Ziyosfera

Mangʻitlar sulolasi

Бу атаманинг бошқа маънолари ҳам мавжуд. Қаранг: Манғитлар (маънолари).

Манғитлар (ўзбекча: Манг'итлар) – туркий[1][2] – мўғул[3][4] қабиласи, ХВ асрдан ўзбек номи билан аталган. 1756 – 1920-йилларда Бухоро амирлигида ўзбек манғитлар сулоласи ҳукмронлик қилди.

Манғитлар
ўзбекча: Манг'итлар
Манғитлар байроғи

Манғитларнинг келиб чиқиши

Академик В. Бартолд, мўғуллар давридан Манғит номи туркий ёки туркийлашган халқлар номи сифатида тилга олинган[5].

Григорий Ефимович Грумм-Гржимайлонинг ёзишича, ўзбеклар орасидаги манғитлар асли тожиклардир.

ХИХ-аср ўзбек манғит тарихчилари Жафет пайғамбарнинг Турк исмли ўғли бўлиб, у Ўзбекхоннинг аждоди, 92 ўзбек қабиласининг, жумладан, манғитларнинг ота-бобоси бўлганлигини ёзганлар[6].

Тарихи

Моварауннаҳр ҳудудидаги манғитлар ҳақидаги илк маълумотлар Темурийлар даврига тўғри келади, ўшанда манғит улусининг бошлиғи, темурийлар манбаларида идику-ўзбек номи билан машҳур Эдигей 1375-йилдан буён унинг тарафида жанг қилган. Едигей 1391-йилда Олтин Ўрдага қарши юришида Тамерланга ҳамроҳ бўлган. 1395-йилдан кейин Эдигей Олтин Ўрда ҳокимиятини ўз қўлига олди, аммо 1398-йилда Тамерланга юборган хабарида у шундай деб тан олди: „Биз ҳаммамиз ҳазратлари, бахтли сувереннинг инояти билан озиқланамиз …“[7].

Манғит қабиласидан бўлган ўзбек амирлари Бухорода (1756 – 1920) Аштархонийлар сулоласи ўрнини эгаллаган ўз ҳукмдорлари сулоласини яратдилар[8][9].

Бу сулоланинг асосчиси манғит қабиласининг тук уруғидан бўлган оддий ўзбек[10] Муҳаммад Раҳим (1747 – 1758) бўлиб, у Абулфейзхонни ўлдириб, Бухоро хонлигини отлиқ (сўзма-сўз маъноси) унвони билан бошқара бошлаган. амаки"), кейин 1756-йилда хон унвонини қабул қилди. Унинг ўлимидан сўнг, унинг ҳокимияти амакиси Дониёлбийга ўтади ва у Абулғозий хонлигида аталиқ унвонига эга эди.

Ўлимидан олдин Дониёр ўзининг тўнғич ўғли Шоҳмуродни ўзининг вориси деб эълон қилди, у ўзини диний ишларга бағишлаган, илоҳиёт рисолалари ёзган ва дунёвий ҳокимият ҳақида эшитишни хоҳламаган. Бу орада ҳукумат ишлари даҳшатли тартибсизликка тушиб қолди. Шунда бутун халқ бошида хон бўлиб Шоҳмуроддан нотинчликдан ҳалок бўлаётган хонликни сақлаб қолишни сўрай бошлади. Шоҳмурод ноиб, яъни хон ҳокими (1785 – 1800) унвони билан ҳокимиятни олишга рози бўлди. Абул-Гозий вафотидан кейин (тахминан 1795-йилда) Шоҳмурод амир (халифанинг руҳий унвони) унвонини олди ва энди сохта хонлар ўрнатмади. Унинг саъй-ҳаракатлари натижаси Бухоронинг мусулмон оламида исломнинг устуни сифатидаги қиёфасининг тикланиши бўлди. Марвга юриш чоғида воҳанинг кўплаб аҳолиси Самарқандга кўчирилди. Шоҳмуроддан Россияга элчихона келди, уни император Екатерина ИИ илиқ кутиб олди, у Бухорода мадраса қуриш учун 50 минг олтин рубл хайрия қилди.

1800- йилда Шоҳмуроддан кейин унинг ўғли Ҳайдар сеййид (Муҳаммад пайғамбар авлоди) унвонини олиб, ҳокимият тепасига келди, чунки унинг онаси шу имтиёзли оиладан эди. У 1826-йилда вафот этди ва ҳокимият унинг тўнғич ўғли Мир Ҳусайнга ўтди, унга қарши кейинги укаси Насрулло исён кўтарди. Мир Ҳусайн бор-йўғи 2,5 ой ҳукмронлик қилди ва ўлимидан олдин у хонликни укаси Мир Умарга топширди, у атиги 5 ой ҳукмдорлик қилди, чунки у 1827-йил баҳорида Бухорони эгаллаб, ўзини хон деб эълон қилган Насруллога қаршилик кўрсата олмади. . Насруллоҳ қўшинни қайта тузиб, унда тартиб-интизом жорий қилди. Унинг Россия билан муносабатлари жуда дўстона эди. Хон Насрулло 1860-йилгача ҳукмронлик қилди.

Амир Музаффар (1860 – 1885) даврида 1868-йилги Россия-Бухоро шартномасига кўра (1873-йил Шаар шартномаси билан тўлдирилган) Бухоро амирлиги Россия протекторатлигини тан олди. Расмий равишда Манғитлар сулоласи 1920-йилгача ҳукмронлик қилди, у инқилоб натижасида ағдарилиб, Бухоро Халқ Совет Республикаси[11] деб эълон қилинди.

Бухоро манғитлари ўзбек тилининг қарлук ва баъзи жойларда қипчоқ шеваларида сўзлашган. Қарлук-чигил лаҳжасида сўзлашувчи аҳоли билан қўшилиб кетиши натижасида баъзи жойларда манғитлар аралаш шевада сўзлаша бошлаган, бу ҳақда махсус тадқиқотлар ҳам тасдиқлайди[12].

Бухоронинг манғит ҳукмдорлари

Амир Саид Олимхон (фотограф С. М. Прокудин-Горский, 1911).

Манғитлар

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Худоёрбий
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Муҳаммад Ҳакимбий
 
 
 
 
 
Дониёл оталиқ
 
 
 
 
Абулфайзхон
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Бадалбек
 
Муҳаммад Раҳимхон
 
Барот Султон
 
Амир Шоҳмурод
 
 
 
 
Юлдуз бегим
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Норбо’табий
 
қизи; исми нома’лум
 
 
 
 
 
Ҳусайн (Мирий)
 
Амир Ҳайдар
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Фозилбий
 
 
 
Амир Ҳусайн
 
Амир Умар
 
Амир Насрулла
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Амир Музаффар
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Абдумалик
 
 
Нуриддин
 
 
Абдулмо’мин
 
 
Абдулфаттоҳ
 
 
Нажмиддин
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Амир Абдулаҳад
 
Акрам
 
Сиддиқ
 
Мансур
 
Носир
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Амир Олимхон
 
Қосимхон
 
 
 
 
 
Николай Серетелли
 
 
 
 
 
 

Галерея

  • amir Nasrulla (1827—1860)
    амир Насрулла
    (1827—1860)
  • amir Muzaffar (1860—1885)
    амир Музаффар
    (1860—1885)
  • amir Abdulaxad (1885—1910)
    амир Абдулахад
    (1885—1910)
  • amir Said Olimxon (1910—1920)
    амир Саид Олимхон
    (1910—1920)

Адабиётлар

  1. Мирза Абд-ал-Азим Сами, Тарих-и салатин-и мангития, Москва., 1962
  2. Трактат Ахмада Даниша, История Мангицкой династии, пер. и предисл. И. А. Наджафовой, Душанбе, 1967

Манбалар

  1. ↑ Бартолд В. Сочинения. Т. 5. М., 1968, С. 556.
  2. ↑ Аристов Н. А. Труди по истории и этническому составу тюркских племен. – Бишкек: Илим, 2003. – С. 203—214.
  3. ↑ „Мангыт • Большая российская энциклопедия — электронная версия“. бигенc.ру. 2023-йил 23-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-сентябр.
  4. ↑ Грум-Гржимайло Г. Е.. Западная Монголия и Урянхайский край. Диреcтмедиа, 2013-03-13 — 531—533-бет. ИСБН 9785446048205. 
  5. ↑ Бартолд В. Сочинения. Т. 5. М., 1968, С. 556.
  6. ↑ Аристов Н. А. Труди по истории и этническому составу тюркских племен. – Бишкек: Илим, 2003. – С. 203—214.
  7. ↑ Трепавлов В. В. Едигей во главе Золотой Орди: опит Чагатайской эмиграции // Древняя Рус. Вопроси медиэвистики. – № 1 (75), 2019. – С. 119—122.
  8. ↑ История Казахстана в персидских источниках. – Т. 2. – Алмати: Дайк-пресс, 2005. – С. 282.
  9. ↑ Алехандер Бурнес. Травелс инто Бокҳара беинг тҳе аccоунт оф а жоурней фром Индиа то Cабоол, Тартарй анд Персиа. – Вол. ИИ. – Неw Делҳи, Мадрас, Асиан эдуcатионал сервиcес, 1992. – П. 358.
  10. ↑ Андоза:ВТ-ЭСБЕ
  11. ↑ Мангити[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  12. ↑ Ишаэв А. Мангицкий диалект узбекского язика (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-01-17 санасида архивланган). – Андоза:Таш., 1962. 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mang%CA%BBitlar_sulolasi" dan olindi