Марíа Ангелита Ресса (инглизча Мариа Ангелита Ресса, 1963-йил 2-октябрда Манилада туғилган[1]) — филиппин-америкалик журналист ва ёзувчи, Рапплер Интернет янгиликлар сайтининг асосчиларидан бири ва бош директори. Филиппинлик биринчи Нобел мукофоти совриндори[2].2018-йилда Тимес журналининг Йил одами рўйҳатига киритилган. Ресса Чегара билмас мухбирлар комиссиясининг ахборот ва демократия бўйича 25 та етакчи шахсларидан бири.[3] У Дмитрий Муратов билан бирга демократия ва мустаҳкам тинчликнинг зарур шарти бўлган сўз эркинлигини ҳимоя қилишдаги са’й-ҳаракатлари учун 2021-йилги тинчлик бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди.

Мариа Ресса
Таваллуди
Марíа Ангелита Делфíн Айcардо

1958-йил 12-сентябр (1958-09-12) (68 ёш)
Filippin Филиппин Манила,
Фуқаролиги

Filippin Филиппин

Amerika Qoʻshma Shtatlari АҚСҲ
Таълими

Amerika Qoʻshma Shtatlari Принcетон Университети (АБ)

FilippinФилиппин Дилиман Университети
Касби Журналист Ёзувчи
Мукофотлари
  • Озодликнинг олтин қалами (энг.Голден Пен оф Фреэдом Аwард)) (2018-йил)
  • ЙУНЕСКО/Гуиллермо Cано Жаҳон матбуот эркинлиги мукофоти ((энг.УНЕСCО/Гуиллермо Cано Wорлд Пресс Фреэдом Призе)) (2021йил)
  • Тинчлик учун Нобел мукофоти (энг.Нобел Пеаcе Призе) (2021-йил)
Веб-сайти Расмий веб сайт

Ҳаёти

Болалиги

Ресса 1963-йилда Манилада туғилган. Рессанинг отаси у бир ёшга тўлганда вафот этади. Кейин онаси Ресса ва синглисини отасининг оиласи билан қолдириб, Америка Қўшма Штатларига кўчиб ўтди, лекин тез-тез фарзандларининг олдига келиб турарди. Кейинчалик унинг онаси италян-америкаликка турмушга чиқди ва Филиппинга қайтиб келди. У иккала фарзандини ҳам ўзи билан бирга АҚШга олиб кетди бу пайтда Ресса ўн ёшга тўлган эди. Рессага ўгай отаси ўз фамилиясини бер ва энди у Мариа Анжелита Рессага айланди. Унинг ота-онаси Ню-Жерси штатидаги Томс Риверга кўчиб ўтишади. Ресса у ерда уйи яқинидаги Томс Ривер Нортҳ Ҳигҳ Счоол давлат мактабига қатнай бошлайди.

Ресса Принстон университетида бакалавриат талабаси бўлиб, уни Арц Бачелор билан якунлаган. У «Сагиттариус» номли 77 саҳифалик диссертациясини ҳимоя қилган[4][5].

Карераси

Мариа Ангелита 1986-йилда сариқ инқилобдан кейин ватанига қайтиб келди ва телевидениеда ишлай бошлади. У 1987-йилдан 1995-йилгача Маниладаги CНН бюроси раҳбари ва 1995-йилдан 2005-йилгача CННнинг Жакартадаги бюроси бошлиғи бўлган. 2005-йилдан бери у Филиппиннинг АБС-CБН[6] телерадиокомпаниясининг янгиликлар хизмати раҳбари, 2011-йилда эса Рапплер Интернет янгиликлар сайтини яратди ва унга раҳбарлик қилмоқда[2][7][8].

Ресса Филиппиннинг собиқ президентидан интервю олмоқда 7-Июл , 2016-йил

Филиппин ҳукумати билан зиддиятлар

2020-йилда Ресса Филиппиннинг кибержиноятларга оид мунозарали қонуни[9][10] бўйича интернетда туҳмат қилганлик учун[11][12] ҳукм қилинган. Мариа Рессанинг таъқиб қилиниши инсон ҳуқуқлари ташкилотари ва журналистлар томонидан матбуот эркинлигига ҳужум сифатида қораланган[13][14][15].

2019-йил 13-февралда Ресса Рапплер тармоғида 2012-йилда тадбиркор Вилфредо Кенг ўз машинасини мамлакат Олий суди раиси Ренато Коронага қарзга бергани ҳақидаги ёлғон хабарни э’лон қилганликда айбланиб ҳибсга олинган. Эртаси куни у гаров эвазига озод қилинди. 2020-йил 15-июн куни Манила суди уни туҳмат қилишда айбдор деб топди. Ресса Филиппин президенти Родриго Дутертенинг доимий танқидчиси бўлгани сабабли, унинг ҳибсга олиниши ва судланганлиги кўпчилик мухолифат ва халқаро ҳамжамият томонидан сиёсий мотивли ҳаракат сифатида кўрилган[12][16][17][18].

Китоблар

Ресса Жануби-Шарқий Осиёда терроризмнинг кучайишига оид иккита китоб муаллифи — Ан Эеwитнесс Аccоунт оф Ал-Қаэдаъс Неwест Cентер (2003)[19] ва Фром Бин Ладен то Фаcебоок: 10 Дайс оф Абдуcтион, 10 Еарс оф Террорисм (2013)[20].

Таълим бериш

Ресса Принстон университети учун Жануби-Шарқий Осиёда сиёсат ва матбуот бўйича курсларни ўқитган ва Филиппин Дилиман университети учун журналистика фанидан дарс берган[21].

Рапплер

Ресса 2012-йилда бошқа учта аёл асосчи 12 нафар журналист ва дастурчилардан иборат кичик жамоа билан бирга Рапплер онлайн янгиликлар сайтини яратди. У дастлаб 2011-йил август ойида МовеПҲ номли Фаcебоок саҳифаси сифатида ўз фаолиятини бошлади[22], 2012-йил 1-январда тўлиқ веб-сайтга айланди[23]. Сайт Филиппиндаги биринчи мултимедиа янгиликлар веб-сайтларидан бирига ҳамда Филиппиндаги йирик янгиликлар порталига айланди кўплаб маҳаллий ва халқаро мукофотларга сазовор бўлди. У янгиликлар веб-сайтининг ижрочи муҳаррири ва бош ижрочи директори бўлиб ишлайди[24].

Ҳақиқий контентни назорат қилиш кенгаши

2020-йил 25-сентябрда Ресса Фаcебоок контентини модерация қилиш сиёсати ва фуқаролик ҳаётидаги роли ҳақида жамоатчилик фикрини билдириш учун ташкил этилган мустақил кузатувчи гуруҳи бўлган “Ҳақиқий Фаcебоок Кузатув кенгашининг 25 нафар аъзоларидан бирига айландаи[25].

Ҳуқуқий масалалар

Ресса биринчи марта Филиппиннинг 16-президенти Родриго Дутерте билан 1980-йилларда Давао мери бўлганида суҳбатлашган. Ресса 2015-йилда президентлик компанияси чоғида Дутертедан яна бир бор интервю олди, Дутерте Даваода мер бўлганида уч кишини ўлдирганини тан олди[26] ҳттп://www.рапплер.cом/натион/политиcс/элеcтионс/2016/110679-дутерте-cонтрадиcтионс-диcтаторшип. Рапплер Дутертенинг сиёсатини, айниқса, гиёҳванд моддаларга қарши кураш сиёсатини доимий равишда танқид қилиб, Дутерте розилиги билан полиция томонидан содир этилган қонунбузарликлар ҳақидаги воқеаларни айтиб берди. Ресса бошқарадиган веб-сайт, Дутерте тарафдори бўлган онлайн тролл армияси ҳақида ёзган, Рапплер журналистининг мақоласига кўра мақоласига кўра, Дутартенинг троллар армияси сохта янгиликлар тарқатган ва унинг президентлиги ҳақидаги ҳикояни бўрттирган[24].

2017-йил июл ойида Дутерте Иттифоқнинг ҳолати ҳақидаги нутқида Рапплер тўлиқ америкаликларга тегишли шунинг учун конституцияни бузганини э’лон қилди. У, шунингдек, Рапплер янгиликлари нафақат сохта, балки уларнинг филиппинлик эканлиги ҳам сохта, дея таъкидлаган. Кейинчалик, 2017-йил август ойида Филиппин Қимматли қоғозлар ва биржа комиссияси (СЕC) Рапплерга нисбатан тергов бошлади ва унинг ҳужжатларида тинтув амалга оширди. 2018-йил январ ойида у Рапплернинг бизнес лицензиясини бекор қилди[27]. Иш апелляция судига юборилди ва у ердан асоссизлиги учун СЕCнинг қарори бекор қилинди[24][28]. Дутерте 2018-йилда Рапплер мухбири билан суҳбатда шундай деган эди: Агар сиз бизга ахлат ташламоқчи бўлсангиз, биз буни тушунишимиз мумкин. лекин — сизчи? Сиз ҳам тозамисиз?" Дутарте бошчилигидаги ҳукумат сайтни бошқариш лицензиясини олиб ташлади[26].

Қўлга олиш ва суд

2018-йилнинг 22-январида Родриго Дутерте ма’мурияти Рессанинг танқидни жазолаш учун фойдаланган 2012-йилдаги Кибержиноятларнинг олдини олиш тўғрисидаги қонунга биноан интернетда туҳмат қилиш юзасидан шикоят аризасини бажариш учун Филиппин Миллий Тергов Бюроси (НБИ) ҳузурига президент ва унинг иттифоқчилари чиқишди[29][30][31][32][33]. Судга чақирув қоғози 10-январ куни Рессе, собиқ Рапплер мухбири Рейналдо Сантос ва бизнесмен Бенжамин Битанларга келган эди. Чақирув варақаси 2017-йил октябр ойида Рапплер саҳифасида эълон қилинган Филиппин-Хитой фуқароси Вилфредо Кенг томонидан ўзининг автомобилини марҳум судя Ренато Коронага коррупсион ёрдам сифатида тақдим этгани ҳақидаги мақолани э’лон қилганидан кейин топширилган. Мақола 2012-йилда Бенигно Ақуино ИИИ томонидан кибертуҳматни жиноийлаштириш тўғрисидаги қонун имзоланишидан олдин ёзилган бўлса-да, Адлия департаменти уни 2014-йилда типографик хато тузатилганидан кейин қайта нашр этилган деб ҳисоблади[15][34].

2018-йил ноябр ойида Филиппин ҳукумати Ресса ва унинг Рапплер Ҳолдингс корпорациясини солиқ тўлашдан бўйин товлаш ва солиқ декларациясини тақдим этмасликда айбдор деб э’лон қилди[35]. Айблов Омидяр Нетwорк компаниясининг 2015-йилда Рапплер компаниясига киритган сармоясига тааллуқлидир[36]. Ресса қонунбузарликни рад этиб[37], аввалига чет эл пуллари унинг менежерларига ҳадя қилингани, кейин эса сармоялар қимматли қоғозлар кўринишида бўлганини таъкидлашган[38]. Рапплер ҳар қандай қонунбузарликни рад этиб баёнот берди. Филиппин Ички даромад хизмати Рессанинг тушунтиришини ўрганиб чиққандан сўнг, Рапплернинг қимматли қоғозлардан олган капитал даромадларини солиққа тортиш бўйич қарор қилди. Унда Рапплер 133 миллион фунт стерлинг солиқ тўлашдан бўйин товлаган, деган хулосага келинган эди.

2019-йил 13-февралда Манила вилоят биринчи инстанция суди 46-бўлимининг филиппинлик судяси Реинелд Эстаcио-Монтеса Рессани Рапплерда чоп этилган мақоласи учун кибер туҳмат бўйича ҳибсга олиш учун ордер берди. Филиппин Миллий Тергов Бюроси мансабдор шахслари кибер туҳмат бўйича ушбу ордер юклатган вазифани бажаришди. Кибер туҳмат тўғрисидаги қонун мақола дастлаб чоп этилганидан кейин қабул қилинган, шунинг учун айблов матнидаги хатони тузатиш қайта нашр қилиш деб ҳисобланиши мумкин бўлган техник хусусиятга асосланган эди. Ҳибсга олиниш жараёнини кўплаб юқори мартабали Рапплер мухбирлари Фаcебоок’да жонли эфирга узатишди. Вақт чекловлари туфайли Ресса ўзининг 60,000 песо (1,150 АҚШ доллари) миқдоридаги гаров пулини тўлаб бера олмади, бу унинг ҳибсга олинишига ва НБИ биносининг (ушлаш) мажлислар залидан тўғри қамоққа олиб кетилишига олиб келди. Ҳаммаси бўлиб, унинг ишига олти нафар адвокат жалб қилинган, улардан иккитаси мутлақо бепул ишлашган[39]. 2019-йил 14-февралда Ресса Манила шаҳри судяси Мария Тереза Абадилла бошқарган суд жараёнида 100 минг песо (1900 доллар) гаров эвазига озод қилинди.

Рессанинг ҳибсга олиниши халқаро ҳамжамият томонидан танқид қилинди. Ресса президент Родриго Дутертенинг ашаддий танқидчиси бўлгани учун кўпчилик ҳибсга олинишини сиёсий сабабларга боғлади. Бундан фарқли ўлароқ, Малакананг саройи расмийси ҳукуматнинг ҳибсга олинишига алоқадорлигини рад этиб, Рессага қарши даъво хусусий шахс, даъвогар Вилфредо Кенг томонидан қўзғатилганини таъкидлаб ўтган эди[40].

АҚШнинг собиқ давлат котиби Мадлен Олбрайт Барча демократик давлатлар томонидан Рессанинг ҳибсга олиниши қораланиши керак деган хулосага келди. Худди шундай, Филиппин Журналистлар миллий уюшмаси ҳам буни безори ҳукуматнинг ўринсиз таъқиби деб атади.

Ресса 2020-йил 15-июнда айбдор деб топилди[12]. Судя Реинелд Эстасио-Монтеса ўз қарорида Рапплер эътирозли мақоладаги турли жиноят даъволарини тасдиқловчи заррача далил келтирмади деб таъкидлади. Улар шунчаки ўзларининг онлайн нашрларида ёлғон ёки ҳақиатлигини тагига етмай ҳеч ўйламасдан янгилик сифатида эълон қилишди[41]. Судя Реинелд Эстасио-Монтес ҳам Нелсон Манделадан иқтибос келтирди: Озод бўлиш шунчаки ўз занжирларингизни ташлаш эмас, балки бошқаларнинг эркинлигини ҳурмат қиладиган ва мустаҳкамлайдиган тарзда яшашдир. Колумбия университети қошидаги Барқарор тергов ҳисоботлари маркази директори Шейла Коронелнинг таъкидлашича, ҳукм “ХХИ асрда демократия қандай ўлиб бораётганини” акс эттирган[42].

Мукофотлар

Ресса Эмми мукофотига Энг яхши тергов репортажи учун, Осиё телевидениэси мукофотига, ТОWНС – Миллат хизматидаги ўн нафар аёл (Филиппин) ва ТОЙМ Филиппин мукофотларига номзод бўлган[43][44].

  • 2015-йилда Филиппин кино пресс-клуби Телевидение учун 29-чи ПМПC Стар мукофоти маросимида Рессани Эшиттиришда муваффақият қозонганлик мукофоти билан тақдирлади[45].
  • 2016-йилда у Cалибре томонидан Филиппиндаги энг нуфузли ва қудратли 8 та етакчидан бири сифатида қайд этилган[46].
  • 2017-йил ноябр ойида Ресса Рапплер ахборот ташкилотининг бош директори сифатида Вашингтонда бўлиб ўтган Демократияга қарши дезинформация: фактлар учун кураш номли йиллик Демократия мукофоти учун базмда Миллий Демократик Институт томонидан учта ташкилотга берилган 2017-йилги Демократия мукофотини қабул қилди[47].
  • 2018-йил май ойида Ресса Книгҳт халқаро журналистика мукофотини олди, у ерда у Филиппин ҳукуматининг гиёҳванд моддаларга қарши қонли урушига эътибор қаратувчи қўрқмас муҳаррир ва медиа инноватори сифатида таърифланди[48].
  • 2018-йил июн ойида Ресса Рапплер билан ишлагани учун Жаҳон газеталари ассоциациясининг Озодлик олтин қалами мукофотини олди[49].
  • 2018-йилнинг ноябр ойида Журналистларни ҳимоя қилиш қўмитаси Рессага Ҳукуматнинг доимий та’қиби остида журналистик жасоратини э’тироф этгани учун Матбуот эркинлиги учун Гвен Ифилл мукофотини топширди[50].
  • 2018-йил декабр ойида у Тимес журналининг 2018-йилнинг Йил одамирўйхатига кирди. Ресса 1986-йилда собиқ президент Коразон Акинодан кейин бу унвонга эга бўлган иккинчи филиппинлик ҳисобланади[51][52].
  • 2019-йил апрел ойида у Тимес журналининг дунёдаги энг нуфузли 100 киши рўйхатига киритилди[53].
  • 2019-йил май ойида Ресса Колумбия Университети Журналистика Олий мактабининг Ўз ишининг сифати, шу соҳадаги жасорати ва қат’ияти учун мактабнинг энг олий мукофоти бўлган Колумбия университети журналистика мукофотини олди[54].
  • 2019-йил июн ойида Ресса халқаро саҳнада ўз таъсирини ўтказган журналистларни тақдирлайдиган Канада Журналистика Жамғармаси мукофотини олди[55].
  • 2019-йил октябр ойида Ресса ББCнинг 100 аёл рўйхатига киритилди[56].
  • 2021-йил апрел ойида Ресса ЮНЕСКО/Гуиллермо Cано Жаҳон матбуот эркинлиги мукофотини олди[57].

Нобел мукофоти

Ресса бош вазир ва Норвегия Меҳнат партияси раҳбари Жонас Гаҳр Сторе томонидан 2021-йилги Тинчлик учун Нобел мукофотига номзод қилиб кўрсатилган[58][59] 2021-йил 8-октябрда Ресса россиялик Дмитрий Муратов билан бирга мукофот соҳиби сифатида расман э’лон қилинди. Уларга демократия ва мустаҳкам тинчликнинг дастлабки шарти бўлган сўз эркинлигини ҳимоя қилишдаги са’й-ҳаракатлари учун Нобел мукофот берилд[60]. Ресса ва Муратовлар 1935-йилдан бери Тинчлик учун Нобел мукофотини олган биринчи журналистлардир[61].

Манбалар

  1. ↑ ҳттпс://www.нобелпризе.орг/призес/пеаcе/2021/ресса/фаcц/
  2. ↑ 2,0 2,1 ҳттп://www.cбc.cа/неwс/wорлд/демоcраcй-ас-wе-кноw-ит-ис-деад-филипино-жоурналисц-фигҳт-факе-неwс-1.4086920
  3. ↑ ҳттпс://рсф.орг/эн/мариа-ресса
  4. ↑ „архив нусхаси“. 2020-йил 9-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-июн.
  5. ↑ ҳттпс://www.wефорум.орг/пеопле/мариа-ресса/
  6. ↑ ҳттпс://www.сcмп.cом/магазинес/пост-магазине/лонг-реадс/артиcле/3011509/мариа-ресса-дутерте-cритиc-анд-гуардиан-трутҳ
  7. ↑ ҳттп://www.рапплер.cом/абоут-рапплер/абоут-ус/6677-тҳе-пеопле-беҳинд-рапплер
  8. ↑ „архив нусхаси“. 6-июн 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-июн 2022-йил.
  9. ↑ ҳттпс://www.дw.cом/эн/пҳилиппинес-мариа-рессас-cйбер-либел-вердиcт-а-метҳод-оф-силенcинг-диссент/а-53811284
  10. ↑ ҳттпс://www.ббc.cом/неwс/течнологй-19810474
  11. ↑ ҳттпс://www.алжазеэра.cом/неwс/2020/6/15/мариа-ресса-фоунд-гуилтй-ин-блоw-то-пҳилиппинес-пресс-фреэдом
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 ҳттпс://www.тҳегуардиан.cом/wорлд/2020/жун/15/мариа-ресса-рапплер-эдитор-фоунд-гуилтй-оф-cйбер-либел-чаргес-ин-пҳилиппинес
  13. ↑ архив нусхаси, 30-июн 2020-йилда асл нусхадан архивланди, қаралди: 12-июн 2022-йил{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()
  14. ↑ „архив нусхаси“. 2020-йил 20-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-июн.
  15. ↑ 15,0 15,1 ҳттпс://www.wашингтонпост.cом/wорлд/асиа_паcифиc/мариа-ресса-рапплер-филипино-америcан-жоурналист-гуилтй-cйбер-либел-присон/2020/06/14/0дc58872-аэ9c-11эа-98б5-279а6479а1э4_сторй.ҳтмл
  16. ↑ „архив нусхаси“. 2019-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-июн.
  17. ↑ ҳттпс://неwсинфо.инқуирер.нет/1291828/робредо-рессас-cйбер-либел-cонвиcтион-а-тҳреат-то-филипинос-фреэдом
  18. ↑ ҳттпс://www.страицтимес.cом/асиа/се-асиа/пҳилиппине-жоурналист-мариа-ресса-cритиcал-оф-пресидент-родриго-дутерте-cонвиcтед-оф
  19. ↑ ҳттпс://www.wорлдcат.орг/оcлc/53170118
  20. ↑ ҳттпс://www.wорлдcат.орг/оcлc/842932664
  21. ↑ ҳттпс://www.иcфж.орг/абоут/профилес/мариа-ресса
  22. ↑ ҳттпс://фаcебоок.cом/рапплердотcом/
  23. ↑ ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20140804050841/ҳттп://www.рапплер.cом/индех.пҳп?виэw=артиcле&ид=385
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 ҳттпс://www.тҳегуардиан.cом/wорлд/2019/феб/14/мариа-ресса-аррест-эверйтҳинг-ёу-неэд-то-кноw-абоут-тҳе-рапплер-эдитор
  25. ↑ ҳттпс://www.нбcнеwс.cом/теч/теч-неwс/фаcебоок-реал-оверсигҳт-боард-н1240958
  26. ↑ 26,0 26,1 ҳттпс://www.ббc.cом/неwс/wорлд-асиа-49601038
  27. ↑ „архив нусхаси“. 2020-йил 20-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-июн.
  28. ↑ ҳттпс://www.ббc.cом/неwс/wорлд-асиа-42692723
  29. ↑ ҳттпс://www.манилатимес.нет/2018/05/03/латест-сториэс/бреакингнеwс/дутерте-анйбодй-cан-cритиcизе-ме-эхcепт-фореигнерс/396588
  30. ↑ ҳттпс://интераксён.пҳилстар.cом/бреакинг-неwс/2018/01/22/117342/ҳаррй-реитератес-палаcе-но-ҳанд-ин-суммонс-вс-рапплерс-мариа-ресса-2-отҳерс/
  31. ↑ ҳттпс://неwсинфо.инқуирер.нет/1275443/монсод-аррест-оф-дутерте-cритиc-санс-либел-cомплаинт-иллегал-унcонститутионал
  32. ↑ ҳттпс://неwсинфо.инқуирер.нет/1275073/ман-фром-агусан-дел-норте-наббед-фор-cонтроверсиал-пост-вс-бонг-го-дутерте
  33. ↑ ҳттп://www.рапплер.cом/натион/259053-доле-аскс-таиwан-депорт-офw-фаcебоок-посц-cритиcизе-дутерте
  34. ↑ ҳттпс://www.тҳегуардиан.cом/wорлд/2019/жул/09/пҳилиппинес-амал-cлооней-то-дефенд-жоурналист-мариа-ресса-ин-пресс-фреэдом-фигҳт
  35. ↑ ҳттп://www.пна.гов.пҳ/артиcлес/1053479
  36. ↑ „архив нусхаси“. 2023-йил 25-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-июн.
  37. ↑ ҳттпс://www.нйтимес.cом/2018/11/09/бусинесс/дутерте-cритиc-рапплер-чаргес-ин-пҳилиппинес.ҳтмл
  38. ↑ „архив нусхаси“. 2020-йил 15-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-июн.
  39. ↑ ҳттпс://www.cнн.cом/2019/02/13/асиа/мариа-ресса-аррест-wаррант-интл/индех.ҳтмл
  40. ↑ ҳттпс://www.ббc.cом/неwс/wорлд-асиа-47235444
  41. ↑ ҳттпс://апнеwс.cом/cб026б7094фаc489д60cф248эб86ббб2
  42. ↑ ҳттпс://www.тҳеатлантиc.cом/интернатионал/арчиве/2020/06/мариа-ресса-рапплер-пҳилиппинес-демоcраcй/613102/
  43. ↑ ҳттп://прези.cом/т5пқ_жжқ8зи7/унтитлед-прези/
  44. ↑ „архив нусхаси“. 17-октабр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-июн 2022-йил.
  45. ↑ ҳттпс://www.рапплер.cом/буллетин-боард/114827-мариа-ресса-лифетиме-ачиэвемент-аwард-броадcастинг-пмпc-стар-аwардс-2015
  46. ↑ ҳттпс://www.калибрр.cом/адвиcе/2016/03/мост-инфлуэнтиал-анд-поwерфул-wомен-леадерс
  47. ↑ ҳттпс://www.нди.орг/оур-сториэс/2017-демоcраcй-диннер-эхплорес-глобал-тҳреат-дисинформатион
  48. ↑ ҳттпс://www.иcфж.орг/неwс/дигитал-неwс-траилблазерс-пҳилиппинес-анд-венезуэла-реcеиве-топ-интернатионал-жоурналисм-аwард
  49. ↑ ҳттпс://www.жоурналисм.cо.ук/неwс/мариа-ресса-эхеcутиве-эдитор-оф-рапплер-реcеивес-голден-пен-оф-фреэдом/с2/а722933/
  50. ↑ ҳттпс://cпж.орг/аwардс/мариа-ресса/
  51. ↑ „архив нусхаси“. 2018-йил 15-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-июн.
  52. ↑ „архив нусхаси“. 2019-йил 19-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-июн.
  53. ↑ „архив нусхаси“. 2020-йил 14-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-июн.
  54. ↑ „архив нусхаси“. 2019-йил 23-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-июн.
  55. ↑ ҳттпс://www.неwсwире.cа/неwс-релеасес/cанадиан-жоурналисм-фоундатион-то-реcогнизе-эмбаттлед-жоурналист-мариа-ресса-wитҳ-трибуте-ҳоноур-829901020.ҳтмл
  56. ↑ ҳттпс://www.ббc.cом/неwс/wорлд-50042279
  57. ↑ „архив нусхаси“. 27-апрел 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-июн 2022-йил.
  58. ↑ ҳттпс://www.дагсависен.но/нйҳетер/верден/ҳектиск-номинерингсактивитет-фор-фредсприсфрист-1.1827991
  59. ↑ ҳттпс://www.афтенпостен.но/норге/политикк/и/жБЛ23А/флере-фредсприсфорслаг-фоэр-фристен-гикк-ут
  60. ↑ ҳттпс://www.нобелпризе.орг/призес/пеаcе/2021/суммарй/
  61. ↑ ҳттпс://www.пбс.орг/wгбҳ/фронтлине/артиcле/wе-wилл-ҳолд-тҳе-лине-а-еар-энд-мессаге-фром-фронтлинес-эхеcутиве-продуcер/

Ҳаволалар