган мактаблар билан ортиб бориши ко'рсатилган.[3]

Тарихи

Франсия 1870-1871-йиллардаги Франко-Пруссия урушида маг'лубиятга учради ва одамлар Франсиянинг ҳарбий та'лим тизимининг таназзулга учрашини айбладилар.Ушбу маг'лубиятдан со'нг,Франсия Ассамблеяси о'қувчиларга энг яхши мактабни излаш имконини берадиган мактабларни яхшилайдиган диний ваучерни жорий қилди.Франсия диний та'лимни субсидиялашдан бош тортгани учун бу таклиф ҳеч қачон илгари сурилмаган.Ушбу таклиф муваффақияцизликка учраганига қарамай,ушбу ваучер бугунги кунда ко'плаб мамлакатларда ваучер моделининг прототипи ҳисобланади.[4]

Бугунги кунда Қо'шма Штатлардаги энг қадимги узлуксиз та'лим ваучер дастурлари 1869[5] ва 1873[6] да бошланган Вермонт[7] ва Мейн[8] даги Та'лим Сити дастурлари ҳисобланади.Ба'зи шаҳарларда маҳаллий о'рта мактаблар ёки бошланг'ич мактаблар ё'қлиги сабабли,бу шаҳарлардаги талабалар давлат мактабларида ёки бошқа шаҳарлардаги, хусусий диний бо'лмаган мактабларда о'қиш учун ваучер олишлари мумкин.Бундай ҳолларда “юборувчи” шаҳарлар ўқиш ҳақини тўғридан-тўғри “қабул қилувчи” мактабларга тўлайдилар.”[5][6][9]

Та'лим ваучерлари тизими Нидерландияда 1917-йилда жорий қилинган.Бугунги кунда талабаларнинг 70% дан ортиг'и асосан конфессияларга бо'линган хусусий, лекин давлат томонидан молиялаштириладиган мактабларда таҳсил олади.[10]

Милтон Фридман 1950-йилларда замонавий ваучерларни ҳимоя қилган.Унинг айтишича,рақобат мактабларни ривожлантиради,харажатларни камайтиради ва олий та’лим натижаларини акс эттиради.Фридманнинг ваучерлар ҳақидаги қарашлари 1980-йилда ўн серияли “Эркин танлов” телесериали ва шу номдаги китоб (унинг рафиқаси Роза Фридман билан ҳаммуаллифлик) чиқиши билан янада ёрқинроқ бўлди.6 серияли сериал ва китобнинг 6 боби номи:“Мактабларимиз муаммоси нимада?”.Фридманнинг сўзларига кўра, ота-оналар ва ўқувчиларнинг ўз мактабларини танлашлари учун ваучерлардан фойдаланиш – танлаш эркинлигини кенгайтиради ва билимли талабалар сонини оширади.

1960-йилларда ба'зи Жанубий штатларда мактаб ваучерлари сегрегацияни давом эттириш усули сифатида ишлатилган.Бир неча ҳолларда давлат мактаблари бутунлай ёпилган ва ота-оналарга ваучерлар берилган.Кейинчалик,стипендия ваучерлари деб аталадиган нарса ко'пинча янги,хусусий ажратилган мактабларда, я'ни сегрегация академияларида машҳур бо'лди.[11]

Бугунги кунда барча замонавий ваучер дастурлари ирқий камситишни тақиқлайди.

Манбалар

Турли мактаблар о'ртасида муҳим фарқлар мавжуд:

  • Давлат мактаблари очиқ ва солиқлар ҳисобидан молиялаштирилади.
  • Хусусий мактаблар хусусий фаолият ко'рсатади ва о'қиш ёки хайрия жамг'армалари томонидан молиялаштирилади.
  • Мактаб ваучерлари то'г'ридан-то'г'ри ота-оналарга ҳар қандай мактабга бориш учун бериладиган субсидиялардир.
  • Чартер мактаблари давлат томонидан молиялаштирилади[12][13][14]
  • Очиқ қабул - ота-оналарга фарзанди қайси давлат мактабига боришини танлашга рухсат бериш жараёни (агар мактабда максимал талабалар сони бо'лмаса). Бу ба'зан ваучерлар ва мактаб мукофотлари билан аралашиб кетади.
  • Та'лим учун солиқ имтиёзи, о'қиш учун солиқ кредити ёки солиқ кредити стипендияси. Та'лим учун солиқ имтиёзларининг икки тури мавжуд: шахсий фойдаланиш ва хайрия. Шахсий фойдаланиш учун солиқ имтиёзлари - бу алоҳида солиқ то'ловчиларга о'з фарзандлари номидан та'лим харажатлари учун бериладиган солиқ имтиёзлари. Хайрия солиқ имтиёзлари - бу хусусий мактаб стипендияларини та'минловчи нотижорат ташкилотларни молиялаштирадиган жисмоний шахсларга ёки корхоналарга бериладиган солиқ имтиёзлари.[15]
  • Та'лим жамг'армалари[16] ота-оналарга давлат маблаг'ларини қайта фойдаланиш мумкин бо'лган жамг'арма ҳисобварақларига олиш имконини беради. Ко'пинча дебет карта орқали оилаларга тарқатиладиган ушбу маблаг'лар хусусий мактабларда о'қиш то'ловларини, онлайн о'қув дастурларини, хусусий репетиторлик хизматларини, давлат коллежларида о'қишни, олий та'лим харажатларини ва бошқа тасдиқланган хусусий о'қув хизматлари ва материалларини қоплаши мумкин.

Иқтисодиёт

Асосий ма'лумот

Та'лим инсон капиталини то'плаш воситаси сифатида ко'пинча жамият тараққиёти ва тараққиёти учун жуда муҳимдир,шунинг учун давлатнинг халқ та'лимидаги иштирокини доимий равишда такомиллаштириш зарур.[17] Шу билан бирга,та'лим жамиятнинг асосий ме'ёрларига асосланган қадриятларни жалб қилиш воситасидир.Та'лим жиноятчиликнинг камайиши, фуқароларнинг хабардорлиги ва "қо'шничилик эффекти" деб номланувчи иқтисодий ривожланишга ҳисса қо'шади.[18]

Иқтисодий назария нуқтаи назаридан оилалар та'лим ва шахсий исте'молга қанча маблаг' сарфлаётганини аниқлайдиган исте'мол вариантлари то'пламига дуч келишади.Исте'молчи пакетларининг исталган сони бюджет чегарасига то'г'ри келмагунча мавжуд.Бу шуни англатадики,та'лим ва шахсий исте'мол учун ҳар қандай имкониятлар бюджет чекловларидан ошмаслиги керак.О'зига хос эгри чизиқлар бир товарнинг бошқасига нисбатан афзалликларини ифодалайди.[19]

Билимни қабул қилишни танлаш

Давлатнинг та'лимга аралашуви одатда икки шаклда бо'лади. Биринчи шакл-устав мактаблари,махсус мактаблар ёки тижорат мактабларини яратиш ва рақобатнинг кучайиши.Иккинчи ёндашув индивидуал ё'налтирилган бо'лиши мумкин, масалан, жисмоний шахсларга коллеж ёки мактабда о'қиш учун субсидиялар ёки кредитлар бериш.[19]

Воучерли оилавий исте'мол пакетлари

Воучерлар одатда иккита иқтисодий сабабга ко'ра берилади.[19] Биринчи сабаб-исте'молчи танлови.Оила фарзанди қаерда мактабга боришини ва ўзи танлаган энг яқин мактабни танлаши мумкин.

Ваучерларни тақдим этишнинг иккинчи сабаби мактаблар о'ртасида бозор рақобатини оширишдир.Ваучерлар мактаблар учун харажатларни камайтириш ва исте'молчилар , оилалар учун та'лим сифатини ошириш орқали мактабларни рақобатбардош қилади

Мактаб ваучер дастурлари жорий этилганда,натижалар бир хил бо'лмаган,ба'зи дастурлар мактаб ваучерларининг юқори афзалликларини ко'рсатган, ба'зилари эса салбий оқибатларга олиб келган.

Манбалар

  1. ↑ „Иф аппоинтед, Бецй ДеВос' виэwс ликелй то аффеcт публиc, привате счоолс | ЛаГранге Даилй Неwс“. Қаралди: 2017-йил 28-феврал.
  2. ↑ Эппле, Деннис; Романо, Ричард Э.; Урқуиола, Мигуэл (2017). „Счоол Воучерс: А Сурвей оф тҳе Эcономиcс Литературе“. Жоурнал оф Эcономиc Литературе. 55-жилд, № 2. 441–492-бет. дои:10.1257/жел.20150679.
  3. ↑ Wҳаплес, Роберт (2006). „До Эcономисц Агреэ он Анйтҳинг? Ес!“ (ПДФ). 3-жилд, № 9. Тҳе Эcономисц' Воиcе. 1–6-бет. дои:10.2202/1553-3832.1156. Қаралди: 6-январ 2016-йил. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  4. ↑ Молнар, Алех. Воучерс, Cласс Сизе Редуcтион, анд Студент Ачиэвемент: Cонсидеринг тҳе Эвиденcе. Блоомингтон: Пҳи Бета Каппа Эдуcатионал Фоундатион, 2000.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Фриэдман Фоундатион - Вермонт: Тоwн Туитионинг Програм“.
  6. ↑ 6,0 6,1 „Фриэдман Фоундатион - Маине: Тоwн Туитионинг Програм“.
  7. ↑ „Вермонт - Тоwн Туитионинг Програм“ (эн-УС). Қаралди: 2016-йил 3-август.
  8. ↑ „Маине - Тоwн Туитионинг Програм“ (эн-УС). Қаралди: 2016-йил 3-август.
  9. ↑ Легислатурес, Натионал Cонференcе оф Стате „Счоол Чоиcе: Воучерс“ (эн-УС). 2017-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-июн.
  10. ↑ Жозеф М. М. Ритзен, Жан ван Доммелен анд Франс Ж. Де Вижлдер (Жуне 1997). „Счоол финанcе анд счоол чоиcе ин тҳе Нетҳерландс“. Эcономиcс оф Эдуcатион Ревиэw. 16-жилд, № 3. 329–335-бет. дои:10.1016/С0272-7757(96)00078-7.
  11. ↑ Вергакис, Броcк „Десерет Морнинг Неwс - До воучерс эқуал сегрегатион?“. Десеретнеwс.cом (4-июн 2007-йил). 2007-йил 18-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-июн.
  12. ↑ „УС Чартер Счоолс Ҳоме“. Усчартерсчоолс.орг. Қаралди: 11-август 2011-йил.
  13. ↑ „Wҳат ис а Чартер Счоол?“. Публиc Счоол Ревиэw (4-декабр 2007-йил). Қаралди: 11-август 2011-йил.
  14. ↑ Кнопп, Сараҳ (2008). „Чартер счоолс анд тҳе аттаcк он публиc эдуcатион“. Интернатионал Соcиалист Ревиэw. № 62. Қаралди: 28-январ 2011-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  15. ↑ Степҳаниэ Саул. „Публиc Моней Финдс Баcк Доор то Привате Счоолс“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (21-май 2012-йил). Қаралди: 22-май 2012-йил.
  16. ↑ „Wҳат ис ан Эдуcатион Савингс Аccоунт? - ЭдЧоиcе“ (эн-УС). Қаралди: 2016-йил 3-август.
  17. ↑ Фреире-Серен, Мариа Жесус (2001). „Ҳуман Cапитал Аccумулатион анд Эcономиc Гроwтҳ“. Инвестигаcионес Эcономиcас. 25-жилд, № 3. 585–602-бет.
  18. ↑ МcМаҳон, Wалтер. "Эхтерналитиэс ин Эдуcатион." Буреау оф Эcономиc анд Бусинесс Ресеарч Wоркинг Папер, но. 877 (1982):1-7.
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 Грубер, Жонатҳан.Публиc Финанcе анд Публиc Полиcй, 5тҳ эдитион. Лондон: Wортҳ Публишерс, 2015.