Ziyosfera

Mandat hududlar

Мандат ҳудуди – Версал шартномасининг 22-моддасига мувофиқ Миллатлар Лигаси дунёнинг айрим мустамлакачи давлатларига ташқи бошқарув учун мандат (халқаро мандат) берган ҳудуд.

Яқин Шарқ ва Африкадаги мандатлар, жумладан: 1. Сурия, 2. Ливан, 3. Фаластин, 4. Трансиордания, 5. Месопатамия, 6. Британия Тогоси, 7. Франсуз Тогоси, 8. Британия Камеруни, 9. Франсуз Камеруни, 10. Руанда-Урунди, 11. Танганика ва 12. Жанубий Ғарбий Африка
Тинч океанидаги Мандатлар. 1. Жанубит Тинч океани ҳудуди, 2. Янги Гвинея ҳудуди, 3. Науру ва 4. Ғарбий Самоа

1945-йил 24-октабрда БМТ Низоми кучга киргандан сўнг Миллатлар Лигасининг мандат ҳудудлари БМТнинг ишончли ҳудудлари (Ялта конференсияси келишувлари асосида) деб номлана бошлади.

Тарихи

Миллатлар Лигаси мандати берилган барча ҳудудлар авваллари Биринчи жаҳон урушида мағлубиятга учраган давлатлар (асосан Германия империяси ва Усмонийлар империяси) томонидан бошқарилган. Протекторатдан фарқли ўлароқ, мандат мандат эгаларини (мандат берилган давлатларни) Миллатлар Лигасининг ҳудудлар аҳолиси олдидаги мажбуриятларини бажаришга мажбур қилди, шунингдек, қул савдоси, қурол-яроғ ва спиртли ичимликлар савдоси ҳам тақиқланди. Мандатли ҳудудда ҳарбий базалар ва истеҳкомлар қуриш, туб аҳолидан армия ва флотлар яратиш тақиқланган.

Мандатларни белгилаш жараёни икки босқичдан иборат эди:

  • Олдиндан бошқариладиган суверенитетни расмий равишда олиб ташлаш;
  • Ваколатларнинг ғолиб давлатлар орасидан мандат эгасига ўтказилиши.

Мандатга кирган ҳудудлар қуйидаги келишув ва битимларга мувофиқ белгиланди:

Мандатли ҳудудлар давлатчиликнинг ривожланиш даражасига кўра уч гуруҳга бўлинган: „А“, „Б“ ва „С“.

„А“ гуруҳи

Фаластин ва Трансиордания мандати лойиҳаси.
Сурия ва Ливан мандати лойиҳаси.
Месопатамия ва Фаластин мандати лойиҳаси
Англия-Ироқ шартномаси (1922-йил)

Илгари Усмоний империяси ҳукмронлигида бўлган, Мажбурий маъмурий ёрдам кўрсатилгач, мустақил давлатга айланган ҳудудлар:

  • Месопатамия (Буюк Британия) – 1920-йил 10-августдан – 1932-йил 3-октябргача.
  • Фаластин (Буюк Британия) – 1920-йил 25-апрелдан – 1946-йил 25-майгача, де-факто 1923-йил 29-сентабрдан 1948-йил 14-майгача (Исроилнинг ташкил топиши), шу жумладан Трансиордания (Ҳошимийлар амирлиги, кейинчалик Иордания Қироллиги).
  • Сурия (Франсия) – 1923-йил 29-сентябрдан – 1944-йил 1-январгача, шу жумладан Ливан; Ҳатай (1939-йилдан Туркия таркибидаги вилоят).

„Б“ гуруҳи

Ғарбий ва Марказий Африкадаги собиқ немис колониялари, улар мандат эгасининг бевосита бошқарувига бўйсунган (1922-йил 22-июлда берилган мандатлар):

  • Руанда-Урунди (Белгия), илгари иккита алоҳида немис протекторати, улар учун ягона мандат берилган, 1926-йил 1-мартдан 1960-йил 30-июнгача Белгия Конгоси мустамлакаси билан маъмурий иттифоқда (1946-йил 13-декабрдан БМТнинг ишончли ҳудуди 1962-йил 1-июлдан мустақилликка эришгунга қадар).
  • Танганика (Буюк Британия), 1946-йил 11-декабрдан БМТнинг ишончли ҳудуди; 1961-йил 1-майдан ўзини ўзи бошқариш тизимида; 1962-йил 9-декабрдан – Республика; 1964-йилда Занзибар билан бирлаштирилди (бирлашманинг янги номи – Танзания).

ва Биринчи жаҳон уруши пайтида Буюк Британия ва Франсия томонидан босиб олинган ва бўлинган иккита собиқ Германия ҳудуди:

  • Камерун. Миллатлар Лигаси Ғарбий Камерунни Буюк Британияга ва Шарқий Камерунни Франсияга мандатга берди, 1946-йил 13-декабрда улар БМТнинг ишончли ҳудудларига айлантирилди. Ғарбий Камерун – Буюк Британиянинг васийлиги остидс бўлиб, Шимолий Камерун (1961-йилдан Нигерия таркибида) ва Жанубий Камерун (1961-йилдан Камерун таркибида), Шарқий Камерун – Франсия (1960-йилдан – Камерун) га бўлинган.
  • Того. Буюк Британия Тогонинг ғарбий қисмини – Британия Тогосини, Франсия эса шарқий қисмини – Франсия Тогосини бошқариш мандатини олди. 1956-йил 13-декабрда Британия Тогоси Олтин қирғоқ мустамлакаси (1957-йилдан – Гана), Франсия Тогоси 1960-йил 27-апрелдан мустақил Того Республикаси (Того) таркибига кирди.

„С“ гуруҳи

Жанубий Ғарбий Африка ва Океаниядаги собиқ немис колониялари, уларнинг ажралмас қисми сифатида мандат эгаларининг бевосита назорати остида ўтказилди.

  • Германия Янги Гвинеяси (Австралия) 1920-йил 17-декабрдан; 1946-йил 8-декабрдан БМТнинг ишончли ҳудуди худди шу маъмурият остида 1975-йил 16-сентябрдан мустақил Папуа-Янги Гвинея давлати таркибида.
  • Науру (илгари Германия Янги Гвинеясининг бир қисми эди). 1920-йил 17-декабрда Австралияга мандат чиқарилди (расмий равишда Буюк Британия ва Янги Зеландия билан бирга); 1947-йил 1-ноябрдан БМТнинг ишончли ҳудуди (худди шу маъмурият остида); 1968-йил 31-январдан мустақил республика.
  • Германия Самоси (Янги Зеландия) 1920-йил 17-декабрдан Ғарбий Самоа деб ўзгартирилди; 1947-йил 25-январдан БМТнинг ишончли ҳудуди; 1962-йил 1-январдан мустақил давлат.
  • Жанубий Тинч океани ҳудуди (Япония); 1947-йил 18-июлдан бошлаб Тинч океани оролларининг ишончли ҳудуди (АҚШ)
  • Германия Жанубий Г'арбий Арикаси 1922-йил 1-октабрдан 1878-йилдан Кап колонияси таркибига кирган Уолфиш-Бей шаҳри, 1946-йилда БМТ Жануби-Ғарбий Осиёни Жанубий Африкан Иттифоқининг ишончли ҳудуди сифатида тан олишдан бош тортди (1961-йилдан, Жанубий Африка Республикаси). 1968-йилда БМТ Намибия номини тасдиқлади, 1990-йил 21-мартдан бошлаб мустақил давлат (Уолфиш-Бей шаҳрисиз), 1994-йил 28-февралда Уолиш-Бей шаҳри ва Пингвин ороллари Намибияга ўтказилди.

Яна қаранг

Адабиёт

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mandat_hududlar" dan olindi