Malayalam

Малаялам, малаяли тили — дравид тиллари оиласининг жанубий гуруҳига мансуб, Ҳиндистоннинг жанубий ва жанубий ғарбида тарқалган тил. Керала штатининг расмий тили, 40 млнга яқин киши сўзлашади. Лаҳжалари ҳудудий жиҳатдан жанубий, марказий, ғарбий гурухларга ажратилади, шунингдек, ижтимоий-этник жиҳатдан ҳам лаҳжалар (браҳманлар, мусулмонлар, айрим қабилалар) ўзаро фарқланади. Фонологик ва морфологик жиҳатдан бир қатор ўзига хосликларга эга эмас олд ва орқа қатор унлиларининг баъзан намоён бўлувчи сингармонизма, қадимий дравид тилларидаги айрим танглай ва бурун ундошларининг сақланиб қолганлиги, феълларнинг замон шакллари ясалишига кўра, кучли ва кучсиз турларга бўлиниши ва бошқа адабий тил луғат таркибида ва сўз ясалишида санскрит тилининг кучли таъсири сезилади. Малаялам ёзуви ИХ—Х асрлардан маълум унинг ҳарф-бўғинли алифбоси қадимий ҳинд ёзуви — браҳмипан келиб чиққан.

Малаялам
Мамлакатлар	Ҳиндистон
Тил оиласи	Дравид тиллари
Тил кодлари

Этимология

Малаялам тили тог' ма'носини билдирувчи <<мала>> ва жой ма'носини билдирувчи <<аалам>> со'зларининг бирикмасидан иборат.

Тарих

Малаялам тилидаги биринчи ёзув ёдгорликлари - қоятош ёзувлари ва металл плиталардаги ёзувлар ИХ асрнинг охирига то'г'ри келади. Кейинги тўрт аср давомида, асосан, Ваттжутта ёзувида ёзилган бундай эпиграфик матнлар тил ҳақидаги ягона маълумот манбаи бўлиб қолмоқда.

Малаялам адабиёти дастлабки асарларининг санаси ко'п жиҳатдан ноаниқ. Улардан биринчиси Чираманнинг "Рамачаринам" (Рама ҳаёти) асари бо'либ, у ХИВ аср бошидан эски эмас. Ушбу ше'рнинг тили, шунингдек, Патта жанри билан бог'лиқ бўлган бошқа бир қатор (со'зма-со'з "ше'р", "қо'шиқ") нафақат Тамил тили билан қариндошлик хусусиятларини сақлаб қолади, балки сун'ий тамилизация хусусиятларини ҳам о'з ичига олади.

Тахминан бир вақтнинг о'зида пайдо бўлган Маниправалам (мани - "ёқут", "қимматбаҳо тош" ва праваалам - "маржон" дан) тилнинг санскритлашувининг юқори даражаси ва санскрит тилига ко'ра санскрит тилидан олинган со'зларнинг о'згариши билан ажралиб турад парадигмалар.

Адабий малаялам тили ривожланиб борар экан, у ҳаддан ташқари тамилизмдан ҳам, маниправаламнинг экстремалликларидан ҳам аста-секин халос бо'лади ХВИИ асрга келиб, классик малаялам Эзҳуттаччан лақабли Тунжатта Раманужан ва о'ша даврнинг бошқа таниқли шоирлари ижодида энг юқори гуллашга эришади.

О'рта асрларнинг охирларида босқичма-босқич бошланган замонавий адабий тилнинг шаклланишида фолклор жанрлари - халқ қо'шиқлари ва балладалари, шунингдек, оддий халқ орасида машҳур бўлган чампу ва аттаката драмалари муҳим рол о'йнади, уларда ше'рий матнлар мавжуд, насрийлар билан алмашинади. ХИХ-ХХ асрларда насрнинг жадал ривожланиши адабиётда миллий тилнинг ўрнатилишини якунлади.

Малаялам тилида 199 та кундалик, 157 та ҳафталик, 619 та ойлик нашрлар (1998 йил ҳолатига кўра)[3], жумладан, ўн жилдлик Жаҳон адабиёти энсиклопедияси мавжуд.

Бу тил Ҳиндистондаги турли насроний конфессиялар ва жамоалар томонидан литургик тил сифатида ишлатилади.

Ёзуви

Малаялам бўғинли алифбоси қўлланади, у умумий ҳинд Браҳми ёзувидан келиб чиққан ва ХИИ аср атрофида ривожланган. Ҳозир 56 та ҳарфдан фойдаланилади, шундан 20 таси узун ва қисқа унлилар учун; қолганлари ундошлар учун.

Лингвистик хусусият

Фонологик тизимнинг характерли хусусиятлари: олд ва орқа унлиларнинг вақти-вақти билан намоён бо'ладиган сингармонизми; прото-Дравидиан алвеоляр то'хташ т ва палатал бурун ñ (икки марта ва бошланг'ич ҳолатда) ушлаб туриш; сибилантлар гуруҳининг ривожланиши (дентал с, алвеоляр ś, ретрофлех ṣ).

Грамматика 

Малаялам тилининг грамматик тузилиши Жанубий Дравид тилларига хосдир. Гендер категориясининг грамма тузилиши (бирликда - эркак, аёл ва нейтер; ко'пликда - эписен ва нейтрал); уч тур-вақтинчалик режалар (ҳозирги, о'тмиш ва келажак замон); фе'ллар вақтинчалик о'закларнинг шаклланиш турига ко'ра "кучли" ва "заиф" га бо'линади - кейинчалик парадигматик синфларга бо'линади; шахс ва рақам бо'йича мос келмайдиган номинал предикатнинг келишуви ё'қолган ва ҳоказо. Фе'лнинг финитив (шахсий) шакллари жинс, сон, шахс ко'рсаткичларидан маҳрум; чеклилик ко'рсаткичи - [ŭ] - нол алломорф билан ифодаланган ҳолларда, уларнинг шакллари келаси кесим ва герунд шакллари билан мос келади. Фе'лнинг флексиясида аналитик шакллар устунлик қилади.

Луг'атнинг генетик ва ҳудудий хусусиятлари 

Малаялам тили тузилиши жиҳатидан тамил тилига яқин – кўплаб тадқиқотчилар уни Тамил тилининг диалекти деб билишади. Гендер тоифаси отлар, олмошлар ва сонлар учун таснифланади, сифатлар ва фе'лнинг ба'зи чексиз шакллари (бо'лишсиз отлар) учун яраштирувчидир.

Диалектлар ҳақида ма'лумот

Ҳудудий диалектларнинг то'ртта гуруҳи мавжуд: жанубий (жанубий, марказий ва шимолий Траванкор лаҳжалари, г'арбий Вембанад диалекти); марказий (Кочинский лаҳжаси); шимолий (жанубий, марказий ва шимолий Малабар диалектлари, жануби-шарқий ва шимоли-г'арбий Палгҳат диалектлари, Ваянадиан ва шимолий лаҳжалар); Лаккадив (Лакшадвип ороллари лаҳжаси). Шунингдек, бир қатор ижтимоий, я'ни каста, диний-жамоа ва қабила диалектлари мавжуд: Наярлар ва Намбудирийларнинг брахмин лаҳжалари; мусулмон жамоаларининг шевалари (Маппилла, Насроний); ҳинд яҳудийларининг диалекти (яҳудий-малаялам); айрим қабилаларнинг шевалари (тия, эзҳава, пулая, пания ва бошқалар).

Ёзувдан намуна

മനുഷ്യരെല്ലാവരും തു്ല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചവരാണ്. അന്യോന്യം ഭ്രാത്രുഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ് മനുഷ്യന്നു വിവേകബുദ്ധിയും മനസ്സാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്. Таржимаси: Барча инсонлар эркин, қадр-қиммати ва ҳуқуқлари бо'йича тенг бо'либ туг'иладилар. Улар ақл ва виждонга эга бо'либ, бир-бирларига биродарлик руҳида ҳаракат қилишлари керак.

Манбалар

{{Андронов М.С. Малаялам тили. - М .: Наука, нашриёт уйи. фирмаси "Вост. ёқилган." РАН, 1993. - 200, [2] б. - (Осиё ва Африка халқларининг тиллари)}}Андоза:Гуров Н. В. Малаялам (малаял тили) // Лингвистик энциклопедик луг'ат / Ч. эд. В. Н. Ярцева. - М .: Совет Энциклопедияси, 1990. - С. 280-281. - 688 б. - 150 000 нусха. — ИСБН 5-85270-031-2..