Maoniy ilmi– muqtazoi holga muvofiq boʻlgan arab lafzlarini holatlarini oʻrganadigan ilmdur. Chunki soʻzlarning oʻrinlari turlicha va suratlari oʻzgaruvchan boʻladi. Balogʻat fani ilmul maʼoniy, ilmul bayon va ilmul badiʼ deb nomlanuvchi uch qismdan iborat boʻlib, ilmul maʼoniy balogʻatning mana shu uch ilmlaridan biridir. Maʼoniy (المعانى (soʻzi arabcha soʻz boʻlib, معنى soʻzining koʻplik shaklidir. U biror narsaning maqsadini ifoda qiladi va lugʻatda “maqsad” degan maʼnoni anglatadi. Bayon sohiblarining istilohida maʼoniy soʻzi zehnda tasavvur qilingan narsani lafz bilan ifodalanishidir. Maʼoniy ilmining qisqacha va batafsil taʼriflari: Ilmul maoniy - gapning muqtazoi hol, yaʼni talab qilingan holatga mos qilib keltirish usullarini oʻrganadigan ilmdir. Ilmul maʼoniy u bilan arabiy lafzlarning muqtazoi holga mutobiq keladigan holatlari oʻrganiladigan ilmdir. Ilmul maʼoniy arabiy lafzlarning muqtazoi holga mutobiq keladigan holatlari u orqali oʻrganiladigan usullar va oidalardir. Maʼoniy ilmi jumlani va unda voqeʼ boʻladigan oʻzgarishlarni oʻrganadi. Kalomni nahv qoidalariga rioya qilinishi va muqtazoi holga mutobiq kelishini talab qilgan holda undagi taqdim va taʼxir, hazf va izofa, taʼrif va tankir, qasr, taxsis, fasl va vasl, iyjoz, itnoblari borasida bahs yuritadi. Shu oʻrinda taʼriflarda qoʻllanilayotgan “hol” va “muqtazoi hol” atamalariga izoh berib oʻtsak: Hol (مقام – (mutakallim oʻzining iborasini maxsus suratga koʻra keltirmogʻiga undovchi ish. Yaʼni, hol yoki maqom gap aytilgan oʻrin boʻlib, u mutakallimni (soʻzlovchini) oʻz kalomida asliy maʼnoga qoʻshimcha biror xos narsa keltirishga undaydi. Muqtazo (المناسب اإلعتبار – (maxsus surat boʻlib, ibora (gapirayotgan gapimiz) unga koʻra keltiriladi. Muqtazo holga kalomning muvofiq kelishi – kalom oʻsha xos narsani oʻz ichiga qamrab olishidir. Kalom holatlarga qarab oʻzgaradi. Holat maqtov, yaʼni madh boʻlganda bu maqtov itnobni, yaʼni uzundan uzoq gapirishni taqozo qiladi. Chunki maqtash bir-ikki soʻz bilan amalga oshmaydi. Holat urishish, koyish boʻlganda ham gapni koʻpaytirish talab qilinadi. Bu oʻrinda maqtov yoki koyish hol, itnob qilish esa muqtazoi hol boʻladi. Bordiyu xitob qilinayotgan kishi ziyrak yoki xabar haqida maʼlumotga ega boʻlsa, uning ziyrakligi gapni qisqa – iyjoz qilib gapirishni talab qiladi. Bu oʻrinda ham ziyraklik hol, gapni iyjoz qilish esa muqtazoi hol hisoblanadi. Muxotab munkir boʻlganda esa, unga gapni taʼkid bilan aytish zarur boʻladi. Shuningdek, bundan boshqa holatlar ham boʻlishi mumkin. Gapni hol taqozo qilayotgan narsaga mos boʻlishi uchun uni itnob yoki iyjozga koʻra keltirish balogʻatning asosiy shartlaridandir.