Ziyosfera

Mansuriya

Ал-Мансурия[а] ёки Мансурия (арабча: المنصورية‎‎), Сабра ёки Сабра ал-Мансурия номи билан ҳам танилган[2][3], Туниснинг Қайравон шаҳри яқинида жойлашган, исмоилий халифалари ал-Мансур ибн Муҳаммад (ҳукмронлиги 946—953) ва ал-Муизз ибн Исмоил (ҳукмронлиги 953—975) даврида Фотимийлар халифалигининг пойтахти бўлган.

Мансурия

المنصورية
Шаҳар
Мамлакат Тунис
Вилоят Қайравон
Ҳукумат
 • Халифалик Фотимийлар
Асос солинган 948—1057
Маркази баландлиги 50 м

946—972-йилларда қурилган Мансурия боғлар, сунъий ҳовузлар ва сув каналлари билан ўралган ҳашаматли саройларга эга деворли шаҳар бўлган. Қисқа вақт ичида шаҳар Шимолий Африка ва Сицилиянинг катта қисмини қамраб олган қудратли давлатнинг марказига айланди. Шаҳар 1057-йилгача Бану Ҳилол қабилалари томонидан вайрон қилингунга қадар Зирийларнинг вилоят пойтахти бўлиб хизмат қилишда давом этган. Кейинги асрлар давомида барча фойдали нарсалар ҳамда ёдгорликлар талон-тарож қилинган. Бугунги кунда бу қадимий шаҳарнинг тузилиш шакли сезиларли даражада эмас.

Тарихи

Фотимийлар халифалигининг кетма-кет кенгайиши

Фотимийлар халифалиги Сурияда Абдуллоҳ ал-Акбар томонидан бошланган исмоилий шиа ҳаракатидан сўнг юзага келган[4]. Халифалик ислом пайғамбари Муҳаммаднинг қизи Фотиманинг еттинчи шиа халифаси Исмоил орқали келиб чиқишини даъво қилган[5]. Фотимийлар сулоласи Фотима исми шарафига аталган. 899-йилда Абдуллоҳ ал-Маҳдий Биллоҳ ҳаракат раҳбари бўлди. У душманларидан Марокашнинг Сижилмаса шаҳрига қочиб кетди ва у ерда савдогар ниқоби остида яҳудий динига кирди[6]. Ал-Маҳдийни Абу Абдуллоҳ ас-Шиий исмли киши қўллаб-қувватлади, у Туниснинг Ағлабийлар сулоласини ағдариб ташлаган Бербер қўзғолонини уюштирди ва кейин ал-Маҳдийни имом ва халифа лавозимини эгаллашга таклиф қилди. Маҳдия шаҳрида янги пойтахт ташкил этилди. Фотимийлар халифалиги Сицилияни ўз ичига олиб, Атлантика океанидан Ливиягача Шимолий Африка бўйлаб чўзилган ерларни ўз ҳудудига қамраб олди[7].

Ифриқиядаги учинчи Фотимий халифаси исмоилий шиалар раҳбари ал-Мансур ибн Муҳаммад 946-йил 12-апрелда, отаси оғир азобда вафот этишидан беш ҳафта олдин ал-Маҳдия шаҳрида халифа этиб тайинланган[8]. У ал-Мансур, яъни „ғолиб“ лақабини олди[1]. Ўша пайтда ал-Маҳдияни хорижий исёнчи Абу Язид қамал қилганди. Мансур Абу Язидга қарши юришни бошлади ва 946-йилнинг августига келиб Қайравонни назорат қилиш учун жангда устунликка эришди[8]. Ғалабадан сўнг у ўзининг янги пойтахтини Қайравондан жанубда, жанг вақтида қароргоҳи жойлашган жой ўрнида қуришга қарор қилди[9]. У 946-йилда жангдан сўнг дарҳол режани ишлаб чиқди, аммо Абу Язид ниҳоят мағлуб бўлгунча яна бир йил кураш керак бўлади[10].

Қурилиши

Мансурия ҳозирги Қайравон шаҳридан 2 километр (1.2 мил) жанубда жойлашган[11]. Шаҳар империянинг пойтахти сифатида ал-Маҳдия шаҳрининг ўрнини эгаллади. Ал-Мансур 948-йилда янги шаҳарга кўчиб ўтди[12]. Хорижий исёнчилар Ағлабийларнингнинг Раққада шаҳрини вайрон қилган ва бу эски қароргоҳдан қурилиш материаллари олиб кетилган[6]. Янги шаҳар тахминан 100 гектар (250 акр) майдонни эгаллаган[11].

Шаҳар асл Бағдод сингари айлана шаклида бўлган ва жойлашувни танлаш Бағдодда жойлашган сунний мусулмон Аббосий халифалигига қарши қаратилган бўлиши мумкин[5]. Деворнинг кенглиги ўн икки энли[б]бўлиб, оҳак билан бирлаштирилган пишган ғиштдан барпо этилган. Деворлар ва ички бинолар орасидаги масофа катта йўлнинг энига тенг бўлган[14].

Шаҳарда жоме масжиди қад ростлаган[14]. Халифанинг саройи шаҳар марказига яқин бўлиб, унда тантанали, дипломатик ва маъмурий мақсадларда фойдаланиладиган бошқа саройлар ҳам қад ростлаганди[15]. Бош сарой Сабра („мустаҳкам“) деб номланган. Сарой ҳудуди 44 гектар (110 акр) майдонни эгаллаган[14]. Тарихчи Ибн Ҳамад сарой биноларини боғлар ва сувлар билан ўралган баланд ва ажойиб иншоотлар деб таърифлаган. Ушбу сарой ва иншоотлар халифанинг бойлигини ва қудратини намойиш қилган[16]. Саройларнинг номланиши уларнинг ҳолати ва вазифаси ҳақида маълумот беради: Cампҳор томошабинлар зали, Диадем палатаси, Фрагрант томошабинлар зали ва Кумуш хона[17].

Мансурия сув қувурини қуриш орқали сув таъминотини таъминлаган ал-Муизз ибн Исмоил даврида қуриб битказилди. Узунлиги 36 километр (22 ми) бўлган ушбу сув қувури Ағлабийлар томонидан қурилган шунга ўхшаш тузилмага асосланган. Ал-Муизз сув ўтказгичда янги канал қурди ва Мансурияга сув ташиш учун 9 километр (5.6 миля) кенгайтмани қўшди[12]. У ерда ҳам катта зал қурилган. Унинг диаметри 1 метрдан ортиқ бўлган улкан устунлари Сус шаҳридан олиб келинган[12]. Шаҳар қурилиши 972-йилгача, ал-Муизз Мисрга кўчиб ўтган вақтда ҳам ҳали тугалланмаганди[7].

Ишғол этилиши

953—954-йилларда Мансурияда зарб қилинган динор

Шаҳар биринчи навбатда қироллик қароргоҳи ҳисобланган. Бу ерда саройлар, боғлар, шерлар сақланадиган ҳайвонот боғи, чорвахона ва қироллик давлат отхоналари мавжуд бўлган. Ал-Мансур 14 000 қутама оиласини шаҳарга кўчириб, бозор ҳамда савдо расталари ташкил қилди. Бироқ, Ибн Муҳазҳабнинг ёзишича, „ал-Муизз Қайравон савдогарларига эрталаб Мансуриядаги дўконлари ва устахоналарига келишни, кечқурун эса уйларига, оилаларига қайтишни буюрган“[12]. Тўрт дарвозадан шаҳарга кираётган товарлардан ҳар куни 26 000 кумуш дирҳам миқдорида бож ундирилган[18].

Италия жанубида фаол бўлган Византия империяси ва Германия қироли Муқаддас Рим империяси императори Отто И ҳужумидан ҳимояланишга мажбур бўлса-да, Мансурия ўзининг гуллаб-яшнаган даврида Шимолий Африканинг Марокашдан Ливиягача бўлган катта қисмини, шунингдек, Сицилияни қамраб олган давлатнинг пойтахти ҳисобланган[19]. 957-йилда Византиядан келган элчи императорнинг Калабрияни эгаллагани учун у ердан ўлпон, қимматбаҳо тошлар, ипаклар, кимхоблар ва бошқа қимматбаҳо буюмлар билан безатилган олтин ва кумуш идишларни олиб келди[20]. Италияда ал-Муизз Мисрга бостириб киришни режалаштирган, унинг забт этилиши Фотимийларни Бағдоддаги Аббосийлар ҳокимиятида рақиб қилиб қўйган[21][5].

Фотимийлар саркардаси Жавҳар 969-йилда Мисрни босиб олди. У Мисрда Фустат яқинида янги сарой шаҳри қурди ва уни ал-Мансурия деб ҳам атайди. Фотимийлар халифаси 973-йилда келгач, номи ал-Қаҳра (Қоҳира) га ўзгартирилди. Янги шаҳар режа бўйича думалоқ эмас, балки тўғри тўртбурчаклар шаклида бўлиши керак бўлган[22]. Ҳар икки шаҳарда ҳам Муҳаммад пайғамбарнинг қизи Фотима ал-Азҳар шарафига ал-Азҳар номли масжидлар ва Боб ал-Футуҳ ва Боб Зуwаила номли дарвозалар бор[7]. Ҳар икки шаҳарда бир-бирига қарама-қарши жойлашган халифа ва унинг меросхўри учун иккита сарой мавжуд бўлган[22].

Фотимий халифалар Мисрга кўчиб ўтгандан сўнг, Мансурия кейинги саксон беш йил давомида маҳаллий ҳукмдорларга айланган Зирийларнинг пойтахти бўлиб қолди[16]. Зирий ҳукмдори ал-Мансур бин Булуггин Мансурияда ўзи учун сарой қурдирди[9]. 1022—1023-йилларда унинг набираси, ёш Зирий ал-Муизз ибн Бадиснинг дабдабали никоҳи ҳақида ёзув мавжуд. Шаҳар ташқарисида павилёнлар қурилган, тўқимачилик ва ишлаб чиқарилган маҳсулотларнинг катта тўплами намойиш этилган ва кўплаб мусиқий асбоблар билан таъминланган[23]. 1015—1062-йилларда 1015-йилдан 1062-йилгача Фотимийлар даврида Ифриқияни бошқарган ал-Муизз ибн Бадис Қайравон шаҳар деворини қайта қурди ва Қайравондан Мансуриягача бўлган йўлнинг икки томонида иккита девор қурдирди[9]. У Қайравондан ҳунармандчилик ва савдони Мансурияга ўтказишни буюрди[24].

Вайроналари

Шаҳар Бану Ҳилол қабиласидан бўлган араб кўчманчиларининг ҳужумларига дуч келди. 1057-йилда Зирийлар уни ал-Маҳдияга ташлаб кетишди ва у бошқа ҳеч қачон ишғол этилмади[25]. Унинг қурилиш материаллари кейинчалик Қайравон аҳолиси томонидан фойдаланилган[26]. 2009-йил ҳолатига кўра, шаҳар ҳудуди кўплаб ариқлар кесиб ўтган, қашшоқ одамларнинг уйлари билан ўралган чўл эди. Қурилиш ёки бошқа мақсадларда қайта ишлатилиши мумкин бўлган ҳар қандай нарса ташлаб кетилганидан бери асрлар давомида йўқ қилинган. Тошлар, ғиштлар, шиша ва металл олиб кетилган. Фойдаланишга яроқсиз штук парчаларидан ташқари жуда оз нарса сақланиб қолган[25].

Археологияси

Ҳудудни ҳаво орқали ўрганиш шуни тасдиқладики, деярли думалоқ шаклли жуда катта сунъий тўсиқ бўлган, унинг ичида бир нечта думалоқ ва тўртбурчак ҳавзаларнинг қолдиқлари мавжуд[17]. Ҳавзалар саройни ўраб турган сарой шоири Али ибн Муҳаммад ал-Иёдий томонидан тасвирланган сунъий ҳовузлар билан аниқланиши мумкин[17] Пойдеворлар археологик қазишмалар натижасида аниқланган[26]. Катта залнинг устунлари излари ҳанузгача кўриниб турибди[12]. Каналнинг баъзи қисмлари сақланиб қолганини ҳали ҳам кўриш мумкин[12].

1920-йилларда Георгес Марçаис томонидан кичик қазиш ишлари олиб борилган. Слимане Мостафа Збисс 1950-йилларда шаҳарнинг жануби-шарқий квадрантидаги саройни чуқурроқ қазиш ишларини олиб борди[25]. Франсия-Тунис жамоаси томонидан 1970-йилларнинг охирида жануби-шарқий сарой атрофида олиб борилган кейинги қазишмалар 1982-йилда якунланди[25]. Ушбу олдинги қазишмалардан жуда кам натижалар эълон қилинган ва топилган бўйра парчаларининг стратиграфик жойлашуви ҳақида ҳеч қандай ёзув қайд этилмаган[25].

2003 ва 2008-йиллар оралиғида янада эҳтиёткорлик билан лойиҳа амалга оширилди, штук парчаларини жойлаштириш учун кўпроқ ҳаракат қилинди. Турли безак услублари, жумладан, гул ва барг нақшлари, геометрик нақшлар, ҳайвон ва одам фигуралари ва эпиграфияси билан ишлов беришнинг бир нечта босқичлари мавжудлиги ҳақида далиллар мавжуд. Баъзи безаклар исломдан олдинги Тунис асарларига ўхшайди, бошқалари эса бошқа ислом жойларига хосдир[27]. Миср билан маданий алмашинув далиллари кутилганидан камроқ, қолдиқлар эса Пиреней ярим оролидаги Фотимийлар ва Умавийлар ўртасидаги узлуксиз адоватга қарамай, Андалусия билан ҳайратланарли даражада алоқани кўрсатади[25].

Иқтибослар

  1. ↑ „Мансурия“ номи „ғолиб“ деган маънони англатади, унинг асосчиси ал-Мансур ибн Муҳаммад, „ғолиб“ лақабини олган[1].
  2. ↑ Тирсак ўлчови: Тахминан 18 дюм[13], ўн икки қулочда деворлар тахминан 18 фут (5.5 м) кенгликда бўлиши мумкин эди.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Траcй 2000, с. 234.
  2. ↑ Талби, М. (1995). "Ṣабра ор ал-Манṣūрийя". ин Босwортҳ, C. Э.. Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Сеcонд Эдитион. Волуме ВИИИ: Нед–Сам. Леиден: Э. Ж. Брилл. 688–689 б. ИСБН 978-90-04-09834-3. ҳттпс://референcеwоркс.брилл.cом/сеарч?қ=%Э1%Б9%А2абра+ор+ал-Ман%Э1%Б9%А3%C5%АБрийя&соурcе=%2Фдб%2Феиэо. 
  3. ↑ Абун-Наср, Жамил М.. А Ҳисторй оф тҳе Магҳриб ин тҳе Исламиc Период (эн). Cамбридге Университй Пресс, 1987 — 67-бет. ИСБН 978-0-521-33767-0. 
  4. ↑ Еоманс 2006, с. 43.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Тҳе Арт оф тҳе Фатимид Период.
  6. ↑ 6,0 6,1 Еоманс 2006.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Еоманс 2006, с. 44.
  8. ↑ 8,0 8,1 Купферсчмидт 1987, с. 435.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Барруcанд & Раммаҳ 2009, с. 349.
  10. ↑ Купферсчмидт 1987, с. 436.
  11. ↑ 11,0 11,1 Жайюси эт ал. 2008.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 Ҳалм 1996.
  13. ↑ Деза & Деза 2012, с. 533.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 Ругглес 2011.
  15. ↑ Cортесе & Cалдерини 2006.
  16. ↑ 16,0 16,1 Траcй 2000.
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 Грабар 1985.
  18. ↑ Ҳалм 1996, с. 361.
  19. ↑ Ҳалм 1996, с. 407.
  20. ↑ Грабар 1985, с. 31.
  21. ↑ Ҳалм 1996, с. 408.
  22. ↑ 22,0 22,1 Сафран 2000.
  23. ↑ Cортесе & Cалдерини 2006, с. 92.
  24. ↑ Жайюси эт ал. 2008, с. 128.
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 25,5 Барруcанд & Раммаҳ 2009.
  26. ↑ 26,0 26,1 Дафтарй 1998.
  27. ↑ Барруcанд & Раммаҳ 2009, с. 351.

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mansuriya" dan olindi