Marian ustunlari

Мариан устунлари тепасида Биби Марям тасвирланган диний ёдгорликлар бўлиб, кўпинча вабо тугагани учун миннатдорчилик билдириш учун қурилган (вабо устунлари) ёки бошқа сабабларга кўра эса Муқаддас Уч Бирлик устунлари деб аталган бўлиб, мақсади одатда оддий черков ва имонни нишонлаш эди, гарчи вабо мотиви баъзан уларни қуришда ҳам ўз ролини ўйнаши мумкин эди[1]. Диний ёдгорликларни устун шаклида ёки насроний тимсоли билан ўрнатиш Европанинг католик мамлакатларида айниқса ХВИИ—ХВИИИ асрларда гуллаб-яшнаган жамоат эътиқодининг ишораси эди. Шундай қилиб, улар барокко меъморчилигининг энг кўзга кўринган хусусиятларидан бирига айланди. Ушбу фойдаланиш баъзи Шарқий православ барокко меъморчилигига ҳам таъсир кўрсатди[2].
Бошқа номи
Мариан устунларининг бошқа номи Вабо устунлари бўлиб, аммо Бокира Марямга бағишланган бўлсада, баъзиларида бошқа азизлар тасвирланган. Одатий, вабо эпидемияси пайтида касалларга ёрдам бериш пайтида касал бўлиб қолган ва имонининг кучи туфайли тузалиб кетган Сент-Рочдир. Унинг ҳайкали ҳам тез-тез бу тузилмаларни безаб турган шаҳид Авлиё Себастян ҳам бу жойдан ўрин олган у дастлаб камончиларнинг ҳомийси эди. Ўрта асрларда Себастян вабо билан курашувчи камончи Аполлоннинг ўрнини эгаллади, чунки одамлар баъзан вабонинг тасодифий табиатини камончиларнинг тасодифий отишмаларига қиёслаган ва шунинг учун у ҳам ўлат билан боғлана бошлаган[3].

Тарихи
Римда императорнинг ҳайкалини устун устига ўрнатиш одатий ҳол эди. Охирги бундай устун Рим форумида ўрнатилган ва 608-йилда бағишланган ёки қайта бағишланган Фокас устуни эди. Христианларнинг Бокира Марям ҳайкали ўрнатилган устунни ўрнатиш амалиёти камида Х асрга тўғри келади (Франсиянинг Клермон-Ферран шаҳрида), лекин бу айниқса Трент Кенгашидан кейин (1545) аксил-ислоҳот даврида кенг тарқалган). Римдаги Санта Мария Маггиоре майдонидаги устун биринчилардан бири эди. Устуннинг ўзи қадимий эди: у ИХ асрда зилзила натижасида вайрон бўлган Римдаги Константин Базиликасининг қабрини қўллаб-қувватлаган. ХВИИ асрга келиб фақат бу устун сақланиб қолган; 1614-йилда у Пиазза Санта Мариа Маггиореъга кўчирилди ва Бокира ва Боланинг бронза ҳайкали билан тож кийилди. Ўнлаб йиллар давомида у Италия ва бошқа Европа мамлакатларидаги кўплаб устунлар учун намуна бўлиб хизмат қилди.

Алп тоғларининг шимолидаги ушбу турдаги биринчи устун 1638-йилда Мюнхенда шаҳарни босқинчи швед армиясидан ва вабодан қутқариш учун қурилган Мариэнсауле эди. Бокира Марям Осмон маликаси сифатида ярим ойнинг тепасида турибди. Бу, масалан, Прага ва Венадаги Мариан устунларини илҳомлантирди, аммо бошқа кўплар ҳам жуда тез эргашдилар. Илгари Габсбург монархиясига тегишли бўлган мамлакатларда (айниқса, Австрия, Венгрия, Чехия ва Словакия) одатда энг кўзга кўринган жойда жойлашган бундай устунсиз эски шаҳар майдонини топиш жуда ажойиб[4].
Прага устуни Эски шаҳар майдонида (Старомěсцкé нáмěстí) Ўттиз йиллик урушдан кўп ўтмай, шведлар билан курашда ёрдам берган Биби Марямга миннатдорчилик билдириш учун қурилган. Тушда унинг сояси Прага меридианини кўрсатди, у аниқ қуёш вақтини текшириш учун ишлатилган. Баъзи чехлар унинг ўрнатилиши ва ўрнатилишини ўз мамлакатларидаги Габсбургларнинг гегемонлиги билан боғлашди ва 1918-йилда Чехословакия мустақиллигини эълон қилгандан сўнг, оломон бу эски ёдгорликни йиқитиб, уни ҳаддан ташқари инқилобий шижоат билан вайрон қилишди. Устун 2020-йилда қайта қурилган.

Муқаддас Уч Бирлик устунларини қуришда илҳомлантирган асосий модел Венадаги Грабенплатздаги Песцäуле ёки Дреифалтигкеицсäуле („Мариан“ ёки „Муқаддас Уч Бирлик устуни“) 1679-йилги вабодан кейин қурилган; Ушбу ёдгорликдаги устун мармар булутлар ва улкан авлиёлар, фаришталар ва путтларда бутунлай ғойиб бўлди. Ушбу диний тузилмалар даври Оломоуcдаги Юқори майдондаги (Ҳорнí нáмěстí) ажойиб Муқаддас Уч Бирлик устуни билан якунланди. 1714-1716-йилларда Моравияда (ҳозирги Чехия Республикасида) содир бўлган вабодан кўп ўтмай қурилган бу ёдгорлик ўзининг монументаллиги, бой безаклари ва ҳайкалтарошлик материалларининг (тош ва зарҳал мис) ғайриоддий комбинацияси билан ажралиб турарди. Унинг пойдевори шунчалик катта бўлганки, ичкарида ҳатто ибодатхона ҳам яширинган. Ушбу устун ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига „Марказий Европа барокко бадиий ифодаси апогейининг энг ноёб намуналаридан бири“ сифатида киритилган ягона устундир[5].
Яна қаранг
- Ревивализм
- Сулаймон устуни
- Барокко услуби
Манбалар
- ↑ Георге, А.. Тҳе Рисе оф Исламиc Cаллиграпҳй. Сақи, 2010 — 60-бет. ИСБН 978-0-86356-673-8. „Тҳе ансwер то тҳис қуэстион бегинс wитҳ тҳе олдест сурвивинг Исламиc монумент“
- ↑ „Ҳисториc Тимелине оф тҳе Cастле“. Замки Нет. Қаралди: 3-октабр 2015-йил.
- ↑ Всеобщая история архитектури: книга И и ИИ. под. ред. Михайлова Б.П. М., 1978
- ↑ Всеобщая история архитектури /ред. коллегия/В 12 томах. — М: 1970.
- ↑ „Оломоуc (Cзеч Републиc)“ (ПДФ). Эҳc.унесcо.орг. Қаралди: 2016-йил 24-июн.