Malik Ayoz
| Аҳмад Аёз | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Малик | |||||||||||||
 Аёз Султон Маҳмуднинг орқасида туриб, шайх билан қўл бериб кўришмоқда. Ўнг томонидаги шахс тахминан 600 йил кейин ҳукмронлик қилган Аббос И, Теҳрон замонавий санъат музейи, Теҳрон. | |||||||||||||
| Лоҳурнинг Ғазнавий волийси | |||||||||||||
| Салтанат | 1021 — 1041-йил 8-август | ||||||||||||
| Ўтмишдоши | Лавозим таъсис этилган | ||||||||||||
| Давомчиси | Маждуд Ғазнавий | ||||||||||||
| Вафоти |
Лоҳур, Ғазнавийлар давлати (ҳозирги Лоҳур, Панжоб, Покистон | ||||||||||||
| Дафн этилган жой |
Малик Аҳмад қабри, Лаҳорнинг девор билан ўралган эски шаҳри | ||||||||||||
| |||||||||||||
| Отаси | Аймақ Абунажм | ||||||||||||
| Дини | Ислом (суннийлик) | ||||||||||||
| |||||||||||||
Малик Аҳмад Аёз ибн Аймақ Абунажм (форсча: ملک احمد ایاز بن ایماق ابن نجم; 1041-йилда вафот этган) — грузиялик[1][2] қул, султон Маҳмуд Ғазнавий қўшинида зобит ва саркарда даражасига кўтарилган. Сўнгра Лоҳур ҳокими лавозимига тайинланиб, шаҳарнинг илк мусулмон ноиби бўлган. Малик Аёзнинг Маҳмудга содиқ саркарда сифатидаги фаолияти кўплаб шеър ва ҳикояларга илҳом манбаи бўлиб хизмат қилган[3] ҳамда Маҳмуд Ғазнавийга қатъий садоқати туфайли мусулмон тарихчилари ва сўфийлар томонидан эслаб ўтилган. Малик Аёз 1041-йил ўз ётоғида ўлик ҳолда топилган бўлиб, ўлим сабаби қасддан суиқасд бўлиши мумкинлиги ҳақида гумонлар мавжуд[4].
Ҳаёти ва феодаллик фаолияти
1021-йилда Султон Маҳмуд Ғазнавий Аёзни ҳукмдорлик мартабасига кўтариб, узоқ давом этган қамал ва шиддатли жанглардан сўнг эгаллаб, ёндириб юборилган ҳамда аҳолиси тарқалиб кетган Лоҳур шаҳри тахтини унга топширди. Лоҳурнинг илк мусулмон ҳокими бўлган Аёз шаҳарни қайта тиклаб, яна аҳоли билан тўлдирди. Шунингдек, кўплаб муҳим иншоотларни бунёд этди. Жумладан, 1037—1040-йиллар оралиғида жанглар пайтида вайрон бўлган эски қал’а ўрнида тошдан мустаҳкам қал’а қурдирди ҳамда шаҳар дарвозаларини барпо эттирди. Бу ҳақда „Хуласатут таворих“ (1596) асари муаллифи Мунший Сужан Рай Бхандорий ҳам маълумот берган. Ҳозирги Лоҳур қалъаси айнан ўша жойда жойлашган. Ҳукмронлиги даврида шаҳар шеърият билан машҳур бўлган маданий ва илмий марказга айланган[манба керак].
Малик Аёзнинг мақбараси ҳозир ҳам Лоҳурнинг Ранг Маҳал ҳудудида сақланиб қолган. Мақбара ва унинг боғи сикхлар Лоҳурни бошқарган даврда вайрон қилинган, кейинчалик эса Ҳиндистоннинг бўлинишидан сўнг мақбара қайта тикланган.
Маҳмуд Ғазнавий билан муносабатлари
Маҳмуд ва Аёз ўртасидаги муносабатларнинг қандай характерга эга бўлганлиги баҳсли масала ҳисобланади. Бир неча асрлардан кейин, айниқса, форс шеъриятида ёзилган айрим манбаларда[5] бу икки шахс ўзаро ошиқ бўлганлиги таъкидланади[6]. Бироқ Ғазнавийлар даврига мансуб замондош муаллифлар Абу Райҳон Беруний, Гардизий, Фаррухий ҳамда Байҳақий Маҳмуд ва Аёз ўртасида ишқий муносабат бўлганини умуман тилга олмайдилар[7]. Аксинча, улар Аёзни саркарда, зодагон ёки Султон Маҳмуднинг яқин ҳамкори сифатида тасвирлайдилар[7]. Маҳмуднинг вафотидан тахминан бир аср ўтгач, Низомий Арузий ўзининг „Чаҳор мақола“ асарида Маҳмуд ва Аёз муносабатлари ҳақида муқобил ривоятни келтиради. Бу талқинда улар ошиқ сифатида тасвирланмайди, бироқ Маҳмуднинг Аёзга муҳаббат қўйгани айтилади. Арузий воқеани бадиийлаштирилган тарзда баён қилиб, Маҳмуд тақводорлиги сабабли ўз ҳис-туйғуларини жиловлагани ва уларга бўйсунишдан бош тортганини ҳикоя қилади. Ривоят авжида Маҳмуд Аёзга сочини олдиришни буюради, чунки шу йўл билан уни камроқ жозибадор кўриб, гуноҳ содир этиш васвасасига қарши туришни осонлаштирмоқчи бўлади[8].
Манбалар
- ↑ Аллсен, Тҳомас. Тҳе Роял Ҳунт ин Эурасиан Ҳисторй — 264-бет.
- ↑ Пеарсон, Мичаэл Найлор. Мерчанц анд Рулерс ин Гужарат: Тҳе Респонсе то тҳе Португуэсе ин тҳе Сихтеэнтҳ Cентурй — 67-бет.
- ↑ Риттер 2003, с. 309–310.
- ↑ Шеикҳ, Мажид. [[1] „Мйтҳс анд мйстериэс оф Аёз, тҳе славе фром Лаҳоре“]. ДАWН.cом (2017-йил 20-август). Қаралди: 2023-йил 20-январ.
- ↑ Матīнī, Жалал [[2] „АЙĀЗ, АБУ’Л-НАЖМ“] (эн-УС). ираниcаонлине.орг. 2022-йил 21-июнда асл нусхадан [[3] архивланган]. Қаралди: 2023-йил 20-январ.
- ↑ Маттҳеwсон-Гранд, Алиша [[4](ҳттпс://www.cам.аc.ук/алумни/қуээрҳисторй) „Қуээр Ҳисторй: а тоур оф гендер анд идентитй тҳроугҳ тиме анд cултуре“] (эн). Университй оф Cамбридге. Қаралди: 2023-йил 20-январ.
- ↑ 7,0 7,1 Раза, С. Жабир (2011). [[5] "МАҲМУД'С АЙОЗ ИН ҲИСТОРЙ"]. Проcеэдингс оф тҳе Индиан Ҳисторй Cонгресс 72: 286–293. ИССН 2249-1937. [6].
- ↑ Арузи, Низами. [[7] Ревисед Транслатион оф тҳе Чаҳар Мақала], Транслатед бй Эдwард Г. Броwне (эн), Cамбридге Университй Пресс, 1921 — 37-38-бет.
Адабиётлар
- Риттер, Ҳеллмут. Ҳандбоок оф Ориэнтал студиэс: Неар анд Миддле Эаст. Брилл, 2003.