Ziyosfera

Manglisi

Манглиси (грузинча: მანგლისი , проноунcед [мɑŋɡлиси]) — Грузиянинг Квемо Картли вилояти, Тетрицқаро муниципалитетидаги шаҳарча (даба) . 2014-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, унинг аҳолиси 1,441 кишидан иборат бўлган. Тарихи ИВ асрга бориб тақаладиган Манглиси Грузиядаги насронийликнинг энг қадимги марказларидан бири бўлиб, ўрта асрларда у ерда Худо Онасининг ибодатхонаси жойлашган . Шунингдек, у аҳоли учун тоғли курорт ва соғломлаштириш маскани вазифасини бажаради.

Географияси ва иқлими

Манглиси Триалети тизмасининг жанубий ёнбағирларида, Тбилиси-Цалка шоссесида, Грузия пойтахти Тбилисидан 56 километр (35 ми) ғарбда, Алгети дарёси водийсида жойлашган. У тахминан денгиз сатҳидан 1,200 метр (3,900 фт) баландда жойлашган ва субтропик иқлимга эга, ёзи иссиқ (июлнинг ўртача ҳарорати, 19 °C) ва қиши илиқ (январнинг ўртача ҳарорати, 2 °C). Йиллик ёғин миқдори 700 мм[1].

Этимологияси

"Манглиси" этимологияси Сурия маггалā сўзидан олинган[2]. Замонавий грузин олими Кетеван Кутателадзенинг тахминича, бу жойнинг номи „ҳилол“ маъносида Ойга сиғинишнинг акси бўлиши мумкин[3], бунинг таъсири эса диний тизимда сақланиб қолган[4].

Тарихи

Антик ва ўрта асрлар

Манглиси черкови
Манглисида диний байрам. К. Филипповга тегишли расм, 1871-йил

Илк бронза даврида Манглиси қўрғон ватани бўлган кенгроқ ҳудуднинг бир қисмини эгаллаган[5]. Илк ўрта асрларга келиб, стратегик жиҳатдан Алгети дарёси бўйида жойлашган Манглиси ва унинг атрофи Манглис-хеви, „Манглиси водийси“ деб номланувчи ҳудудий бирликни ташкил қилган[3].

Грузия тарихий анъаналари Мцхета ва Эрушети билан биргаликда, 330-йилларда қирол Мириан насронийликни қабул қилганидан кейин, МанглисиниКартлидаги (Иберия) энг қадимги черков муассасаларидан бирига айлантиради. ХИ аср тарихчиси Леонти Мровелининг сўзларига кўра, Манглиси Византия руҳонийлари ва масонлар гуруҳи билан Константинополга қайтиб келган Картли епископи Жоннинг христиан черковини қуриш учун танлаган биринчи жойи эди. У Константинополдан олиб келинган қолдиқларни император Буюк Константиннинг совғаси сифатида қолдириши пойтахт Мцхетада қолдиқларга эга бўлишни хоҳлаган қирол Мирианнинг норозилигига сабаб бўлди[6].

Манглиси В асрда, Вахтанг И даврида, омоним эпископнинг қароргоҳига айланди[6]. Манглиси епархияси ҳудуди Алгети водийсининг катта қисмини эгаллаган ва баъзан ундан ташқарига ҳам кенгайиб борган[3]. Арманистонлик католикос Иброҳим 607-йилда икки халқ ўртасида бўлиб ўтган руҳоний ажралишдан кейин грузинларни қувғин қилиб, ўз ватандошларига Мцхета ва Манглисига ҳажга бормасликни буюришидан олдин, Манглиси черкови қўшни арманларнинг зиёратгоҳи бўлган[7]. Византия императори Гераклий 620-йилларда, Эрон билан уруш пайтида, Манглисини Раббийнинг оёқ қолдиғи (суппеданеум) дан маҳрум қилган[6][8].

Манглиси водийси Хуаншериани оиласи[6], ВИИИ аср ўрталарида эса Ибериянинг собиқ қироллик сулоласининг бир тармоғи бўлган[8], кейинчалик Липаритидлар, унинг бир аъзоси Рати, Баграт ИИИ замондоши (978/1008-1014), грузин йилномачиси уни „Мткуари, Триалети, Манглис-хеви ва Сквирети жанубидаги Атени ва бутун Картли қал’аси эгаллаган“ деб таърифлайди[6]. ХИ аср бошларида дастлаб тетраконх бўлган Манглиси черкови тубдан реконструксия қилинган[9]. 1121-йилда Манглисидан унча узоқ бўлмаган Дидгори даласи Грузия қироли Давид ИВ нинг салжуқий турклар устидан қозонган ғалабасига пойдевор бўлган[6]. Бир қатор хорижий босқинлардан, хусусан, Темур юришларидан сўнг, Манглиси водийси аста-секин таназзулга юз тутди. 1770-йилларга келиб, у Грузия черковининг бўшатилган епархиялари қаторига киритилди[3]. Ташлаб кетилган черков ҳалигача Грузиялик мусулмонлар босқинига учрамаган, чунки ХВИИИ аср тарихчиси шаҳзода Вакушти таъкидлаганидек, улар черковдаги фрескалардан бирида шер устида ўтирган Муҳаммад тасвирланган деб ўйлашган[10], аммо Фреск, аслида, Кесариялик Авлиё Маммеснинг тасвири ҳисобланган[11].

Россия ҳукмронлиги

Манглиси. 1892-йил

Грузияда рус ҳукмронлиги бошлангандан сўнг, аҳоли пункти бўлган Манглиси қишлоғи (русча: Манглис) 1823-йилда генерал Алексей Ермолов томонидан ўз қўмондонлиги остидаги полклардан бирининг штаб-квартираси бўлган, 1827-йилдан кейин эса у Эриванда Форслар билан урушда ғалаба қозонишдаги роли учун 13-Эриванский Гренадер полки деб номланади[12]. Шу муносабат билан Россия ҳукумати қўшни туманлардан ҳам бир қанча тинч аҳоли оилаларни кўчириб ўтказди. 1850-йилларнинг бошларига келиб, Манглиси нисбатан яхши ташкил этилган рус мустамлакасидаги ҳудуд бўлган[12]. Эски черков ҳам 1851-йилдан 1857-йилгача қайта тикланди[13]. Аҳолининг катта қисми славянлар бўлиб, 1892-йилда уларнинг сони 3000 тагача етди[13]. 1890-йилларнинг бошларига келиб, Манглиси курорт шаҳри мақомини олди ва бу Тифлис (Тбилиси) аҳолисига жазирамадан қутулиш имконини берди[14].

Замонавий Манглиси

Совет даврида Манглиси курорт сифатида фаолият кўрсатишни давом эттирди ва унинг санаторийлари нафас олиш касалликлари билан оғриган одамларга хизмат кўрсатди[1]. 1924-йилда Закавиа давлат авиакомпанияси маҳаллий сайёҳликни ривожлантириш учун қисқа муддатли Тифлис—Манглис йўналишини яратди[15]. 1924-йил 29-августда, Манглисидаги Қизил Армия казармаларига Какуца Чолокашвили бошчилигидаги антисовет қўзғолончилари бостириб киришди ва натижада улар муваффақияцизликка учради[16].

1926-йилда аҳоли пунктига даба (шаҳар типидаги аҳоли пункти) мақоми берилди. 2002-йилги Грузиянинг умуммиллий аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Манглиси аҳолиси 2,752 кишини ташкил этган, бу 1989-йилдаги сўнгги совет рўйхатидаги 3,939 кишидан 30,1% га кам эди[17].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Греат Совиэт Энcйcлопедиа 1982.
  2. ↑ Греппин 1997.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Кутателадзе 2009.
  4. ↑ Аллен 1932.
  5. ↑ Сагона 1984.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Тҳомсон 1996.
  7. ↑ Рапп 2003.
  8. ↑ 8,0 8,1 Тоуманофф 1963.
  9. ↑ Дзҳанберидзе 1965.
  10. ↑ Wакҳоучт 1842.
  11. ↑ Cонстантинидес 2007.
  12. ↑ 12,0 12,1 Бобровскй 1895.
  13. ↑ 13,0 13,1 Бобровскй 1898.
  14. ↑ Броcкҳаус анд Эфрон 1896.
  15. ↑ Андерссон 1994.
  16. ↑ Жавакҳишвили 2005.
  17. ↑ Натионал Статистиcс Оффиcе оф Георгиа 2003. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Manglisi" dan olindi