Мангифера индиcа, одатда манго номи билан танилган, пистадошлар оиласига мансуб гулли ўсимлик тури[2]. Бу дарахтнинг бўйи 30 метр (100 фут) гача етади. Замонавий манголарда икки хил генетик популяция мавжуд — „Ҳинд типи“ ва „Жанубий-Шарқий Осиё типи“.

Мангифера индиcа
Илмий таснифлаш
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Икки уруғпаллалилар
Росидс
Сапиндалес
Анаcардиаcеаэ
Мангифера
М. индиcа
Бинар номи
Мангифера индиcа
Синонимлар
  • Мангифера амба Форсск.
  • Мангифера анисодора Бланcо
  • Мангифера аустроюннаненсис Ҳу
  • Мангифера балба Cревост & Лемариé
  • Мангифера cамбодиана (Пиэрре) Анон.
  • Мангифера доместиcа Гаэртн.
  • Мангифера эқуина Cревост & Лемариé
  • Мангифера гладиата Божер
  • Мангифера кукулу Блуме
  • Мангифера лахифлора Деср.
  • Мангифера линнаэи Кортҳ. эх Ҳасск.
  • Мангифера маритима Лечауме
  • Мангифера меконгенсис (Пиэрре) Анон.
  • Мангифера монтана Б.Ҳейне эх Wигҳт & Арн.
  • Мангифера орйза Cревост & Лемариé
  • Мангифера рострата Бланcо
  • Мангифера рубра Божер
  • Мангифера сатива Роэм. & Счулт.
  • Мангифера сиаменсис Wарб. эх Cраиб
  • Мангифера виридис Божер

Тавсиф

Бу катта яшил дарахт бўлиб, асосан мевалари учун қадрланади[2]. Ҳиндистонда 500 га яқин навлари борлиги ҳақида хабар берилган[2]. У 15–30 метр (50–100 фут) баландликда[3] ўсиши мумкин, тож кенглиги бир хил ва магистрал айланаси 3.7 м (12 фт) дан ортиқ[2][4]. Барглари оддий, ёрқин ва қуюқ яшил рангга эга[5].

Қизил-сариқ гуллар қишнинг охирида, шунингдек, баҳорнинг бошида пайдо бўлади. Эркак ва урғочи гуллар битта дарахтда очилади. Иқлим шароитлари гуллаш вақтига сезиларли таъсир кўрсатади[2]. Жанубий Осиёда гуллаш жанубда декабрда, Бихар ва Бенгалда январда, шарқий Уттар-Прадешда февралда, Ҳиндистон шимолида феврал-мартда бошланади. Дашери нави учун гуллашнинг давомийлиги 20-25 кунни ташкил қилади, гуллар декабр ойининг бошида содир бўлади. Гул очилиши февралгача тугайди. Неэлум нави Канякумари, Тамилнадда йилига икки марта ҳосил беради, ўсимлик Шимолий Ҳиндистон шароитида фақат бир марта гуллайди[6].

Манго тухум шаклидаги тартибсиз мева бўлиб, мева эти дуккакли[2]. Манголар узунлиги одатда 8–12 cентиметр (3–5 инчес) яшил-сариқ рангга эга. Мевалар юмалоқ, овал, юрак ёки буйрак шаклида бўлиши мумкин[2]. Манго мевалари пишмаганида яшил бўлади. Ички эти ёрқин тўқ сариқ ва юмшоқ, ўртада катта, текис чуқурчага эга[7]. Манголар апрел ва май ойларида пишиб етилади. Хом мангодан тузланган бодринг ва чутнейс тайёрлашда фойдаланиш мумкин. Пишган манго бутун дунёда машҳур мева ҳисобланади. Тери ва пулпа манго вазнининг 85 % ни ташкил қилади, қолган 15 % эса тошдан (уруғдан) келади[8].

Кимё

Мангиферин (фармакологик фаол гидроксилланган ксантон C-гликозид) мангодан юқори консентрацияларда ёш барглардан (172 г/кг), пўстлоғидан (107 г/кг) ва эски барглардан (94 г/кг) олинади[9]. Мева қобиғида аллергик урушиоллар мавжуд[10].

Таксономия

Манголар Мянманинг шимоли-ғарбий қисми, Бангладеш ва Ҳиндистон шимоли-шарқидаги минтақадан келиб чиққан деб ишонилади. М.индиcа асрлар давомида Жанубий Осиё ва Жануби-Шарқий Осиёда алоҳида хонакилаштирилган, натижада замонавий манголарда икки хил генетик популяция пайдо бўлди. — „Ҳинд типи“ ва „Жанубий-Шарқий Осиё типи“[2][11][12].

Бу тур биринчи марта 1753-йилда Линней томонидан тасвирланган.

Тарқалиши ва ўсиш жойи

Жануби-шарқий Осиёда хонакилаштирилгандан бери манголар дунёнинг бошқа иссиқ ҳудудларига олиб келинган[2][11][12].

Дарахт яхши қуриган қумли тупроқда яхши ўсади. Тупроқнинг оптимал пҲ қиймати 5,2 дан 7,5 гача бўлиши керак[3].

Мангифера индиcа

Токсиклик

Мева қобиғидаги моддалар сезгир одамларда контакт дерматитни қўзғатиши мумкин[10]. Бу реаксия Қўшма Штатларда кенг тарқалган заҳарли эман ва заҳарли печак каби Анаcардиаcеаэ оиласининг бошқа ўсимликларига дучор бўлган одамларда кўпроқ учрайди[10].

Ёғоч контакт дерматитга олиб келиши мумкин бўлган фенолик моддаларни ишлаб чиқаради[13].

Фойдаланади

Дарахт ёғочдан кўра кўпроқ меваси билан машҳур. Мева бериш муддати тугагандан сўнг, манго дарахтлари ёғочга айлантирилиши мумкин. Ёғоч замбуруғлар ва ҳашаротлардан зарар кўради[14]. Ёғочдан укулеле[14], фанера ва арзон мебел, мусиқа асбоблари учун фойдаланилади[15].

Маданият

Манго Ҳиндистон, Покистон ва Филиппиннинг миллий меваси, Бангладешнинг миллий дарахти ҳисобланади[16].

Галерея

Манбалар

  1. ↑ Ганесан, С.К (2021). „Мангифера индиcа“. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 2021: э.Т31389А67735735. дои:10.2305/ИУCН.УК.2021-2.РЛТС.Т31389А67735735.эн. Ретриэвед 19 Новембер 2021.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Мортон. „Манго (Мангифера индиcа Л.)“ 221–239. Ин: Фруиц оф Wарм Cлиматес; Неw Cроп Ресоурcе Онлине Програм, Cентер фор Неw Cропс анд Плант Продуcц, Пурдуэ Университй (1987). Қаралди: 24-декабр 2021-йил.
  3. ↑ 3,0 3,1 Флоwерс оф Индиа
  4. ↑ „УСДА Плант гуиде, Мангифера индиcа Л.“.[сайт ишламайди]
  5. ↑ Тҳе Cомплете Гуиде то Эдибле Wилд Планц, Унитед Статес Департмент оф тҳе Армй (инглизча), Неw Ёрк: Скйҳорсе Публишинг, 2009 — 66-бет. ИСБН 978-1-60239-692-0. ОCЛC 277203364. 
  6. ↑ Флоwеринг оф манго
  7. ↑ „Манго“, Пурдуэ Университй
  8. ↑ СЕА Ҳанд Боок 2009, Солвент Эхтраcторс' Ассоcиатион Оф Индиа
  9. ↑ Баррето Ж.C.; Тревисан М.Т.С.; Ҳулл W.Э.; Эрбен Г.; Де Брито Э.С.; Пфундстеин Б.; Wüртеле Г.; Спиэгелҳалдер Б.; Оwен Р.W. (2008). „Чараcтеризатион анд қуантитатион оф полйпҳенолиc cомпоундс ин барк, кернел, леавес, анд пеэл оф манго (Мангифера индиcа Л.)“. Жоурнал оф Агриcултурал анд Фоод Чемистрй. 56-жилд, № 14. 5599–5610-бет. дои:10.1021/жф800738р. ПМИД 18558692.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Урушиол CАСРН: 53237-59-5 ТОХНЕТ (Тохиcологй Дата Нетwорк) НЛМ (НИҲ).
  11. ↑ 11,0 11,1 Куҳн, Давид Н.; Баллй, Иан С. Э.; Диллон, Наталиэ Л.; Иннес, Давид; Гроҳ, Амй М.; Раҳаман, Жордон; Опҳир, Рон; Cоҳен, Ювал; Шерман, Амир (20-апрел 2017-йил). „Генетиc Мап оф Манго: А Тоол фор Манго Бреэдинг“. Фронтиэрс ин Плант Сcиэнcе. 8-жилд. 577-бет. дои:10.3389/фплс.2017.00577. ПМC 5397511. ПМИД 28473837.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  12. ↑ 12,0 12,1 Wарсчефскй, Эмилй Ж.; Wеттберг, Эриc Ж. Б. (2019-йил июн). „Популатион геномиc аналйсис оф манго (Мангифера индиcа) суггесц а cомплех ҳисторй оф доместиcатион“. Неw Пҳйтологист. 222-жилд, № 4. 2023–2037-бет. дои:10.1111/нпҳ.15731. ПМИД 30730057. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  13. ↑ Ту, Антҳонй Т.. Ҳандбоок оф натурал тохинс. Неw Ёрк: Деккер, 1983 — 425-бет. ИСБН 0824718933. 
  14. ↑ 14,0 14,1 „Манго“. Тҳе Wоод Датабасе. 11-январ 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-август 2014-йил.
  15. ↑ „Эcономиc импортанcе оф Мангифера индиcа“. Греэн Cлеан Гуиде. 2015-йил 7-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-август 2014-йил.
  16. ↑ „Манго треэ, натионал треэ“ (15-ноябр 2010-йил). Қаралди: 16-ноябр 2013-йил.