Maly Trostenets

1960-йилларда қурилган Малй Тростенец ўлим лагери қурбонлари хотирасига бағишланган ёдгорлик

2015-йилда қурилган Малй Тростенец ўлим лагери қурбонлари хотирасига бағишланган ёдгорлик

Обелискдаги ёзув: "Бу ерда, Тростенец қишлоғи яқинида фашист босқинчилари 201,5 минг тинч аҳолини, партизанларни, 1941-1944 йиллардаги Совет армиясининг ҳарбий асирларини отиб ташладилар, қийноққа солдилар, ёқиб юбордилар. "

„Тростенец“ ёдгорлик мажмуасини қуриш концепцияси

Малй Тростенец (беларусча: Малы́ Трасцяне́ц) — Минск яқинида СД томонидан ташкил этилган Белорусия ва СССРнинг босиб олинган ҳудудларидаги энг йирик фашистлар лагери. Малий Тростенецда тинч аҳоли, СССР ҳарбий асирлари, шунингдек яҳудийлар — беларус ва Австрия, Германия, Чехословакиядан депортация қилинган қириб ташланди.

Тарихи

Фашистлар лагери 1941-йил кузида Карл Маркс номидаги колхоз ҳудудида ташкил этилган.

„Тростенец“ номи бир нечта одамларни оммавий қирғин қилиш жойларини бирлаштиради:

• Благовшчина тракти — газли кемаларда оммавий қатл қилиш ва заҳарланиш жойи;
• меҳнат лагери ва „Минск СД ёрдамчи фермаси“ — Малй Тростенец қишлоғи яқинида, Минскдан 10 км узоқликда, Могилев магистрал йўли бўйлаб;
• Шашковка тракти одамларнинг оммавий ёқиш жойидир.

Малй Тростенец

Малй Тростенец лагери 1942-йил апрел ойининг охирида Минскдан 10 км узоқликда, тинч аҳоли ва совет ҳарбий асирларини оммавий қирғин қилиш мақсадида ташкил этилган. СССР ҳудудида у ўлдирилганлар сони бўйича энг катта ва Европада Освенсим, Мажданек ва Треблинкадан кейин тўртинчи ўринда туради. Шундай қилиб, 1942-йил майдан 1943-йил октябргача Благовшчина трактида 150 мингдан ортиқ одам ўлдирилган. Кейин нацистлар ўзларининг қатлларини Малй Тростенец қишлоғи яқинидаги Шашков трактига ўтказдилар, у ерда 1944-йил февралдан июнгача 50 мингдан ортиқ одам ўлдирилган. Автомобил-газ камералари кўпинча Минскдан одамларни бу ерга олиб келишди. Кўп сонли одамлар ҳалок бўлганлиги сабабли, бу ерда кремация печи доимий равишда ишлаган. Куллар хавфсизлик полицияси ва СДга тегишли бўлган ёрдамчи хўжалик ҳудудига сочилди. Расмий маълумотларга кўра, бу ерда 206,5 минг киши ҳалок бўлган. Шунингдек, Малий Тростенецда Беларус, Германия, Австрия, Чехословакия ўн минглаб яҳудийлар қириб ташланди.

1944-йил июн ойининг охирида, Қизил Армия томонидан Минскни озод қилишдан бир неча кун олдин, Тростенец лагери ҳудудида, собиқ колхоз шийпончасида, Володарский кўчаси бўйлаб қамоқхонадан олиб келинган 6500 маҳбус отиб ўлдирилган ва кейин ёқиб юборилган. Широка кўчаси бўйлаб лагер (ҳозирги ст. Куйбишев) Минск шаҳри.

Благовшчина

1943-йил октябр-декабр ойларида махсус СД гуруҳи Минск қамоқхонаси маҳбусларининг меҳнатидан фойдаланиб, Благовшчина трактида газ машиналарида отиб ўлдирилган ва заҳарланган 100 мингга яқин жасадни қазиб олди ва ёқиб юборди. Яқин атрофдаги қишлоқлар аҳолиси белгиланган жойга бир неча минг куб метр ўтин етказиб беришга мажбур бўлди.

1944-йил июл ойида Благовшчинада немис босқинчиларининг жиноятларини очиш бўйича ЧГК ишига ёрдам бериш бўйича Минск минтақавий комиссияси 34 та қабр чуқурларини топди. Баъзи чуқурларнинг узунлиги 50 метргача бўлган. 3 метр чуқурликдаги бир нечта қабрларни қисман очиш чоғида ёниб кетган одам суяклари ва қалинлиги 0,5 метрдан 1 метргача бўлган кул қатлами топилган.

Шашковка

1943-йилнинг кузида, Малй Тростенец қишлоғидан ярим километр узоқликда, қатл этилган одамларнинг жасадларини ёқиш учун печни қуриш ишлари бошланди. Бу ерга эгилган ёндошув билан қазилган тешик бўлган. Чуқурнинг тубига параллел равишда 10 метр узунликдаги олтита релс ётқизилган ва релслар устига темир панжара ётқизилган. Печ жойлашган жой тиканли симлар билан ўралган ва қўриқланган. Оловли машиналар учун махсус тушиш амалга оширилди. Жабрланганлар одамларни газ билан ўлдириш учун махсус жиҳозланган ёпиқ юк машиналарида (газ вагонлари ёки сўзма-сўз айтганда, „газ камералари“) ёки тиркамали очиқ вагонларда етказилган. Печ ҳар куни ишлади.

Шашковка трактидаги печда 50 мингга яқин одамнинг жасади куйган.

Хотирани абадийлаштириш

Ҳаммаси бўлиб, нацистлар Тростенецда 206 500 дан ортиқ фуқароларни қийноққа солган, отиб ўлдиришган ва ёқиб юборишган.

1963-йилда ҳақиқий қатл жойларидан ва лагернинг ўзидан анча узоқда Тростенец қурбонлари хотирасига абадий алангали обелиск ўрнатилди. Икки камтарона қабр тошлари ишғолнинг сўнгги кунларида омборхонада ҳалок бўлган ва Шашковкада куйдириладиган печда ёндирилганларнинг хотирасини абадийлаштиради.

2002-йилда Благовшчина трактида энг катта қатл қилинган жойда кичик ёдгорлик белгиси ўрнатилди. Ўша йили Беларус Республикаси Вазирлар Кенгаши Тростенец ёдгорлик мажмуасини яратиш тўғрисида қарор қабул қилди.

• 
  Абадий олов (ишламайди)
• 
  Совет аскарларининг оммавий қабри (чапда) ва асосий обелиск (о'нгда)
• 
  Обелиск
• 
  Янги ёдгорлик мажмуасини режалаштириш, шу жумладан режалаштирилган кенгайтириш

• 
  ёдгорлик белгиси
• 
  Ёдгорлик белгиси ва белгиси
• 
  ёдгорлик белгиси
• 
  ёдгорлик белгиси
• 
  Яна бир ёдгорлик

2009-йил июл ойида Минск шаҳар ижроия қўмитасида Шабанй микрораёнида ёдгорлик мажмуасини қуриш учун ёдгорлик композициясини яратиш бўйича танлов бошланди.

2015-йил 22-июнда консентрацион лагер ўрнида — Хотира дарвозаларида Малй Тростенец ёдгорлик мажмуасининг бир қисми очилди.

2018-йил 29-июнда Благовшчина трактида ёдгорлик очилди.

Ҳарбий жиноий судлар

Лагер коменданти СС- Унтершарфüрер Гейнрих Аиче Аргентинага қочиб кетди. 1970-йилда Кобленз прокуратураси бошқа лагер коменданти, собиқ СС Оберстурмфюрер Герхард Майвалдга қарши ишни ёпди. Сабаби айбдорлик исботининг йўқлиги эди. Шунга қарамай, 1977-йил 2-августда Гамбург вилоят суди Майвалдни 4 йилга озодликдан маҳрум қилди, аммо бошқа жинояти учун қамалди.

1968-йилда Гамбург вилоят суди Макс Ҳерманн Ричард Кранер, Отто Гюго Голдапп ва Отто Эрич Дреwсни умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилди. 1977-йилда Кранер авф этилди,1997-йилда 96 ёшида вафот этди. Голдапп 1975-йилда чиқарилган ва 1984-йилда вафот этган. Дреwс 1973-йилда озод қилинди, лекин тез орада ўз жонига қасд қилди.

Адабиётлар

• Л. М. Драбовіч, З.И. Малейка, Н. П. Ракицкая и инш. (рэдкал.); В. С. Семенякоў, А. А. Ляўшэвич (уклад.). «Памяць. Минск. У 4 книгах. Книга 4-я.». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. Мн.: «БЕЛТА», 2005. ИСБН 985-6302-73-0.  (белор.)
• Г. П. Пашкоў, И. И. Зянович, В. Ц. Осипаў и инш. (рэдкал.); М. И. Курски, Г. А. Маслыка (уклад.). «Памяць. Мински раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1998. ИСБН 985-11-0125-7.  (белор.)
• Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудителного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Националний архив Республики Беларус, Государственний комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларус, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ИСБН 985-6372-19-4.
• Политика геноцида. Малий Тростенес. (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-05-27 санасида архивланган)
• Малй Тростинеc^(ингл.)
• Тростенец (док. фильм, 1995 г.) ЁуТубеда
• Аэросъэмка: как виглядит мемориал в Благовщине [1]
• Бобков У. А. История Минска. — 4. — г. Минск: Белорусская энсиклопедия, 2006. — С. 363. — 696 с. — ИСБН 985-11-0344-6.