Ziyosfera

Maracci nashri

Марраccи нашри[1] – 1698-йилда ёзилган бўлиб, Қуръоннинг арабча нашри ва лотинча таржимаси ҳисобланади. У икки жилдда Алcорани Техтус Универсус Арабиcè эт Латинè сарлавҳаси остида Италиянинг Падуа шаҳрида Италия шарқшуноси, Римдаги Ҳикматлар коллежи араб тили профессори Лудовиcо Марраccи томонидан нашр этилган. Унинг Қур’онга ёзган таржимаси Муҳаммаднинг ҳаётини, баъзи эслатмалар ва мусулмон таълимотларини рад этишни ўз ичига олган[2][3]. Асарнинг кириш қисми бир неча йил олдин 1691-йилда лотин тилида Продромус Ад Рефутатионем Алcоран номи билан нашр этилган[4]. Марраccи ўзининг Қур’он нашрини Ҳинcкелманн нашри чиққандан кейин тўрт йил ўтгач нашр этди.

Сабаб ва ҳолатлар

Мараccи насронийлар исломий ақидани самарали рад эта олиши учун, аввало уни билиши керак деб ҳисоблаган, бу эса унинг Қур’оннинг арабча нашри ва таржимасини тайёрлаш истагига ҳисса қўшган. Шу сабабли, бу асар асосан мусулмонлар томонидан ўқилиши учун мўлжалланмаган эди. Бироқ Мараccининг араб тилини ўрганиши аввал бошда бошқа сабабга эга эди – у бу тилни маҳаллий маронийлар жамоасининг таъсири остида ўрганган. Қур’оннинг арабча нашрини тайёрлашдан олдин, у Библиянинг араб тилига таржимасини амалга оширган, бу ишда у бошқа ҳамкорлар билан бирга Cонгрегатио де Пропаганда Фиде томонидан топшириқ олган. Гарчи таржима 1649-йилда тугалланган бўлса-да, у фақат 1671-йилда Библиа Саcра Арабиcа номи билан нашр этилган. Мараccи ўзининг Қур’он лойиҳасини бошлаш учун диний рухсатни 1691-йилда олган, гарчи у бунга бир неча йил олдин ҳаракат қилган бўлса ҳам. Ўша йили у келажакдаги асар учун кириш сўзи бўлган Продромус („Кириш“)ни нашр қилган. У Пропаганда Фиде билан арабча матнни босиб чиқаришда техник муаммога дуч келган, бироқ бу муаммони енгиб ўтган, чунки Падуа шаҳри яқинда бу босма технологияга эга бўлган эди.

Мараccи ўз асарларини машҳур қилиш учун бир қатор Қур’он тафсирларидан фойдаланган, жумладан Ибн Абу Заманин, Саълабий, Замахшарий, Байдовий ва Суютий, шунингдек, ҳадис адабиёти матнлари, хусусан, Саҳиҳ ал-Бухорий кабилар[5].

Аҳамияти

Мараccи лойиҳасининг улканлиги сабабли, кўплаб бошқа одамлар Қур’оннинг арабча нашри ёки лотинча таржимасини тайёрлаш бўйича шунга ўхшаш режаларидан воз кечган ва бу ҳолат кейинги тадқиқотчилар учун янги лойиҳалар устида ишлаш йўлини очган. Масалан, Андреас Аcолутҳус, 1691-йилда Мараccининг Продромус асарини кўриб, у билан дўстлик ришталарини ривожлантирган. 1698-йилги нашр чиққанидан кейин, Аколузус 1701-йилда Тетрапла Алcораниcа номли асарни нашр қилган. Бу асар Қур’оннинг фақат очилиш сураси – Фотиҳа сурасидан иборат бўлса-да, унга узоқ кириш сўзи илова қилинган. Ушбу нашр полиглот Қур’он ҳисобланади, яъни Мараccи каби фақат лотинча таржима эмас, балки туркча ва форсча таржималарни ҳам ўз ичига олган. Гарчи у икки йилдан кейин вафот этган бўлса-да, Аколузуснинг Мараccи таржимасининг баъзи жиҳатларига билдирган танқидлари ва унинг исломга қарши йўналтирилган фикрлари немис шарқшунослари орасида муҳим таъсир кўрсатган[6].

Машҳурлиги

Германияда Мараccининг нашри дарҳол муваффақият қозонди, 1703-йилда Давид Нерретер томонидан Маҳометанисче Мосчеа номи билан немис тилига таржима қилинган. Мараccидан фарқли равишда, Нерретер ўз асарини Мараccининг асари машҳурликка эришган инсонларга эмас, оддий ўқувчилар учун мўлжаллаган эди. 1718-йилда Жоҳанн Готтфриэд Лакемачер ўзининг Элемента лингуаэ арабиcаэ асарини нашр этди, унда Мараccининг Қур’оннинг 15-сураси нашри ва лотин тилидаги сўзма-сўз таржимаси келтирилган бўлиб, у Мараccининг ўз таржимасидан кучли таъсирланган. 1721-йилда Чристиан Реинеccиус Мараccининг нашрига асосланган қайта ишланган версиясини чоп этди, бунда у танқидий мазмундаги қисмларни олиб ташлаган эди[7].

Мараccининг нашри Голландия (Лоw Cоунтриэс)да ҳам машҳур бўлган. 1733-йилда Франекер университетидан Эмо Луcиус Вриэмоэт Арабисмус, эхҳибенс грамматиcам Арабиcам новам, эт монумента қуэдам Арабиcа номли асарини нашр қилган. Бу асарда учта сура (32, 67, 75) лотин тилида таржима ва шарҳ билан, яна иккита сура (86, 90) эса фақат араб тилида келтирилган[8].

Таржималар

Георге Саленинг 1734-йилда Қур’оннинг инглиз тилидаги таржимаси Муҳаммаднинг Алкорани Мараccининг 1698-йилги лотин тилига таржимаси асосида қилинган ва йигирманчи аср бошларигача Қур’он мазмуни ҳақида Ғарб анъаналарини хабардор қилишда асосий таржима бўлиб қолади[9][10][11][12]. Салеънинг инглизча таржимаси нафис бўлиб, тез орада энг яхши таржима деб эълон қилинган: 1746-йилда Тҳеодор Арнолд бу таржимани немис тилига таржима қилган. 1772-йилда Давид Фриэдерич Мегерлин Қур’оннинг арабча нусхасидан тўғридан-тўғри илк немисча таржимасини тайёрлаган: Диэ тüркисче Бибел, одер дес Коранс аллерерсте теуцче Уэберсетзунг аус дер Арабисчен Урсчрифт селбст верфертигет. У кириш сўзида аввалги таржималар – Мараccи ва Сале асарларини юқори баҳолаганини билдирган. Франсуз тилида эса 1643-йилда таржима мавжуд бўлган, бу таржима ўз навбатида 1543-йилда Роберт оф Кеттон томонидан тайёрланган ўрта аср лотинча таржимаси асосида қилинган эди. 1770-йилга келиб, у ўн маротаба нашр қилинган ва бир неча бошқа тилларга ҳам таржима қилинган[13].

Танқид

Георге Сале тўлиқ Мараccининг ишларига суяниб қолмаган, унинг рад этишларини ноўрин деб танқид қилган ҳамда Мараccининг таржимасини жуда сўзма-сўз деб ҳисоблаган.

Сале Тафсир ал-Байдавийга кира олганига қарамай, унинг барча иқтибослари Мараccи келтирганлардан олинган эди.

Фридрих Эберҳард Бойсен ҳам Мараccининг таржимасини сўзма-сўз деб топган ва 1745-йилда таржимада қилган хатолари рўйхатини чоп этган. Шунга қарамай, у Мараccининг ишига катта миннатдорлик билдирган. Жоҳанн Давид Мичаэлис ҳам Мараccининг ишини сезиларли даражада яхшилаш мумкин деб ҳисоблаган ва 1754-йилда иккинчи суранинг дастлабки 116 оятини ўз ичига олган намунани тақдим этган. Мичаэлис Мараccининг тафсир (изоҳ)лардан фойдаланишини ҳам танқид қилган, уларни кейинчалик пайдо бўлган ва Қур’он матнини тушунишда керак бўлмаган бид’атлар деб билган, уларнинг Қур’онни тушунишда муқаддас отанинг Инжилни тушунишда тутган роли каби зарур эмаслигини айтган. Шу боис Мичаэлис Қур’он ҳар қандай ҳокимиятдан озод қилиниб, Муҳаммад нима деганини тушуниш учун ўз шартлари билан ўқилиши керак деб ҳисоблаган. Матннинг асл маъносини аниқлашни истаган ҳолда, у исломий матнларга тарихий-танқидий усулни қўллашнинг пешқадами бўлган. Мараccи турли сабаблар билан, жумладан сўзма-сўз ёндашуви ва исломга нисбатан душманчилиги учун танқид қилинишда давом этган, аммо кейинги кўплаб асарлар, мустақилликни даъво қилган бўлса ҳам, кўп жиҳатдан унинг ишига таяниб келган[14].

Манбалар

  1. ↑ Лодовиcо, Марраccи. Алcорани Техтус Универсус. Тйпограпҳиа Семинарии, 1698. 
  2. ↑ Аикин, Жоҳн. Генерал биограпҳй:ор, Ливес, cритиcал анд ҳисториcал, оф тҳе мост эминент персонс оф алл агес, cоунтриэс, cондитионс, анд профессионс, аррангед аccординг то алпҳабетиcал ордер, Волуме 6 (Гоогле эБоок). Т.Дависон, Wҳите-фриарс, 1807. 
  3. ↑ Гортон, Жоҳн. А генерал биограпҳиcал диcтионарй:cонтаининг а суммарй аccоунт оф тҳе ливес оф эминент персонс оф алл натионс, Волуме 2, Парт 1 (Гоогле эБоок). Ҳунт & Cларке, 1828. 
  4. ↑ Лодовиcо, Марраccи. Продромвс Ад Рефвтатионем Алcоран, 1691. 
  5. ↑ Бевилаcқуа, Алехандер (2013). "Тҳе Қурʾан Транслатионс оф Марраccи анд Сале". Жоурнал оф тҳе Wарбург анд Cоуртаулд Институтес 76: 93–130. ИССН 0075-4390. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/24395514. 
  6. ↑ Ҳамилтон, Аластаир (2018). "Афтер Марраccи: Тҳе Реcептион оф Лудовиcо Марраccи'с Эдитион оф Тҳе Қур'ан ин Нортҳерн Эуропе фром тҳе Лате Севентеэнтҳ то тҳе Эарлй Нинетеэнтҳ Cентуриэс" (эн). Жоурнал оф Қур'аниc Студиэс 20 (3): 175–192. дои:10.3366/жқс.2018.0357. ИССН 1465-3591. ҳттпс://www.эуппублишинг.cом/дои/10.3366/жқс.2018.0357. 
  7. ↑ Ҳамилтон, Аластаир (2018). "Афтер Марраccи: Тҳе Реcептион оф Лудовиcо Марраccи'с Эдитион оф Тҳе Қур'ан ин Нортҳерн Эуропе фром тҳе Лате Севентеэнтҳ то тҳе Эарлй Нинетеэнтҳ Cентуриэс" (эн). Жоурнал оф Қур'аниc Студиэс 20 (3): 175–192. дои:10.3366/жқс.2018.0357. ИССН 1465-3591. ҳттпс://www.эуппублишинг.cом/дои/10.3366/жқс.2018.0357. 
  8. ↑ Ҳамилтон, Аластаир (2018). "Афтер Марраccи: Тҳе Реcептион оф Лудовиcо Марраccи'с Эдитион оф Тҳе Қур'ан ин Нортҳерн Эуропе фром тҳе Лате Севентеэнтҳ то тҳе Эарлй Нинетеэнтҳ Cентуриэс" (эн). Жоурнал оф Қур'аниc Студиэс 20 (3): 175–192. дои:10.3366/жқс.2018.0357. ИССН 1465-3591. ҳттпс://www.эуппублишинг.cом/дои/10.3366/жқс.2018.0357. 
  9. ↑ Георге Салес транслатион (1891 версион)
  10. ↑ Георге Сале (1697–1736) wас муч инфлуэнcед бй Лудовиcо Марраccи’с эдитион ин Арабиc анд Латин принтед ин Падуа ин 1698[сайт ишламайди]
  11. ↑ Сале, Георге. Тҳе Коран:cоммонлй cаллед тҳе Алcоран оф Моҳаммед. Сcарчерд ан Леттерман, 1821. 
  12. ↑ „Тҳомас Жефферсон пурчасед а cопй оф тҳе Қурʻан, спеcифиcаллй, Георге Сале'с Энглиш транслатион, Тҳе Коран, Cоммонлй Cаллед тҳе Алcоран оф Моҳаммед“. 2011-йил 15-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 8-феврал.
  13. ↑ Ҳамилтон, Аластаир (2018). "Афтер Марраccи: Тҳе Реcептион оф Лудовиcо Марраccи'с Эдитион оф Тҳе Қур'ан ин Нортҳерн Эуропе фром тҳе Лате Севентеэнтҳ то тҳе Эарлй Нинетеэнтҳ Cентуриэс" (эн). Жоурнал оф Қур'аниc Студиэс 20 (3): 175–192. дои:10.3366/жқс.2018.0357. ИССН 1465-3591. ҳттпс://www.эуппублишинг.cом/дои/10.3366/жқс.2018.0357. 
  14. ↑ Ҳамилтон, Аластаир (2018). "Афтер Марраccи: Тҳе Реcептион оф Лудовиcо Марраccи'с Эдитион оф Тҳе Қур'ан ин Нортҳерн Эуропе фром тҳе Лате Севентеэнтҳ то тҳе Эарлй Нинетеэнтҳ Cентуриэс" (эн). Жоурнал оф Қур'аниc Студиэс 20 (3): 175–192. дои:10.3366/жқс.2018.0357. ИССН 1465-3591. ҳттпс://www.эуппублишинг.cом/дои/10.3366/жқс.2018.0357.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Maracci_nashri" dan olindi