Maliku I
| Малику И | |
| Наботийлар (Набатея) давлати подшоҳи | |
| Ҳукмронлигининг бошланиши: | мил. авв. 60-50 |
|---|---|
| Ҳукмронлигининг тугаши: | мил. авв. 30 |
| Ўтмишдош: | Ҳаритат ИИИ ёки Ободат ИИ |
| Ворис: | Ободат ИИИ |
| Туғилган санаси: | мил. авв. ИИ-И аср |
| Вафот санаси: | мил. авв. 30 |
| Фарзандлари: | Ободат ИИИ |
Малику И (милоддан аввалги 60-50—30) — ҳозирги Иордания ҳудудидаги Наботийлар давлати (Наботия ёки Набатея) ҳукмдори. Наботийлар давлатини Рим империяси таъсиридан ҳалос этишга уринади, лекин муваффақияцизликка учрайди. Мисрнинг Птолемейлар сулоласидан бўлган маликаси Клеопатра ва Иудея (Яҳудия)нинг шоҳи Ирод (ёки Ҳирод)ларнинг сиёсий душмани. Юлий Сезарнинг Александрия (Искандария) қамалида унинг иттифоқчиси. Римдаги фуқаролар уруши даврида аввал Марк Антонийни, кейин Октавиан Августни иттифоқчи сифатида қўллаб-қувватлаган.
Ҳукмронлик муаммоси
Малику И нинг қачондан ҳукмронлик қилиб бошлагани аниқ эмас. Ҳаритат ИИИ (Арета ёки Ҳорис) (милоддан аввалги 87—62) дан кейин мавжудлиги тўлиқ аниқланмаган Ободат ИИ (Убайда)дан кейин тахтга ўтирган бўлиши керак. Ундан кейин тахтга Ободат ИИИ (агар Ҳаритат ИИИ ва Малику И орасида Ободат ИИ мавжуд бўлмаса, ИИ бўлади) ўтиради. Оромий матнларида исми Малику тарзида берилган.
Суверенитет масаласи
Малику И даврида зарб қилинган танга топилган. Унинг бир томонида подшо сурати, иккинчи томонида чап қанотига қараб турган бургутнинг сурати, атрофида эса эса лотин ва оромий хатларида ёзув бор. Тангада оромий ёзувининг ишлатилганлиги ҳокимнинг суверенлигини та’кидлаши керак эди. Аммо амалда ундай бўлмаган. Римда фуқаролар уруши авжига чиққан вақтда наботийлар нисбатан мустақил бўладилар, лекин наботийлар подшоси муайян вазиятга қараб иш тутишга мажбур бўлади. Масалан, милоддан аввалги 47-йили Юлий Сезар Миср Александрияси (ҳозирги Искандария шаҳри) ни қамал қилган пайтда Малику І отлиқ қисм билан унга ёрдам берди[1]. Ёки Римдаги фуқаролар уруши пайтида Марк Антоний ва Октавиан Августларни вазиятга қараб қўллаб-қувватлаган.
Иудея билан душманлик
Иудея Рим таркибига кирган бўлса-да, у ердаги ҳар бир партия (гуруҳ)ларнинг кураши тўхтамас, мағлуб бўлганлар Наботийлар пойтахти Петрада паноҳ топардилар. Милоддан аввалги 40-йилларда Парфия қўшинининг Рим қўли остидаги ерларга бостириб кириши Маликуда Рим та’сиридан қутилишга умид туғдиради ва у Рим тарафдори бўлган Яҳудия арбоби Иродга бошпана беришдан воз кечади. Шундан сўнг Ирод Мисрга, у ердан Римга жўнайди. Айни вақтда Малику І қароргоҳида Ироднинг укаси Иосиф 200 одами билан бошпана сўраб турарди. Ирод Римдан Иудеяга шоҳ унвони билан қайтди. Энди унга асосий вазифа қилиб, арабларга (наботийларга) қарши кураш топширилганди. Ирод наботийлар билан биринчи бор Диасполис деган жойда жангга киради ва ғалаба қозонди, сўнг иккинчи бор Суриядаги Кана деган жойда тўқнашди ва мағлуб бўлади. Парфия қўшинлари Суриядан қувиб чиқилгач, рим саркардаси Вентидий Малику И ни парфияликларга мадад берганликда айблаб, унга оғир контрибуция (товон) солади.
Миср билан алоқалар
Милоддан аввалги 34-йилда Яқин Шарқда ҳокимиятни ўз қўлида мужассамлаган Марк Антоний наботийларнингг талайгина ерларини, хусусан Қизил денгиз қирғоқларини Миср ҳокимаси, Птолемейлар сулоласи вакиласи Клеопатрага топширди. Наботийлар шоҳи Малику И эса Клеопатрага йилига 200 талант миқдорида бож тўлайдиган бўлди. Бу солиқни тўплаш иши эса Малику И нинг сиёсий рақибларидан бири бўлган Яҳудия подшоси Ирод тўплаши керак эди[2].
Рим фуқаролар уруши
Рим империясида узоқ давом этган фуқаро урушлари милоддан аввалги 31-йили Марк Антонийнинг мағлубияти билан тугади. Бепоён Рим империясига Юлий Сезарнинг асранди ўғли Октавиан Август ягона ҳоким бўлиб қолди. Марк Антоний тарафида бўлган шарқ ҳокимлари ноқулай аҳволга тушиб қоладилар. Малику І ҳам шулар жумласига кирарди. Малику І Марк Антонийга ҳал қилувчи жангда иштирок қилиш учун ёрдамчи кучлар юборганди. Энди эса янги ҳоким Октавианга ёрдам беришга мажбур: наботийлар Сувайш ҳавзасида турган Миср кемаларини ёқиб ташладилар ва шундай қилиб ўзларининг сиёсий рақиби бўлган Клеопатрани Октавиандан қочиб қутилиш имкониятидан маҳрум қиладилар. Аммо Марк Антоний ва Клеопатранинг ҳалокати Наботийлар давлати аҳволида ўзгариш ясамади. Рим билан „иттифоқ“ йиллик бож-хирож тўлашдан ташқари наботий подшоларини мустақил ташқи сиёсат юритишдан маҳрум қилади[3].
Манбалар
- ↑ Ҳасанов А. Қадимги Арабистон ва илк ислом: И китоб. Жоҳилия асри. -Тошкент: «Тошкент ислом университети», 2001. 102-бет.
- ↑ Ҳасанов А. Қадимги Арабистон ва илк ислом: И китоб. Жоҳилия асри. -Тошкент: «Тошкент ислом университети», 2001. 102-103-бетлар.
- ↑ Ҳасанов А. Қадимги Арабистон ва илк ислом: И китоб. Жоҳилия асри. -Тошкент: «Тошкент ислом университети», 2001. 103-бет.