Marjinal xarajat

Маржинал ҳаражат — Иқтисодиётда ишлаб чиқариш ҳажми оширилганда умумий ҳаражатларнинг ўзгаришини, яъни қўшимча маҳсулот бирлигини ишлаб чиқариш билан боғлиқ харажат^[1]. Баъзи ҳолларда у ишлаб чиқаришнинг битта қўшимча бирлигига тўғри келадиган харажат сифатида талқин қилинади, бошқа ҳолларда эса ишлаб чиқариш ҳажми жуда кичик миқдорга оширилганда умумий харажатнинг ўзгариш тезлигини англатади. Маржинал харажат бирликка нисбатан пул бирлигида ўлчанади ва у умумий харажат эгри чизиғининг оғиш даражасини (яъни, ишлаб чиқариш ошиши билан умумий харажат қанчалик тез ортишини) кўрсатади. Маржинал харажат ўртача харажатдан фарқ қилади, чунки ўртача харажат умумий харажатларнинг ишлаб чиқарилган маҳсулотлар сонига бўлиниши орқали аниқланади.

Ҳар бир ишлаб чиқариш даражаси ва вақт оралиғида маржинал харажат ишлаб чиқариш ҳажмига боғлиқ равишда ўзгарадиган барча харажатларни ўз ичига олади, ишлаб чиқариш ҳажмига боғлиқ бўлмаган харажатлар эса доимий харажатлар ҳисобланади. Масалан, автомобил ишлаб чиқаришда қўшимча битта автомобил ишлаб чиқариш учун зарур бўлган меҳнат ва эҳтиёт қисмлар харажатлари маржинал харажат таркибига киради, бироқ завод биносига кетган доимий харажатлар бунга кирмайди, чунки улар ишлаб чиқариш ҳажмига боғлиқ эмас. Маржинал харажат қисқа муддатли ёки узоқ муддатли бўлиши мумкин; узоқ муддатда барча омиллар, жумладан ишлаб чиқариш ҳажми ҳам ўзгарувчан ҳисобланади.

Агар харажат функсияси 𝐶 узлуксиз ва дифференсиалланувчи бўлса, маржинал харажат (МC) ишлаб чиқариш ҳажми 𝑄 га нисбатан харажат функсиясининг биринчи ҳосиласига тенг бўлади^[2]:

{\дисплайстйле МC(Қ) = \фраc{\ дC}{\ дҚ}.}

Агар харажат функсияси дифференциаллаштирилмаса маржинал харажат қуйидагича ифодаланиши мумкин:

{\дисплайстйле МC = \фраc{\Делта C}{\Делта Қ},}

Бу ерда: ${\дисплайстйле \Делта}$ бир бирликнинг босқичма босқич ўзгаришини билдиради.

Қисқа муддатли маржинал харажат

Қисқа муддатли маржинал харажат — қисқа муддатда (яъни айрим омиллар доимий бўлиб қоладиган шароитда) қўшимча маҳсулот бирлигини ишлаб чиқариш натижасида умумий харажатнинг ўзгаришини англатади. Бу даврда айрим харажатлар (масалан, бино ва ускуналар) ишлаб чиқариш ҳажмига боғлиқ бўлмайди ва доимий харажатлар сифатида қаралади.

Қисқа муддатли маржинал харажат одатда У-шаклли эгри чизиқ кўринишида тасвирланади: горизонтал ўқда ишлаб чиқариш ҳажми, вертикал ўқда эса бирлик маҳсулотга тўғри келадиган харажат акс этади.

Қисқа муддатда корхонада айрим харажатлар ўзгармас бўлиб қолади (масалан, бинолар ва ускуналар), бошқа харажатлар эса ишлаб чиқариш ҳажмига боғлиқ равишда ўзгаради (масалан, меҳнат ва хомашё). Шу сабабли маржинал харажат айнан ўзгарувчан харажатлар таъсирида шаклланади. Дастлаб, ишлаб чиқариш ҳажми паст бўлганда маржинал харажат камайиши мумкин, чунки ресурслардан самаралироқ фойдаланиш имконияти мавжуд бўлади. Бироқ маълум бир нуқтадан бошлаб, ўзгарувчан омилларнинг ортиши доимий ресурсларга босимни кучайтиради ва натижада маржинал харажат ошиб боради.

Узоқ муддатда эса корхона барча омилларни, жумладан ишлаб чиқариш ҳажмини ҳам ўзгартира олади. Қисқа муддат айнан шу омилларни ўзгартириш имконияти чекланган давр сифатида тавсифланади.

Узоқ муддатли маржинал харажат

Узоқ муддат — бу барча ишлаб чиқариш омиллари ўзгарувчан бўладиган давр бўлиб, унда бино ҳажми, ускуналар ва бошқа ресурслар ишлаб чиқариш ҳажмига мос равишда оптимал тарзда танланади. Шу сабабли узоқ муддатда ҳеч қандай омил доимий ҳисобланмайди.

Натижада, қисқа муддатда ишлаб чиқариш қувватлари чекланганлиги сабабли маржинал харажат ошиши мумкин бўлса-да, узоқ муддатда маржинал харажат барқарор бўлиши мумкин. Бундан ташқари, ишлаб чиқариш ҳажми ортиши билан технология ёки бошқарув самарадорлигига қараб масштаб самараси юзага келади. Агар ишлаб чиқариш ҳажми ортиши билан самарадорлик ошса, маржинал харажат камаяди (масштабдан ижобий самарадорлик). Аксинча, самарадорлик пасайса, маржинал харажат ортади (масштабдан салбий самарадорлик).

Баъзи ҳолларда эса ҳар иккала ҳолат кузатилади: дастлаб ишлаб чиқариш ҳажми ортиши билан маржинал харажат камаяди, кейинчалик эса ошиб боради^[3].

Манбалар

↑ О'Сулливан, Артҳур; Шеффрин, Стевен М.. Эcономиcс: Принcиплес ин Аcтион. Уппер Саддле Ривер, НЖ: Пеарсон Прентиcе Ҳалл, 2003 — 111-бет. ИСБН 0-13-063085-3.
↑ Симон, Cарл; Блуме, Лаwренcе. Матҳематиcс фор Эcономисц. W. W. Нортон & Cомпанй, 1994. ИСБН 0393957330.
↑ Тҳе cлассиc референcе ис Жакоб Винер, „Cост Cурвес анд Супплй Cурве“, Зеицчрифт фур Натионалокономиэ, 3:23–46 (1932).

Ҳаволалар

Био, Фулл „Маргинал Cост Оф Продуcтион Дефинитион“. Инвестопедиа (2021-йил 19-май). Қаралди: 2021-йил 28-май.
Нwокое, Эбеле Стелла; Илечукwу, Ннеамака „CҲАПТЕР ФИВЕ ТҲЕОРЙ ОФ CОСТС“. РесеарчГате (2018-йил 6-август). Қаралди: 2021-йил 28-май.
„Тҳеорй анд Апплиcатионс оф Миcроэcономиcс – Табле оф Cонтенц“. 2012 Боок Арчиве (2012-йил 29-декабр). Қаралди: 2021-йил 28-май.

[1] О'Сулливан, Артҳур; Шеффрин, Стевен М.. Эcономиcс: Принcиплес ин Аcтион. Уппер Саддле Ривер, НЖ: Пеарсон Прентиcе Ҳалл, 2003 — 111-бет. ИСБН 0-13-063085-3.

[2] Симон, Cарл; Блуме, Лаwренcе. Матҳематиcс фор Эcономисц. W. W. Нортон & Cомпанй, 1994. ИСБН 0393957330.

[3] Тҳе cлассиc референcе ис Жакоб Винер, „Cост Cурвес анд Супплй Cурве“, Зеицчрифт фур Натионалокономиэ, 3:23–46 (1932).

[1]

[2]

[3]