Marfan sindromi
Марфан синдроми (Марфан; МС) — бириктирувчи тўқималарнинг тизимли шикастланиши билан кечувчи генетик касаллик ҳисобланади.
Этимологияси

Касаллик этиологияси 21.1-локусдаги ўн бешинчи хромосоманинг калта елкасида жойлашган ФБН1 (фибриллин 1) генининг мутациясидир.
Синдромнинг наслдан – наслга ўтиш тури аутосомал доминантдир. Касаллик юқори пенетрантлик (геннинг пайдо бўлиш частотаси) ва турли экспрессивлик билан тавсифланади. Эркаклар ва аёлларнинг касалланиш нисбати бир хил.
Патогенези
Одамнинг вазнининг ярмидан кўпини бириктирувчи тўқима ташкил этади, бу бизнинг асосий таянчимиз – скелет, ташқи қопламимиз – тери ҳисобланади. Томирлар, қон ва лимфа ҳам бириктирувчи тўқимадан иборат.
Бириктирувчи тўқима ҳужайраларига фибробластлар ва уларнинг турлари (остеобластлар, хондроситлар, одонтобластлар, кератобластлар), макрофаглар (гистиоцитлар) ва семиз ҳужайралари (лаброцитлар, мастоцитлар, гепариноцитлар) киради.
Мезенхима инсон ҳаётининг конституциявий, генетик ва эпигенетик таркибий қисмларининг эмбрионал даврда йўлбошловчиси бўлиб ҳисобланади. Бириктирувчи тўқиманинг патологияси бутун организмга, унинг физиологияси ва конституциявий хусусиятларига маълум патологик таъсирни кўрсатади.
Марфан касаллигида фибриллин-1 пептидининг тузилиши ҳақидаги маълумотни ўз ичига олган генда нуклеотидларнинг алмашиб қолиши кузатилади. Бу протеин гликопротеидларга тегишли бўлиб, микрофибриллалар комплексида иштирок этади, бириктирувчи тўқималарнинг эластик фибриллалари учун асос бўлади.
Ҳужайрадан ташқари матрикс тузилмалари бириктирувчи тўқиманинг доимий тузилишини сақлаб туришга имкон беради, у ҳужайранинг доимий янгиланишини таъминлайдиган жуда кўп сонли ўсиш омилларини ўз ичига олади.
Йирик томирлар деворларида кўп сонли эластин фибриллаларини ўз ичига олган эластиcк мембраналар жойлашган бўлиб, уларнинг шикастланиши Марфан синдромининг асосий клиник кўринишларини беради.
Марфан синдромида трансформация қилувчи ўсиш омили бета (ТГФ-б) сезиларли даражада шикастланади, унинг фаол бўлмаган шаклининг боғлаб олиниши бузилади, бу эса ушбу омилнинг биоактивлигининг ошишига олиб келади, бу касалликнинг кўплаб кўринишларнинг пайдо бўлиши учун сабаб бўлади. Фибриллиннинг патологияси толалар шаклланишидаги патологияга олиб келади, бу эса терининг ва бошқа бириктирувчи тўқима тузилмаларининг мустаҳкамлиги ва эластиклигини йўқотишига сабаб бўлади. Коллаген толалари тузилишининг ўзгариши Марфан синдроми билан оғриган беморларда гемостазнинг бирламчи бўғинининг бузилишига олиб келади. Тўғридан – тўғритромбоцитнинг ўзида сигнал ўтказилишнинг мембрана орқали ва ситоплазматик механизмларида нуқсонлар мавжудлиги аггрегация (ассоциация) жараёнининг бузилишига олиб келиши ҳақида далиллар мавжуд. Ҳужайра ичидан калсийни чиқариш ва ҳужайра ичида ташиш реаксияларининг бузилиши билан кечадиган тромбоцитлар мембранаси нуқсони мавжудлиги аниқланган.
Эластик фибриллалар гемостаз тизимида иштирок этиши аниқ белгиланган механизмларига эга. Қон оқими тезлиги паст бўлган томирларда тромбоцитларнинг фибронектин орқали эластинга ёпишиши адгезияси („ёпишиши“) содир бўлади. Қонда унинг даражасининг пасайиши Марфан синдроми бўлган одамларда қайд этилади. Фибронектин, ўз навбатида, эндотелий ҳужайраларида ҳосил бўлади ва кейинги репаратив жараёнларда иштирок этиб, бириктирувчи тўқиманинг бошқа компонентлари – фибробластларни ишлаб чиқариш учун асос ҳисобланади. Шундай қилиб, қон томир деворининг қон ивиш реаксияларида иштирок этишини мутлақо инкор этиб бўлмайди ва унинг таркибий қисмларининг ҳолати ва қон томирларини тартибга солиш жараёнлари ўзгарганда нормал гемостатик жараёнларнинг келиб чиқиши мумкин бўлган патологиялари ҳақида хулоса чиқариш мумкин.
Бирлаштирувчи тўқима тузилмаларида нуқсонларнинг ривожланиши ва кучайишида гормонал мувозанатнинг бузилиши рол ўйнайди.
Ошқозон-ичак трактининг зарарланиши бу тизим коллагенга бой эканлиги билан белгиланади. Гипомотор типдаги ўт йўлларининг дискинезияси, диафрагманинг қизилўнгач тешигининг чурраси, ўт йўлларининг аномалиялари, долихосигма, клиник кўриниши суст сурункали гастродуоденитга мойиллик кузатилади.
Белгилари
Касалликнинг доимий прогрессив – жадал тарзда ривожланиб боради. Янги туғилган чақалоқларда оёқ – қўлларида чўзилган ингичка бармоқлар ва чўзилган ингичка тана тузилиши (долихостеномелия) аниқланади. Бундай беморларда, долихостеномелия билан бир қаторда, қайд этилади:
- жисмоний ривожланишнинг юқорилиги;
- вазн етишмаслиги;
- чўзилган бош суяги;

Марфан синдромига чалинган бемор - узун юз;
- арахнодактилия (ғайритабиий чўзилган ингичка ва узун бармоқлар);
- мушак тизими ва ёг 'тўқималарининг заифлиги ва жуда кам ривожланганлиги;
- ноқулай ҳаракатлар.
Бундай инсонларда териси яхши чўзилувчан, юмшиқ бўғимлар сони ошган бўлади. Кўпгина беморларда
- баланд дуксимон танглай
- кўкрак шаклидаги ўзгаришлар (воронка шаклида) ва умуртқа поғонаси эгрилиги (60% сколиоз, кифоз (умуртқа поғонасининг думғаза ҳосил бўлиши билан эгилиши), ювенил остеохондроз)

Марфан синдромида кўкрак қафаси - оёқ гумбазининг текисланиши яъни ясси оёқлик
- юрак хасталигининг аускултатив белгилари (шовқинлар).
- учинчи бармоқнинг узунлиги 10 см ёки ундан кўп (7-18 ёшли болаларда скрининг текшируви): юқори оёқ-қўллар оралиғининг тананинг узунлигига нисбати ортади.

Гавҳар эктопияси - офталмологик аломатлар (миопия, 75% ҳолларда кўз гавҳарининг жойидан кўчиши, унинг юмалоқлиги ёки гипоплазияси, тўр парданинг кўчиши)
- астеник белгилар (чарчоқ, летаргия) ҳаётнинг иккинчи йилидан бошлаб эътиборни тортади, кўкрак қафаси шаклида ўзгаришлар пайдо бўлади. Беморнинг ёши тўрт ёшдан катта бўлса, юрак ва қон томирлари патологияси мактабгача ёшда аниқланади.
- деярли барча беморларда юрак ва аорта нуқсонлари аниқланади. *кўпинча сон ва чов чурралари, веналарда клапаннинг шикастланиши, уларнинг варикоз кенгайиши, геморрагик синдром, такрорий қон қуйилишлари.
- ўпка тизимининг шикастланиши (спонтан пневмоторакс, ўпканинг эмфизематоз кенгайиши), буйракларнинг ўрнидан пастга тушиб қолиши.
- беморларнинг ҳар тўртдан бирида ақлнинг пасайиши қайд этилган, беморларнинг ярмида ҳиссий-иродавий бузилишлар аниқланган. Кўпинча депрессив ҳолатлар, нейросиркулятор дистония кузатилади.
Кўпгина тадқиқотларга кўра, Марфан синдроми билан оғриган беморларнинг аксарияти ҳиссий фоннинг ёмонлашишини, қувонч ҳисси ва касбий фаолиятга иштиёқни йўқотишини, кайфиятнинг тез-тез ўзгаришини, қўзғалувчанликни ва ташвиш ҳиссини қайд этади. Бунинг натижасида ижтимоий фаолликнинг пасайиши, ҳаёт сифатининг ёмонлашиши ва ижтимоий мослашувнинг сезиларли даражада пасайиши келиб чиқади.
Бундай беморларда бронхларнинг бириктирувчи тўқимаси заифлиги туфайли кўпинча трахеобронхиал дискинезия (нафас олиш тизимининг бузилиши) кузатилади. Бу бронхопулмонар тизимнинг такрорий яллиғланиш касалликлари, обструктив касалликлар, бронхиал астма, ўпка эмфиземаси (ўпка тўқималарида ҳаво миқдори кўпайиши) билан намоён бўлади. Кўкрак қафасидаги ҳаво тўпланиши, бунинг натижасида эса ўпканинг сиқилиши ва тери ости эмфиземаси билан намоён бўладиган асоратлар келиб чиқади. Бронходилататорлар эса таъсир қилмайди. Обструктив ҳодисалар (обструкция) асосан юқори нафас йўлларига таъсир қилади.
Электрокардиограммада характерли ўзгаришлар, жумладан қоринчаларнинг эрта қўзғалиш синдроми, эрта қоринча комплекслари, постероинфериор йўналишларда қоринча комплексининг терминал қисмининг нотурғунлиги аниқланади.
Ритм патологияси кўпинча Гисс тутамининг ўнг оёғининг блокадаси ёки аралаш экстрасистолия билан намоён бўлади.
Юрак фаолияти ва ўтказувчанлиги патологияси бўлган Марфан синдроми бўлган беморларда вегетатив дисфункция синдроми кўпинча ваготоник турга кўра, пресинкопал – ҳушидан кетиш ва астеновегетатив ҳолатлар, юракдаги оғриқлар, кучланиш бош оғриғи шаклида давом этади ва кўпинча психопатологик касалликлар билан бирлаштирилади.
Овқат ҳазм қилиш органлари ҳам патологик жараёнда иштирок этадилар
- ўт йўлларининг дискинезияси (мотор фаолиятининг бузилиши) силлиқ мушакларининг ҳаракатчанлигининг пасайиши
- диафрагманинг қизилўнгач тешигидан чурра чиқиши
- ўт йўлларининг аномалиялари
- долихосигма (сигмасимон ичакнинг катталашиши)
- сурункали гастродуоденит (ошқозон шиллиқ қавати ва ўн икки бармоқли ичакнинг яллиғланиши)
- ичакнинг дисбиози (нормал микрофлоранинг бузилиши), ошқозон ости безидаги ўзгаришлар.
Марфан синдроми билан оғриган беморларда орттирилган буйрак аномалиялари соғлом одамларга қараганда тез-тез учрайди:
- буйраклар ҳаракатчанлигининг ошиши
- нефроптоз (буйракнинг пастга силжиб қолиши)
- пиэлоктазия (буйрак жомининг ғайритабиий кенгайиши)
- буйракларнинг икки баравар кўпайиши ташхис қўйилган ҳолатларнинг частотаси ортган.
Таснифи
Касалликларнинг халқаро таснифи (КХТ) бўйича Марфан синдроми коди: Қ87.4.
- суст(иккитадан ортиқ тизим таъсир қилмайди, ўзгаришлар бироз ифодаланади);
- оғир (учта тизимдаги кичик ўзгаришлар ёки бир ёки бир нечта тизимга жиддий зарар этказиш).
Оғирлик даражасига кўра турли хил турлари мавжуд:
- енгил
- ўртача
- оғир
Оғир шаклларнинг частотаси 25 000-50 000 дан 1 ни ташкил қилади (ташхис қўйилган ҳолатларнинг умумий частотаси 1 дан 10 000-15 000 гача). Касаллик кечиши бўйича:
- прогрессив шакл
- барқарор шакл
Кўпинча Марфан синдромининг дастлабки белгилари ҳатто болалик даврида ҳам пайдо бўлади, ёши билан симптомларнинг ривожланиши, клиник кўринишларнинг кучайиши кузатилади.
Асоратлари
Марфан синдромининг энг кўп учрайдиган асоратлари: Кўрув ўткирлигининг кўрликкача пасайиши бу – синн боғламларининг заифлашуви ва ўрнидан силжиши, кўз гавҳарининг дислокацияси туфайли келиб чиқади. Юрак мушакларининг қисқариш қобилиятининг бузилиши, митрал қопқоқ етишмовчилиги натижасида келиб чиққан юрак етишмовчилиги. Томир деворининг юпқалашиши ва кенгайиши билан боғлиқ катта томирларнинг ёрилиши. Кўпинча касаллик аортага таъсир қилади (асосан ҳомиладорлик даврида гемодинамиканинг ўзгариши туфайли). Беморларнинг ўлимига олиб келадиган ҳолат – аорта аневризмасидир.
Диагностикаси
Марфан синдроми диагностикаси клиник маълумотларга, ФБН1 генидаги ўзгаришларни аниқлашга асосланади. Кўпинча, генеалогик тарихни йиғишда касалликнинг яширин кечиши билан боғлиқ ҳолатлар аниқланади. Арахнодактилияни аниқлаш усуллари:

- Стеинберг белгиси (биринчи бармоқнинг белгиси). Қўл кафтини муштлаганда биринчи бармоқ гипотенар остидан чиқиб қўлади.
- Уокер-Мордох белгиси (билак белгиси). Бир қўл кафти билан иккинчи қўлнинг кафтусти қисми айлантириб ушланганда жимжилоқнинг бош бармоқ остида қолиши аниқланади.
- Метакарпал (кафт суяклари) индексни аниқлаш. Рентген нурлари билан аниқланади. Метакарпуснинг ўртача узунлигини иккинчидан тўртинчи метакарпал суяккача бўлган кенгликка бўлинади. Оддий нисбат билан бу кўрсаткич 5,4-7,9 га тўғри келади, Марфан синдромида эса 8,4 дан ортиқ.
2010-йилда бир гуруҳ мутахассислар Марфан синдромини текшириш учун халқаро Гент мезонларини тизимлаштирдилар. Текшириш генеалогик тарих маълумотларига боғлиқ.
Генеалогик тарих бўлмаса:
- аорта диаметрининг ошиши >, = 2 тҳ + гавҳар эктопияси = МС (марфан синдроми)
- аорта диаметрининг ошиши >, = 2 тҳ + ФБН1 генида аниқланган ўзгаришлар = МС;
- аорта диаметрининг ошиши >, = 2 тҳ + >, = 7 тизимли белгилар = МС;
- линзаларнинг эктопияси + ФБН1 генидаги ўзгаришлар мавжудлиги + аортанинг кенгайиши = МС;
Агар сизда генеалогик тарих бўлса:
- Эктопик линза + оилада МС ҳолати = МС
- >, = 7 тизимли кўриниш + МС нинг оилавий тарихи = МС;
- аорта диаметрининг ошиши >, = 2 тҳ + оилада МС ҳолати = МС.
Ўн беш фоизда Марфан синдроми бўлган боланинг пайдо бўлиши спорадик (тасодифий), ота-оналарда эса енгил намоён бўлиши мумкин. Беморларнинг яқинларида ошқозон-ичак тракти касалликлари, умуртқа поғонаси шикастланиши, кўз касалликлари бор кузатилади.
Марфан синдромининг энг кичик шубҳаларида офталмологнинг маслаҳати зарур. Бундай беморларнинг сийдигини таҳлил қилишда гидроксипролин, гликозаминогликанлар даражасининг ошиши кузатилади, аммо бу кўрсаткичлар паст ўзига хосдир, улар турли хил бириктирувчи тўқималар дисплазиялари билан боғлиқ бўлиши мумкин. Гидроксипролиннинг чиқарилиши касалликнинг оғирлигининг кўрсаткичидир. Тромбоцитлар даражасида қон ивишининг бузилиши мавжуд.
| Белгилар | Балл |
|---|---|
| Стеинберг ва Уокер-Мордохнинг ижобий белгиларини биргаликда кузатиш | 3 |
| Стеинберг ва Уокер-Мордохнинг белгилари бир-биридан алоҳида бўлса | 1 |
| Кўкрак қафасининг туртиб чиққан эгрилиги | 2 |
| Воронка шаклидаги эгрилик ёки кўкрак қафасининг ассиметрияси | 1 |
| Медиал тўпиқнинг ичкарига силжиши билан оёқнинг текисланиши (яссиоёқлик) | 2 |
| Яссиоёқлик | 1 |
| Спонтан пневмо- ва гидроторакс (плевра бўшлиғида ҳаво ва суюқликнинг тўпланиши) | 2 |
| Сакрал ва лумбал бўлимларда дурал халтанинг(орқа миянинг қаттиқ пардаси) кенгайиши | 2 |
| Рентгенографияда ҳар қандай 2-даражали асетабуляр протрузия тасдиқланади | 2 |
| Юқори ва пастки тана нисбатининг пасайиши (5 ёшгача бўлган беморларда < 1; 6-7 ёшда < 0,95; 8-9 ёшда < 0,9; 10 ёшдан ошган беморларда < 0,85) + тана юқори қисмининг ўсишга нисбати> 1,05 + умуртқа поғонасининг И-ИИ даража эгрилиги | 1 |
| Сколиоз ёки кифосколиоз | 1 |
| Тирсак бўғимида текисликни 170 градусгача ва ундан ҳам камроқ бўлиши | 1 |
| Бешта краниофасиал дисморфиядан учтасининг мавжудлиги (долихосефал бош суяги, кўзлар чўкиб кетган, қовоқ ёриқларнинг антимонголоид типда бўлиши ёки қовоқ ёриқларнинг пастга силжиши, ёноқ суякларнинг ҳажмини камайтириш, ретрогнатия) | 1 |
| Теридаги чўзилиш белгилари | 1 |
| Учдан ортиқ диоптрли миопик патология | 1 |
| Митрал клапаннинг пролапси (табақаларнинг эгилиши) | 1 |
Максимал: 20 балл. Ташхис 7 ёки ундан ортиқ балл мавжуд бўлганда қўйилади.
Дифференциал ташхис Марфанга ўхшаб кечадиган касалликлар билан амалга ошириладИ
- ''гомосистинурия''
- ''арахнодактилия''
- ирсий жадал ривожланувчи артроофталмопатия (юз суякларининг ўзгариши ва бўғимларнинг патологиялари, кўзнинг зарарланиши, эшитув қобилиятининг йўқолиши)
- бириктирувчи тўқиманинг бошқа дисплазиялари.
Давоси
- Даволаш симптоматик бўлиб, асосий клиник кўринишларнинг ривожланишининг олдини олишга асосланган. Этиологик даволаш ишлаб чиқилмаган.
- Фаол жисмоний фаолият тақиқланади. Чақалоқликдан бошлаб массаж, физиотерапия машқлари кўрсатилади.
- Адекват ҳаракат режими, ортопедик коррексия, тегишли касбий йўналиш амалга оширилади.
- Протеинлар, витаминлар, микроэлементлар, ёг 'кислоталарининг кўпайишини таъминлайдиган диэталар қўлланади.
- Адаптоген, тинчлантирувчи ва вегетотроп дорилар қўлланади.
- Коллаген ҳосил бўлиши рағбатлантирилади, гликозаминогликанлар синтезининг бузилиши тузатилади, витаминлар ва минераллар алмашинуви барқарорлаштирилади. Коллаген стимуляторларига Л-карнитин, Б, C, Э витаминлари, терапевтик дозаларда фолий кислотаси, мис ва рух ионларидан иборат микроэлемент қўшимчалари ва бошқалар киради. Гликозаминогликанларнинг синтези ва катаболизмини тузатувчи моддаларга хондроитин сулфат ва гликозаминогликанлар киради. Хондроситлар алмашинувини тартибга солиш, бўғим тоғайига зарар етказувчи ферментлар синтезини пасайтирвчи дорилар берилади.
- Кўз касалликлари жарроҳлик йўли билан тузатилади.
Аорта аневризмасини даволаш
- Юрак ва катта томирларнинг патологияси жарроҳлик тузатишга боғлиқ. Бета-блокаторлар аорта аневризмаси ривожланишининг олдини олиш учун ишлатилади.
- Юрак жарроҳлиги қопқоқ аппарати, қон томир деворининг эластиклиги пасайганлигини ҳисобга олиб, ўта эҳтиёткорлик билан амалга оширилиши керак.
Санаторий-курортда даволаш тинчлантирувчи массаж, балнеотерапия, карбонат ангидрид-водород сулфиди ванналаридан фойдаланиш, шикастланган мушакларга, умуртқа поғонасига лойдан фойдаланиш, оғриқли жойларга ўта юқори частотали терапия, электрофорез ёрдамида антиспазмолитиклар ва микроэлементларни киритишдан иборат, ултратовуш билан маҳаллий даволаш, заифлашган мушакларни диадинамик-терапевтик стимуляция қилиш.
Физиотерапия машқлари елка – камар ва орқа мушакларни бақувват қилишга қаратилган бўлиши керак. Машқларнинг бир қисми умуртқа поғонасига ортиқча босим юкламаслик учун ётиб бажарилади.
Марфан синдроми бўлган ёш беморларда коагуляция патологиясини текшириш касалликнинг дастлабки босқичларида амалга оширилиши мумкин ва амалга оширилиши керак. Ҳар қандай бириктирувчи тўқима дисплазияси бўлган болаларни комплекс даволашда геморрагик ҳолатни тўхтатиш ва олдини олишга қаратилган терапевтик чора-тадбирлар мажбурий компонент сифатида кўриб чиқилиши зарур.
Оқибати
Юрак-қон томир тизими ва ўпканинг шикастланиш даражасига қараб касалликнинг оқибати турличадир. Кўпинча ногиронлик кўриш органининг патологияси туфайли юзага келади. Ўлимнинг энг кенг тарқалган сабаби қон томирлари ва юракнинг шикастланиши оқибатларидир. Бундай беморларни тўғри парваришлаш, етарли терапевтик чоралар, шароитларни ўз вақтида тузатиш амалга оширилса асоратлар жуда кам учрайди. Касалликнинг наслга ўтиш хавфи 50% ни ташкил қилади.
Марфан синдроми бўлган ҳомиладор аёллар, айниқса юрак-қон томир тизимининг патологияси учун юқори хавф остида туради.
Марфан синдроми билан умр кўриш давомийлиги Сўнгги ўн йилликларда беморларнинг ўртача умр кўриш давомийлиги сезиларли даражада ошди: 1972-йилда умр кўриш давомийлиги 48 ёшни, 1993-йилда эса 72 ёшни ташкил этди. Умр кўриш давомийлиги яхшиланган диагностика, б-адренергик блокатор препаратлардан тўғри фойдаланиш ва аорта патологияларини профилактикаси туфайли ўсишда давом этмоқда.
Профилактикаси
Пренатал, преимплантация диагностикаси усуллари мавжуд.
Юқори сифатли пренатал ва преимплантация диагностикаси учун муҳим шарт ота-оналарда аниқланган мутациянинг мавжудлиги ҳисобланади. Имплантациядан олдинги диагностика ин витро уруғлантириш (ЭКО) пайтида амалга оширилади.
Пренатал диагностика учун материал инвазив усуллар (амниосентез, хорион ворсинкалари биопсияси, плацентосентез, кордосентез ва бошқалар) ёрдамида олинади.
Марфан синдромига чалинган машҳур шахслар
Ҳаволалар
Манбалар
- Кеннет Л.Джонс Наследственниэ синдроми по Девиду Смиту Изд."Практика", М., 2011. 1002 с.
- Козлова C. И. Наследственниэ синдроми и медико-генетическоэ консултированиэ. М.:Практика, 2007, 448 с.
- Арсентев В. Г., Баранов В. С., Шабалов Н. П. Наследственниэ заболевания соэдинителной ткани как конституционалная причина полиорганних нарушений у детей.- Санкт-Петербург: СпесЛит, 2015.-231 с.
- Аббакумова Л. Н. Клиническиэ форми дисплазии соэдинителной ткани у детей. – Спб.: СпбГПМА, 2006.-43 с.
- Бочков Н. П. Клиническая генетика: Учебник. – 2-э изд., перераб. и доп.– М.: ГЕОТАР–Мед, 2002.– C.14–17
- Ле Паре Ж.-М. // Марфан Сйндроме. Орпҳанет энcйcлопедиа. 2003.
- Лисиченко О. В. Синдром Марфана. Новосибирск: Наука, 1986, 164 с.
- Силверман Д. И., Буртон К. Ж., Грай Ж. эт ал. Лифе эхпеcтанcй ин тҳе Марфан сйндроме // Ам Ж Cардиол. – 1995. – № 2. – Р. 157—160.[1]
- Перитз Р. Э. Марфан сйндроме: 30 еарс оф ресеарч эқуалс 30 еарс оф аддитионал лифе эхпеcтанcй // Ҳеарт. – 2009. – № 3. – П. 173–175.[2]
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |
- ↑ „Лифе эхпеcтанcй ин тҳе Марфан сйндроме“ (рус тилида). ПубМед.гов. Қаралди: 31-май 2022-йил.
- ↑ „Марфан сйндроме: 30 еарс оф ресеарч эқуалс 30 еарс оф аддитионал лифе эхпеcтанcй“ (рус тилида). ПубМед.гов. Қаралди: 31-май 2022-йил.


