Malayyalar
Бу мақолада ички ҳаволалар жуда кам. |
Малайялар - 1) Жан.-Шарқий Осиёда яшайдиган, индонез тил лаҳжасида сўзлашадиган халқларнинг қадимдан кенг тарқалган номи; 2) Малайзия (12,8 млн. кишидан ортиқ), Индонезия (10,8 млн. киши, асосан, Калимантан ва Суматра о.ларида), Таиланд, Сингапур ва Брунейдаги этник бирлик. Умумий сони 21,3 млн. киши (1990-йиллар ўрталари). Малайя тилида сўзлашадилар. Диндорлари — сунний мусулмонлар.

Малай аҳолиси ко'п бо'лган минтақалар қаторига Бруней, Тимор, Индонезия, Мадагаскар, Малайзия, Филиппин, Сингапур ва Паттани (Таиландда) киради. Малайлар яшайдиган бошқа минтақалар қаторига Австралия, Канада, Комор ороллари, Германия, Япония, Мянма, Нидерландия, Палау, Саудия Арабистони, Жанубий Африка, Хайнан, Гонконг, Маётте, Янги Каледония, Шимолий Мариана ороллари, Реюнион ва Америка Қо'шма Штатлари киради.
Камроқ ҳолларда "Малайлар" атамаси Малай-Полинезия тиллари тармог'ининг идиомаларида со'злашадиган малайларнинг қариндош халқларини англатади: малай, Индонезия, Тагалог, Ява, Тетум ва бошқалар. Бунга шунингдек, Чам, Жараи, Тайванлик аборигенлар, Полинезияликлар, Микронезияликлар ва австронезия тиллари оиласига мансуб бошқа халқлар каби этник гуруҳлар киради.[1].
Динлар: Ислом, Христианлик, Ҳиндуизм, Буддизм, ан'анавий э'тиқодлар.
Бу халқлар биргаликда Малайзия архипелаги деб номланган катта ороллар гуруҳида ва бошқа қо'шни ҳудудларда яшайди. Улар қадимги даврларда бир қатор ислом султонликларига, жумладан, Ветнамдаги Паттани қироллигига ва Чампа қироллигига асос солишган. Малайзияликлар Тинч океани оролларида яшовчи полинезияликлар ва микронезияликлар билан қариндошдирлар. Малайзияликларнинг тери ранги оч бронзадан то'қ жигар ранггача.
Этимология
Жамби тарихига ко'ра, "Малай" со'зи Суматра штатининг Жамби провинсиясида жойлашган Ҳари дарёси бо'йлаб оқадиган Мелаю дарёси|Батанг Ҳари ёки ҳозирги Муара Жамби номидан келиб чиққан. Малакканинг асосчиси Парамесвара Малаю халқининг халқи бо'лган Палембанг шаҳзодаси эди. И Чинг (635–713) ўз кундалигида ўша пайтда Ма-ла-ю деб номланган халқ аллақачон мавжуд бўлганлигини таъкидлайди. Жамбидаги археологик тадқиқотлар Малаядан кўплаб қадимий буюмлар ва меъморчиликни аниқлади.
“Малай” сўзи инглиз ва голланд тилларига португал тили орқали “Малаё” шаклида кириб келган ва маҳаллий “Мелаю” сўзидан келиб чиққан.
Тиллар
Малайзияликларнинг тили Малайзиянинг расмий тили бо'лган малай тилидир. Шунингдек, у Индонезиянинг расмий тили сифатида қабул қилинган ва 1945-йилда у Индонезия деб о'згартирилган. Индонезия халқларининг о'з тиллари бо'лгани учун у лингуа франcа сифатида ишлатилади.
Малай тилига оид бошқа тиллар австронезия тиллари оиласига кирувчи Малай-Полинезия тиллари тармог'ининг бир қисми сифатида таснифланади. Бунга индонез, малай, тагалог, Филиппиннинг бошқа тиллари, тетум (Шарқий Тимор) ва Мадагаскарнинг Малагаси тиллари киради. Бунга шунингдек, Полинезия тиллари|Полинезия тармог'и, унга Самоа тили|Самоа, Гавайи тили|Гавайи, Рапану тили|Рапану тиллари ва Маори (тил)|Янги Зеландиядаги Маори|Янги Зеландиядаги Маори киради.
Аҳоли пункти ҳудуди
Кенг ма'нода "Малай" атамаси Малай архипелагида яшовчи барча халқларни англатади. Буларга Суматранинг аcеҳнесе, минангкабау, батак ва мандаилинг халқлари, Жаванинг ява ва сунда халқлари, Калимантан/Борнеонинг банжар, ибан, адазан ва меланау халқлари, Сулаwесининг буги ва торажан халқлари, Филиппиндаги этник гуруҳлар, масалан, Лузоннинг тагалог, илокано ва ифугао халқлари, марказий Филиппиннинг висаянлари, Минданаонинг магуинданао, таусуг ва бажау халқлари, шунингдек, Сулу архипелаги ва Шарқий Тимор халқлари киради. Тор ма'нода, бу ном шарқий Суматрадан Малай ярим оролига ёки Риау архипелагига ко'чиб о'тган одамларни англатади; улар "Риау малайлари" деб аталади. Тор ма'нода, Малай аҳоли пункти Малайзия ва Индонезиядир.
Малайзияда малайлар аждодлари малай бо'лган, малай тилида со'злашадиган, ислом динига амал қиладиган ва малай маданиятига мансуб бо'лганлар ҳисобланади. Малай архипелагидан ташқарида яшовчи малайлар деб таснифланган бошқа гуруҳларга Чам (Камбоджа ва Ветнамда) ва Хайнан оролида яшовчи Угсул халқи киради. Малайларнинг авлодлари бугунги кунда Шри-Ланка, Жанубий Африка, Австралия ва Мадагаскарда ҳам яшайди.
Байрамлар

Асосий диний байрамлар: Аидилфитри ёки Ҳари Рая Пуаса (мусулмон ро'засининг охири), Аидиладаҳа ёки Қурбон (қурбонлик куни), Маулуд Наби (Муҳаммад пайг'амбарнинг туг'илган куни), Аwал Муҳаррам (зиёратчилар куни)[2].
Кийим-кечак

Эркаклар учун ан'анавий кийим узун ко'йлак ва шимлардан (бажу Мелаю), шунингдек, белга о'ралган ва шим устига осилган саронгдан иборат. Бош кийими сонгкок қалпоқчаси бо'либ, махсус ҳолатларда тҳанжак ёки тенгколок деб номланган махсус букланган бош шарфи кийилади.
Аёллар саронг ва узун, кенг блузка (бажу курунг) ёки саронг билан калта, о'ралган блузка (бажу кебая) кийишади.
Ҳаёт сикли маросимлари
Ҳаёт сикли маросимларига туг'илиш маросимлари, 5-10 ёшли қизлар учун қулоқ тешиш ва о'г'ил болалар учун Хитан (суннат), унаштириш маросимлари ва то'й маросимлари киради, улар ичимликлар ва араб тилида дуолар о'қиш билан бирга келади. То'й мусулмон қонунларига мувофиқ о'тказилади, аммо то'й маросимининг о'зида исломгача бо'лган э'тиқодларнинг ко'плаб элементлари мавжуд.[3]. Дафн маросими ҳам ислом амалиётига мос келади: жасад оқ кафанга о'ралади ва боши Макка|Маккага қаратиб дафн этилади.
Сан'ат ва маданият
Жогет ан'анавий Малай рақси. Қадимги даврларда малайлар Жанубий Ҳиндистон алифбосидан фойдаланганлар ва 14-15 асрлардан бошлаб улар араб алифбосидан фойдаланганлар. Бугунги кунда малай тили лотин ёзувида ёзилган, гарчи Бруней ҳали ҳам араб ва бошқа ёзувлардан фойдаланади.
Адабиётнинг энг қадимги намуналари орасида пантунлар (то'ртликлар), сежарлар (насабнома йилномалари), ҳикаятлар (рицарлик романслари) ва эртаклар, масалан, митти кийик Кансил ҳақидаги эртак бор. Абдуллоҳ бин Абдулқодир Мунши (1796-1854) замонавий адабиёт асосчиларидан бири эди. 1961 йилда Куала-Лумпурда Малайзия ёзувчилари миллий уюшмаси ташкил этилди.
Мусиқада керончонг деб номланган о'зига хос қо'шиқ услуби мавжуд. Нобат деб номланган миллий оркестр учта барабан, иккита флейта ва гонглардан иборат. Бош партияни серунаи флейтаси ижро этади.
Миллий театр - wаянг кулит (чарм қо'г'ирчоқ театри).[4]. Миллий рақслар яхши ривожланган. Театрнинг яна бир шакли - қишлоқлар бо'йлаб саёҳат қиладиган ва йиг'илиш уйларида спектакллар о'тказадиган Малай операси бангсаwан. ХХ асрда у кино билан алмаштирилди, аммо кейинчалик қайта тикланди.
Ко'нгилочар тадбирлар орасида энг машҳурлари хо'роз жанги|хо'роз жанги ва буқа жанги|буйвол жанги (ҳозир тақиқланган), варрак учириш (вой)[5], сепак такраw (Малай волейболи) о'йнаш[6], спиннинг топс (газинг), қайиқ пойгаси, карате каби миллий кураш турлари (силат)[7].
Малайзия ошхонаси

Аччиқ таом бубур-педас.
Овқатнинг асосини турли хил масаллиқлар: го'шт, сабзавотлар, балиқ қо'шилган гуруч ташкил этади. Ко'пгина таомларнинг муҳим элементи кокос сути (сантан) ва турли хил зираворлардир. Чо'чқа го'шти, йиртқич ҳайвонлар ва қушлар, кемирувчилар, судралиб юрувчилар, қуртлар, о'лик ёки қурбон қилинган ҳайвонларнинг го'шти исте'мол қилиш тақиқланади.[8][9].

Галерея





Манбалар
- ↑ Андоза:Боок
- ↑ Виктор Погадаэв. Бутун Осиё ранглари. — "Шарқий то'плам", 2006, 3-сон.
- ↑ Погадаев, В. "Севги то'йдан кейин келади" - Асиа анд Африcа Тодай (журнал)|Асиа анд Африcа Тодай, № 4, 1999, 79-80-бетлар.
- ↑ Соломоник. И.Н. Малайзия. Чарм қо'г'ирчоқ спектакли // Осиё ва Африка бугун (журнал)|Осиё ва Африка бугун, 1996, № 1, 66-68-бетлар.
- ↑ Виктор Погадаэв. Ёрқин ой варрак айланмоқда. - "Шарқий то'плам", 2009, № 4.
- ↑ Виктор Погадаэв. Келинг, волейбол о'йнаймиз... Оёқларимиз билан. - "Шарқий то'плам", 2008, № 3.
- ↑ Виктор Погадаэв. Сеҳргарнинг шогирди ёки мен силатни қандай о'злаштирдим. - "Шарқий то'плам", 2010, № 4.
- ↑ Виктор Погадаев. Дуриан эса умуман ёмон эмас. Малайзия ошхонасининг сирлари. - "Шарқий то'плам", 2001, № 4.
- ↑ Погадаев, В. Малайзия архипелаги ошхонаси // Осиё ва Африка бугунги кун. № 11, 1999, 77-79-бетлар.
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (август 2024) |