Marcus Aurelius

Марcус Аурелиус
	лотинча: Публиус Аэлиус Траианус Ҳадрианус

Марcус Аурелиус (русчадан кириб келган ёзилиши: Марк Аврелий) (лотинча: Публиус Аэлиус Траианус Ҳадрианус; 121–180) — Рим императори (161 йилдан). Антонинлар сулоласидан. Сенаторлар табақасига суянган. Арманистонда Рим ҳукмронлигини тиклаган. Парфияликлар билан бўлган урушда (162–166) Месопотамияни босиб олган. 166–180-йилларда Маркоман уруши олиб борган. Сўнгги стоицизм вакили („Ўйлар“ фалсафий асари муаллифи).Яхши 5 императордан сонгиси.

Келиб чиқиши

Марк Аврелий испан келиб чиқиши бўлган сенаторлар оиласига мансуб болган.Унинг отаси бўйича бобоси анний Вер (преномен нома'лум) Римга Бетикадан кўчиб ўтади, император Нерон даврида претура олди, Веспасиан даврида эса патрициат таркибига киритилди (73/74 йил).Вернинг ўғли Марк анний Вер уч марта консуллик лавозимини эгаллаган (97, 121 ва 126 йилларда) ва императорлик фамилияси билан қариндош бўлган.Унинг рафиқаси Рупилия Фаустина (Марк Аврелийнинг бувиси) Адрианнинг рафиқаси Вибия Сабинанинг ягона синглиси бўлиб, Траианнинг невараси бўлган. Вера ва Рупилиянинг қизи Галерия Фаустина Титус Аврелий фулва Боёний Аррия Антониннинг хотини бўлди, у Антонин Пий номи билан машҳур бўлиб, Адрианнинг ўгай ўғли ва унинг ҳокимиятининг вориси бўлди.

Бошқарув

Марк Аврелий асраб олган отаси Антонин Пийдан кўп нарсаларни ўрганган. Унга ўхшаб, Марк Аврелий Сенатга муассаса сифатида ва сенаторларга ушбу муассаса а'золари сифатида бўлган ҳурматини ҳар томонлама та'кидлади.

Марк Аврелий катта э'тиборини суд ишларини юритишга қаратган.Унинг ҳуқуқ соҳасидаги фаолиятининг умумий йўналиши:"у янгилик киритмади, балки эски қонунни тиклади". Афинада у ўз даврида ҳукмронлик қилган ҳар бир фалсафий йўналиш учун тўртта фалсафа кафедрасини ташкил этди булар-академик, перипатетик, стоик, эпикурий.Профессорларга давлат та'миноти тайинланди. Ўзидан олдингилар даврида бўлгани каби, кам та'минланган ота-оналар ва етимларнинг болаларини қўллаб-қувватлаш институти ҳам алиментар муассасалар деб номланган маблағларни молиялаштириш орқали сақланиб қолган.

Жанговар характерга эга бўлмаган Аврелий кўп маротаба ҳарбий ҳаракатларда иштирок этишга тўғри келди.

Парфияликлар Антонин Пий вафотидан сўнг дарҳол Рим мулкларига бостириб киришди ва икки жангда римликларни мағлуб этишди. Рим империяси 166 йилда Парфия билан тинчлик тузди, унга кўра Шимолий Месопотамия империяга ўтди, Арманистон эса Рим манфаатлари соҳасига кирган деб тан олинди.Ўша йили немис қабилалари Дунайдаги Рим мулкларига бостириб киришди. Маркоманлар Паннония, Норик, Ресия вилоятларига бостириб киришди ва Алп йўллари орқали Италиянинг шимолига Аквилагача кириб келишди. Шимолий Италия ва Паннонияга қўшимча ҳарбий контингентлар, шу жумладан Шарқий фронтдан ҳам ўтказилди. Қўшимча қўшинлар, шу жумладан гладиаторлар, қуллар орасидан жалб қилинди.Император-ҳамҳукуматлар барбарларга қарши жангга чиқишди. Немислар ва сарматлар билан уруш ҳали тугамасдан, Шимолий Мисрда тартибсизликлар бошланди (172).

178 йилда Марк Аврелий немисларга қарши жангга бошчилик қилди ва катта муваффақиятларга эришди, аммо Рим қўшинларини ўлат эпидемияси босиб олди (аслида бу, эҳтимол, чечак эди).180 йил 17 мартда Марк Аврелий Дунайдаги (ҳозирги Вена) Виндобонда ўлатдан вафот этди. Ўлимидан сўнг Марк Аврелий расман илоҳийлаштирилди. Унинг ҳукмронлиги қадимги тарихий ан'аналарда олтин аср ҳисобланади. Марк Аврелийни "тахтдаги файласуф"деб аташади. У стоицизм тамойилларини тан олди ва унинг ёзувларида асосий нарса ахлоқий та'лимот, ҳаётни фалсафий ва ахлоқий томондан баҳолаш ва унга қандай муносабатда бўлиш бўйича маслаҳатлар эди.