Ziyosfera

Marjinal naflilik

Маржинал нафлилик— Иқтисодиётнинг асосий йўналишларида товар ёки хизматнинг қўшимча бир бирлигини истеъмол қилиш натижасида умумий нафлиликнинг (яъни, истеъмолчининг қониқиш даражасининг) ўзгариши[1]. Маржинал нафлилик ижобий, салбий ёки нолга тенг бўлиши мумкин. Салбий маржинал нафлилик истеъмол қилинган ҳар бир қўшимча маҳсулот бирлиги фойдадан кўра кўпроқ зиён келтиришини ва умумий нафлиликнинг пасайишига олиб келишини англатади. Аксинча, ижобий маржинал нафлилик истеъмол қилинган ҳар бир қўшимча бирлик умумий нафлиликни оширишини кўрсатади[2].

Кардинал нафлилик назарияси доирасида либерал иқтисодчилар камайиб борувчи маржинал нафлилик қонунини илгари сурадилар. Бу қонунга кўра, бирор товар ёки хизматнинг дастлабки бирлигини истеъмол қилиш кейинги бирликларга қараганда кўпроқ қониқиш ёки нафлилик келтиради ҳамда истеъмол миқдори ортгани сари қониқиш ёки нафлилик даражаси пасайиб боради. Истеъмол ҳажми ортиши билан ҳар бир кейинги бирликдан олинадиган қўшимча қониқиш ёки нафлилик камайиб кетади ва бу ҳодиса камайиб борувчи маржинал нафлилик деб аталади. Бу ғоя иқтисодиётда истеъмолчи сотиб олишга тайёр бўлган товар ёки хизматнинг оптимал миқдорини аниқлаш учун қўлланилади[3].

Маржиналлик

Иқтисодиёт фанида „маржинал“ атамаси маълум бир бошланғич даражадан келиб чиқиб юзага келадиган кичик ўзгаришни англатади. Пҳилип Wиcкстеэд ушбу атамани қуйидагича изоҳлаган:

Маржинал тушунчаси мавжуд бўлган ҳар қандай ресурс ёки захиранинг озгина ортиши ёки камайиши билан боғлиқ мулоҳазаларни англатади[4]. Бошқача айтганда, маржинал ёндашув — бу навбатдаги қўшимча бирликни истеъмол қилиш ёки ундан фойдаланиш натижасида юзага келадиган харажат ёки фойдани ифодалайди. Масалан, бир дона шоколадни истеъмол қилишдан олинадиган қўшимча қониқиш шундай маржинал фойдага мисол бўла олади. Маржиналликни тушунишнинг асосий йўли маржинал таҳлил орқали амалга оширилади. Маржинал таҳлил муайян фаолият натижасида олинадиган қўшимча фойдаларни айни шу фаолият туфайли юзага келадиган қўшимча харажатлар билан солиштиради. Амалиётда корхоналар маржинал таҳлилдан ўз фойдасини максимал даражага етказиш мақсадида фойдаланадилар ҳамда у кўпинча ишлаб чиқаришни кенгайтириш ёки қисқартириш бўйича қарорлар қабул қилишда қўлланилади.

Нафлилик

Нафлилик  — иқтисодий тушунча бўлиб, у шахсларнинг маълум бир товар ёки хизматни истеъмол қилиш натижасида оладиган қониқиш ёки фойда даражасини ифодалайди. Ушбу қониқиш даражаси шартли равишда утил деб аталувчи бирликлар орқали ўлчанади (бу атама испанча фойдали маъносини билдирувчи сўздан келиб чиққан). Бироқ, истеъмолчи томонидан ҳис қилинадиган нафлилик даражасини аниқ ўлчаш мураккаб ва мавҳум масала ҳисобланади. Шу сабабли иқтисодчилар одатда очиқ (кузатиладиган) афзалликлар тамойилига таянадилар, яъни истеъмолчиларнинг танловларини кузатиш орқали уларнинг афзалликларини энг кам маъқул вариантдан энг юқори маъқул вариантгача тартиблайдилар.

Дастлаб „нафлилик“ тушунчаси ахлоқий файласуфлар Жеремй Бентҳам ва Жоҳн Стуарт Милл томонидан ишлаб чиқилган[5]. Улар нафлиликни шахснинг умумий фаровонлигини оширувчи ва ноқулайликларни камайтирувчи омиллар билан боғлаган[6]. Шу ёндашув доирасида нафлилик инсоннинг субектив қониқиш даражаси ёки фаровонлик кўрсаткичи сифатида талқин қилинган[7].

Замонавий иқтисодиёт назарияси эса кўпинча метафизик масалаларга чуқур киришмайди. Бунинг ўрнига, у истеъмолчиларнинг афзалликлари маълум қоидаларга мос келишини фараз қилади ва товарлар, хизматлар ёки уларнинг истеъмоли билан боғлиқ миқдорий кўрсаткичлар орқали бу афзалликларни ифодалашни „нафлилик“ деб талқин қилади[8].

Ҳар қандай стандарт иқтисодий моделда бир хил товар турли шахслар учун турлича маржинал нафлиликка эга бўлиши мумкин. Бу эса истеъмолчиларнинг индивидуал афзалликлари, эҳтиёжлари ва шароитлари ўртасидаги фарқлар билан изоҳланади[9].

Манбалар

  1. ↑ „Маргинал Утилитй“. Британниcа Моней.
  2. ↑ „Маргинал Утилитй“ (эн). Интеллигент Эcономист (2020-йил 1-январ).
  3. ↑ „Лаw оф Диминишинг Маргинал Утилитй“ (эн). Cорпорате Финанcе институте.
  4. ↑ Wиcкстеэд, Пҳилип Ҳенрй; Тҳе Cоммон Сенсе оф Политиcал Эcономй (1910), Бк И Ч 2 анд элсеwҳере.
  5. ↑ Бентҳам, Жеремй. Интродуcтион то тҳе Принcиплес оф Моралс анд Легислатион, Чаптер И §И–ИИИ.
  6. ↑ Жевонс, Wиллиам Станлей; „Бриэф Аccоунт оф а Генерал Матҳематиcал Тҳеорй оф Политиcал Эcономй“, Жоурнал оф тҳе Роял Статистиcал Соcиэтй в29 (Жуне 1866) § 2.
  7. ↑ Жевонс, Wиллиам Станлей; Бриэф Аccоунт оф а Генерал Матҳематиcал Тҳеорй оф Политиcал Эcономй, Жоурнал оф тҳе Роял Статистиcал Соcиэтй в29 (Жуне 1866) § 4.
  8. ↑ Крепс, Давид Марc; А Cоурсе ин Миcроэcономиc Тҳеорй, Чаптер тwо: Тҳе тҳеорй оф cонсумер чоиcе анд деманд, Утилитй репресентатионс.
  9. ↑ Давенпорт, Ҳерберт Жосепҳ; Тҳе Эcономиcс оф Энтерприсе (1913) Ч ВИИ, пп. 86–87.

Адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Marjinal_naflilik" dan olindi