Ziyosfera

Mark Shagal

Марк Шагал (туғилган вақтидаги исми Моише Шагал; 1887-йил 6-июл – 1985-йил 28-март) яҳудий рассоми[3][4][5]. Илк модернистлардан бири, у услуб жиҳатидан Париж мактаби билан бир нечта йирик бадиий йўналишлар билан боғланган ва кенг кўламли бадиий форматларда асарлар яратган[6][7][8][9]. Жумладан, расмлар, чизмалар, китоб расмлари, витражлар, саҳна тўпламлари, кулолчилик намуналари, гобеленлар ва тасвирий санъат нашрлари.

Марк Шагал

Шагал, 1920-йиллар.
Ҳақиқий исмиМоише Шагал
Таваллуди 6-июл 1887-йил
Лёзна, Россия империяси[1]
Вафоти 28-март 1985-йил(1985-03-28)
(97 ёшда)
Саинт-Паул-де-Венcе, ҳозирги Франсия
Миллати рус[2]
Соҳаси бадиий тасвир ва витраж
Оқим Кубизм, Экспрессионизм, Париж мактаби
Машҳур суратлари Шаҳар узра, Мен ва қишлоқ, Оқ ёқали Белла

Шагал 1887-йилда Витебск яқинидаги Пале қишлоғида яҳудий оиласида туғилган. Ушбу жой бугунги кунда Белоруссия ҳудудига тўғри келади (ўша пайтда Россия империясига тегишли бўлган). Биринчи жаҳон урушидан олдин у Санкт-Петербург, Париж ва Берлин бўйлаб саёҳат қилган. Ўша даврда у Шарқий Европа ва яҳудий фолклорига оид ғоялари асосида замонавий санъатнинг ўзига хос аралашмаси ва услубини яратди. У уруш йилларини ватани Белоруссияда ўтказди ва мамлакатнинг энг кўзга кўринган рассомларидан бирига айланди ҳамда Витебск санъат коллежининг модернист авангард аъзоси бўлди. Кейинчалик у Болшевиклар инқилобидан кейин Москва ва унинг яқинида оғир шароитларда ишлади. 1923-йилда яна Парижга жўнаб кетди. Иккинчи жаҳон уруши пайтида у босиб олинган Франсиядан Америка Қўшма Штатларига кетди, Ню-Ёркда яшади. Етти йилдан сўнг 1948-йилда Франсияга қайтиб келди.

Санъацҳунос Роберт Ҳугҳес Шагални „Йигирманчи асрнинг таниқли яҳудий рассоми“ деб атаган. Санъацҳунос Мичаэл Ж. Леwиснинг сўзларига кўра, Шагалл „европалик модернистларнинг биринчи авлодидан омон қолган сўнгги вакил“ деб таърифлаган[10]. Ўнлаб йиллар давомида у дунёдаги энг машҳур яҳудий рассоми сифатида ҳам ҳурматга сазовор бўлган. Витраждан фойдаланиб, у Реймс ва Метз соборлари, шунингдек, Сюрихдаги Фраумунстер черкови учун деразалар, БМТ ва Чикаго санъат институти ҳамда Исроилдаги Хадасса шифохонаси деразалари учун витриналар ишлаб чиқарди. У шунингдек, Париж операси биноси шифтининг бир қисмини ўз ичига олган катта ҳажмдаги расмларни чизди.

Ҳаёти

Дастлабки давр

М. Шагал. Ёзги ҳовли
Шагалнинг болаликдаги уйи

Марк Шагал 1887-йилда Белоруссиянинг Витебск шаҳри яқинидаги Лиозна шаҳрида яҳудий оиласида туғилган[11]. У туғилганда Витебск аҳолиси 66 000 га яқин эди. Аҳолининг ярми яҳудий эди. Чиройли черковлар ва синагогалар шаҳри бўлиб, у собиқ Испания империясининг космополит шаҳри шарафига рассом Иля Репин томонидан "Россия Толедоси " деб аталган[12]. Шаҳар асосан ёғочдан қурилганлиги сабабли, унинг кичик қисми Иккинчи Жаҳон уруши йилларида вайронагарчиликдан омон қолган.

Шагал тўққиз фарзанднинг энг каттаси эди. Шагал фамилияси Сегал исмининг бир варианти бўлиб, яҳудий жамиятида одатда левитлар оиласида туғилган болаларга қўйилган[13]. Унинг отаси Хацкл (Зачар) Шагал селд сотувчисида ишлаган, онаси Фейге-Ите эса озиқ-овқат сотган.

Шаҳар яҳудий аҳолисининг асосий даромад манбаларидан бири бутун Россия империясида сотиладиган кийим-кечак ишлаб чиқариш эди[14]. Шунингдек, улар мебел ва турли қишлоқ хўжалиги асбобларини ясар эди. ХВИИИ асрнинг охиридан Биринчи жаҳон урушигача Россия империяси ҳукумати яҳудийларни шаҳар ҳудудига деярли тўлиқ мос келадиган замонавий Украина, Белоруссия, Полша, Литва ва Латвияни ўз ичига олган Пале ҳудудида яшашга мажбур қилди.

Шагалл болалигида ёзган; „Мен ҳар қадамда яҳудий эканлигимни ҳис қилардим“[15]. Погром пайтида Шагал шундай деб ёзган эди: „Кўча чироқлари ўчди. Мен ваҳима ҳис қиляпман, айниқса қассоблар деразалари олдида. У ерда сиз қассобларнинг люклари ва пичоқлари ёнида ётган бузоқларни кўришингиз мумкин“[16]. Баъзи погромникларнинг „Яҳудий ёки йўқми?“ деб сўрашганида, Шагал шундай ўйлаганини эслайди: „Менинг чўнтакларим бўш, бармоқларим сезгир, оёқларим заиф ва мен яшашни хоҳлардим“. Шагал Погром вақтида яҳудийлигини рад этган.

Шагалнинг эрта ҳаёти ҳақида маълум бўлганларнинг аксарияти унинг таржимаи ҳоли „Менинг ҳаётим“дан олинган. Унда у Ҳасидик яҳудийлик маданияти унинг рассом сифатидаги ҳаётига катта таъсир кўрсатганини тасвирлаб берган. Шагал ўзи билган яҳудий урф-одатлари тезда йўқ бўлиб кетаётганини ва уларни ҳужжатлаштириш кераклигини қайд этган. 1730-йиллардан бошлаб Витебскнинг ўзи бу маданиятнинг маркази бўлиб, унинг таълимотлари Каббаладан олинган.

Санъатдаги таълим

Витебскдаги санъат ўқитувчиси Еҳуда Пен томонидан чизилган Шагал портрети

Ўша пайтда Россия империясида яҳудий болаларига оддий мактабларга боришга рухсат берилмаган, аммо университетларда квоталар ажратилган. Уларнинг шаҳар ичида ҳаракатланиши ҳам чекланган. Шунинг учун Шагал бошланғич маълумотни маҳаллий яҳудий диний мактабида олди, у ерда иброний тилини ва Инжилни ўрганди. 13 ёшида онаси уни оддий ўрта мактабга киритмоқчи бўлган ва у буни шундай деб эслайди: „Бу мактабда улар яҳудийларни қабул қилишмайди. Менинг жасур онам бир лаҳзада иккиланмасдан профессорнинг олдига борди“. У директорга фарзанди ўқиши учун учун 50 рубл таклиф қилган ва у рози бўлган.

Бадиий ҳаётининг бурилиш нуқтаси у учун биринчи бўлиб синфдоши чизган расмни кўздан кечирганда содир бўлди. Баал-Тешуванинг ёзишича, ёш Шагал учун кимнингдир чизишини томоша қилиш мароқли бўлган.

Гудменнинг таъкидлашича, ўша даврда Россия империясида яҳудийлар санъат оламига қўшилишнинг икки йўли бор эди: бири „яҳудий эканлигинни яшириш ёки инкор этиш“, иккинчиси – Шагал танлаган „яҳудийлигини қадрлаш ва омма олдида ифода этиш“. Шагал учун бу „ўз-ўзини тасдиқлаш ва принсипни ифодалаш“ воситаси эди.

Шагал биографи Франз Меер, унинг санъати ва эрта ҳаёти ўртасидаги боғлиқлик билан „ҳассидик руҳ ҳали ҳам унинг санъати учун озуқанинг асоси ва манбаи“ эканлигини тушунтиради. Леwис қўшимча қилади: „Кейинчалик космополит рассом бўлиб қолган бўлса-да, унинг визуал тасвирлар омбори қорли кўчалар, ёғоч уйлар ва ҳамма жойда жойлашган скрипкачилар… [билан] саҳналари билан болалигидаги манзарадан ташқарига чиқмайди. Болаликни шу қадар ўчмас эслаб қолиш ва уларни шу қадар кучли ҳиссий заряд билан ўтказиш керакки, уни фақат бир хил сирли белгилар ва идеограммаларни обсесиф такрорлаш орқали олиб ташлаш мумкин…“[17].

Санъатдаги фаолияти

Россия империяси (1906–1910)

1906-йилда у Россия империясининг пойтахти ва мамлакат бадиий ҳаётининг маркази, санъат мактаблари билан ўша пайтда машҳур бўлган Санкт-Петербургга кўчиб ўтди. Яҳудийлар шаҳарга ички паспорциз киришга рухсат берилмагани учун у дўстидан вақтинчалик паспорт олишга муваффақ бўлди. У нуфузли санъат мактабига ўқишга кирди ва у ерда икки йил таҳсил олди. 1907-йилга келиб у натуралистик автопортретлар ва ландшафтларни чизишни бошлади. Шагал Россия халқларининг „Гранд Ориэнт“ номувофиқ масон ложасининг фаол аъзоси эди[18]. У „Витебск“ ложасига тегишли бўлган.

1908—1910-йилларда Шагак Званцева номидаги чизмачилик ва рассомлик мактабида Лéон Бакстнинг талабаси бўлган. Санкт-Петербургда у экспериментал театрни ва Пол Гоген каби рассомларнинг асарларини кашф этди[19]. Яҳудий, декоратив санъат дизайнери, рус балетлари учун саҳна тўпламлари ва костюмлар дизайнери сифатида машҳур бўлган Леон Бакст Шагалга ёрдам берган. Бир йилдан кейин Бакст Парижга кўчиб ўтди. Санъацҳунос Раймонд Когниатнинг ёзишича, тўрт йил ёлғиз яшаб, санъатни ўрганганидан сўнг, „Шагалл замонавий санъатнинг асосий оқимига кирди. …Унинг шогирдлиги тугаши билан Россия унинг ҳаётида унутилмас бошланғич рол ўйнади“[20].

Шагал 1910-йилгача Санкт-Петербургда қолди, тез-тез Витебскга қатнаб турди ва у эйрда Белла Розенфелд билан учрашди. „Менинг ҳаётим“ асарида Шагал у билан биринчи учрашувини шундай тасвирлаган: „Унинг сукунати меники, унинг кўзлари меники. Гўё у менинг болалигим, ҳозирим, келажагим ҳақида ҳамма нарсани билади, гўё у мен орқали кўра олади“. Кейинчалик Белла у билан учрашгани ҳақида шундай деб ёзган эди: „Сиз унинг кўзларига бир кўз тушсангиз, улар худди осмондан тушгандек кўк эди. Улар ғалати кўзлар эди … узун, бодомсимон. … ва ҳар бири кичик қайиқ каби ўз-ўзидан сузиб кетаётганга ўхшарди[21].“

Франсия (1910–1914)

1910-йилда Шагал ўзининг бадиий услубини ривожлантириш учун Парижга кўчиб ўтди[22]. Санъацҳунос ва куратор Жамес Сwеэнейнинг таъкидлашича, Шагал Парижга биринчи марта келганида кубизм санъатнинг асосий шакли бўлган ва франсуз санъатида ҳали ҳам „ХИХ асрнинг материалистик дунёқараши“ ҳукмронлик қилган. Аммо Шагал Россиядан „рангли совға, ҳис-туйғуларга бой оддий шеърият ва ҳазил туйғуси билан келди“, дея қўшимча қилади у. Ўша пайтда Париж учун бу тушунчалар бегона эди ва натижада унинг биринчи тан олиниши бошқа рассомлардан эмас, балки Блаисе Cендрарс ва Гуиллауме Аполлинаире каби шоирларда кузатилган[23]. Санъацҳунос Жеан Леймариэнинг таъкидлашича, Шагал санъатни „ички борлиқдан ташқи кўринишга, кўриниб турган объектдан руҳий чиқишга“ деб ўйлай бошлаган, бу кубистик ижод усулининг тескариси эди[24].

Шунинг учун у Гуиллауме Аполлинаире ва бошқа авангард рассомлар, жумладан Роберт Делаунай ва Фернанд Легер билан дўстликни ривожлантирди[25]. Баал-Тешува шундай ёзади: „Шагалнинг Париж, ёруғлик ва энг аввало озодлик шаҳри ҳақидаги орзуси амалга ошди“. Катта шаҳарда ёлғиз қолган ва франсуз тилида гапира олмаган 23 ёшли Шагал биринчи кунлари қийин кечди. Баъзи кунларда у „Россияга қайтиб, славян фолклорининг бойликлари, ҳасидик тажрибалари, оиласи ва айниқса Белла ҳақида расм чизишни орзу қилар эди“.

Парижда у рассомлар Жеан Метзингер, Андрé Дуноер де Сегонзаc ва Ҳенри Ле Фауcонниэрлар дарс берган авангард санъат мактаби – „Аcадемиэ де Ла Палетте“га ўқишга кирди ва академияда иш топди. У бўш вақтларини галерея ва салонларга, айниқса Луврга ташриф буюриш билан ўтказарди; у ҳайратга тушган рассомлар орасида Рембрандт, Ле Наин, Шардин, Винcент ван Гогҳ, Пиэрре-Аугусте Реноир, Писсарро, Ҳенри Матиссе, Паул Гаугуин, Курбе Жан Дезире Гюстав, Миллет, Мане, Cлауде Монет, Делакруа Фердинанд Виктор Эжен ва бошқалар бор эди. Айнан Парижда у беларус саҳналарини чизишда фойдаланган гоуаче техникасини ўрганган. У, шунингдек, Монтмартр ва Лотин кварталига ташриф буюриб турарди.

Парижда бўлганида, Шагал доимо Витебскдаги уйини эслаб турарди, чунки Парижда Россия империясидан кўплаб рассомлар, ёзувчилар, шоирлар, бастакорлар, раққосалар ва бошқа муҳожирлар ҳам яшаган. У тундан тонг отгунча расм чизди, шундан кейингина бир неча соат ухлаб оларди.  „Ватаним фақат қалбимда бор“, деган эди у. У Витебск ҳақидаги хотираларидан яҳудий мотивлари ва мавзуларини чизишда давом этди. Унинг кўпгина асарлари у Россияда қилган расмларининг янгиланган версиялари бўлиб, фовистик ёки кубистик услубларда эди.

Россия (1914—1922)

Витебск замонавий санъат музейи жойлашган халқ рассомлик мактаби
Белоруссия, Витебск шаҳридаги Шагал санъат маркази

У ҳали ҳам Витебскда бўлган Беллани соғиниб ва уни йўқотишдан қўрқиб Берлиндаги таниқли санъат сотувчисининг таклифини қабул қилишга қарор қилди. Ўз ишини намойиш этади, унинг нияти фаолиятини Беларусда давом этиш, Белла билан турмуш қуриш ва кейин у билан Парижга қайтиш. Шагал кўргазмага қўйиш учун 40 та тувал ва 160 та гуаш, акварел ва чизмаларни олди. Герварт Валденнинг Штурм галереясида бўлиб ўтган кўргазма катта муваффақият қозонди, немис танқидчилари уни мақташди.

Кўргазмадан сўнг у Витебскга йўл олди ва у ерда Белла билан турмуш қуришни режалаштирди. Бироқ, бир неча ҳафта ўтгач, Биринчи жаҳон уруши бошланди, бу Россия чегарасини номаълум муддатга ёпиб қўйди. Бир йил ўтгач, у Белла Росенфелдга уйланди ва уларнинг биринчи фарзанди Ида туғилди. Никоҳдан олдин Шагал Белланинг ота-онасини қизи учун муносиб эр бўлишига ишонтиришда қийналган. Улар унинг камбағал оиладаги рассомга турмушга чиқишидан хавотирланиб, уни қандай қўллаб-қувватлаши ҳақида ўйлашди. Муваффақиятли рассом бўлиш энди мақсад ва илҳомга айланди. Леwиснинг сўзларига кўра, „Бу даврнинг эйфорик расмлари, Витебск устида шардек сузиб юрган ёш эр-хотинлар – унинг Делаунай услубида безатилган ёғоч бинолари – унинг карерасидаги энг ёрқин расмлардир“.

1915-йилда Шагал ўз асарларини Москвада намойиш қила бошлади. 1916-йилда Санкт-Петербургда расмларни намойиш этди. У яна Москвадаги авангард рассомларининг кўргазмасида ўз санъатини намойиш этди. Бу кўргазма эътирофга сабаб бўлди ва бир қатор бой коллексионерлар унинг санъат асарларини сотиб олишни бошладилар[26]. У, шунингдек, бир қатор яҳудий китобларини тасвирлашни бошлади. У 1917-йилда И. Л. Перецнинг „Сеҳргар“ асарига чизмалар чизган. Шагал 30 ёшда эди ва у машҳур бўла бошлаган эди.

1917-йилги Октябр инқилоби Шагал учун хавфли вақт бўлган бўлса-да, бу имконият ҳам тақдим этди. Шагал болшевикларнинг ўрнатилган буйруқларидан қўрқиб, шундай деб ёзган эди: „Фабрикалар тўхтаб қолди. Уфқлар очилди. Бўшлиқ ва бўшлиқ. Энди нон йўқ. Эрталабки афишалардаги қора ҳарфлар юрагимни ранжитди“. Шагал кўпинча кунлар давомида оч қоларди. Ўшанда у император Россиясининг энг кўзга кўринган рассомларидан бири ва „инқилобнинг эстетик қўли“ сифатида алоҳида имтиёз ҳамда обрўга эга бўлган модернист авангард эди. Унга мамлакат учун тасвирий санъат комиссари лавозимини таклиф қилишди, лекин сиёсий лавозимни афзал кўрмади ва бунинг ўрнига Витебск учун санъат комиссари лавозимини қабул қилди. Бу унинг Витебск санъат коллежини ташкил этишига олиб келди, Леwиснинг қўшимча қилишича у, „Совет Иттифоқидаги энг таниқли санъат мактаби“ бўлди.

У ўз профессор-ўқитувчилари учун Эл Лиссицки ва Казимир Малевич каби мамлакатнинг энг муҳим рассомларини олди. У ўзининг биринчи устози Еҳуда Пенни ҳам қўшди. Шагал ҳар бири ўзига хос услубга эга бўлган мустақил фикрли рассомлар жамоаси муҳитини яратишга ҳаракат қилди. Бироқ, тез орада қийинчиликлар вужудга кела бошлади. Чунки бир нечта асосий профессор-ўқитувчилар квадрат ва доиралар санъатининг супрематизмини афзал кўришди ва Шагалнинг „буржуа индивидуализмини“ яратишга уринишини маъқулламадилар. Кейин Шагал комиссарлик лавозимини тарк этди ва Москвага кўчиб ўтди.

Москвада унга янги ташкил этилган Давлат яҳудий театри учун саҳна рассоми бўлиб ишлаш таклиф қилинди[27]. У 1921-йилнинг бошида Шолем Алейхемнинг бир қатор песалари билан ишлай бошлайди. У ўзининг дастлабки устози Бакстдан ўрганган усуллардан фойдаланган ҳолда бир қатор катта фон расмларини яратди. Асосий деворий расмлардан бири баландлиги 9 фут (2,7 м) ва узунлиги 24 фут (7,3 м) бўлиб, раққосалар, скрипкачилар, акробатлар ва қишлоқ ҳайвонлари каби турли хил жонли мавзуларнинг тасвирларини ўз ичига олган. Ўша пайтдаги бир танқидчи буни „Бўёқдаги иброний жазз“ деб атаган. Шагал уни „рамзлар ва қурилмалар омбори“ сифатида яратди, деб таъкидлайди Леwис. Девор расмлари театр тарихида „белгиланган“ бўлиб, унинг кейинги кенг кўламли асарлари, жумладан Ню-Ёрк Метрополитан операси ва Париж операси учун мўлжалланган деворий расмларнинг асосчиси бўлган.

Биринчи жаҳон уруши 1918-йилда тугади, лекин Россияда фуқаролар уруши давом этди ва очарчилик кенгайди. Шагал Москва яқинидаги кичикроқ, арзонроқ шаҳарчага кўчиб ўтишни зарур деб топди. Чекка ҳудудга кўчиб отганлиги сабаб Шагал энди ҳар куни поэздлардан фойдаланган ҳолда Москвага боришга мажбур бўлди. 1921-йилда у дўсти ҳайкалтарош Исаак Иткинд билан шаҳар четидаги Малаховкадаги яҳудий ўғил болалар бошпанасида расм ўқитувчиси бўлиб ишлаган. У ерда бўлганида, у Малаховка бошпанасида бошқа ўқитувчи бўлган Давид Ҳофстеин томонидан ёзилган „Ғам“ Яҳудий шеърияти учун бир қатор расмлар яратди.

1921—1922-йилларнинг қийин даврида у ўз санъатини янада қулайроқ мамлакатда ривожлантириш учун Франсияга қайтишга қарор қилди. Кўплаб бошқа рассомлар, ёзувчилар ва мусиқачилар ҳам Ғарбга кўчиб ўтишни режалаштиришган. У мамлакатдан чиқиш визасини олиш учун ҳаракат қилди.

Франсия (1923—1941)

„Юриш“, 1917-йил, Беларус почта маркасида
Шагал томонидан тайёрланган витражлар

1923-йилда Шагал Франсияга қайтиш учун Москвани тарк этди. Йўлда у Берлинда тўхтаб, у Ерда ўн йил олдин, уруш бошланишидан олдин кўргазмада қолдирган кўплаб расмларни топсиҳга ҳаракат қилди, аммо улардан ҳеч бирини топа олмади ва тиклай олмади. Шунга қарамай, Парижга қайтиб келгач, „у ўзи учун жуда муҳим бўлган эркинлик ва ижодни қайта кашф этди“, деб ёзади Леwис.

У франсуз санъат дилери Амброисе Воллард билан бизнес алоқаларини ўрнатди. Бу уни Гоголнинг ўлик жонлари, Инжил ва Ла Фонтен эртаклари каби бир қатор китоблар учун тасвирлар яратишни бошлашга илҳомлантирди. Бу иллюстрациялар унинг энг зўр босма ишлари бўлиб қолди. 1924-йилда у Бретанга саёҳат қилди ва Ла фенêтре сур л' Иле-де-Брéҳат расмини чизди. 1926-йилга келиб у АҚШда Ню-Ёркдаги Рейнхард галереясида 100 га яқин асарни ўз ичига олган биринчи кўргазмасини ўтказди, у очилишга бормади. У Франсияда қолди, „тўхтовсиз расм чизди“, дейди Баал-Тешува. 1927-йилда Шагал номи франсуз санъати оламида муҳрланди, санъацҳунос ва тарихчи Морис Райнал „Замонавий франсуз рассомлари“ китобида унга жой берди.

Муқаддас китоб расмлари

Саёҳатларидан биридан Парижга қайтгач, Воллард Шагалга Эски Аҳдни тасвирлашни топширди. Франсияда лойиҳани якунлаши мумкин бўлса-да, у топшириқни бажариш учун Муқаддас Ерга яъни Фаластинга саёҳат қилиш учун саёҳат қилди. 1931-йилда Марк Шагал ва унинг оиласи Меир Дизенгоффнинг таклифига биноан Тел-Авивга саёҳат қилди. Дизенгофф янги шаҳарда яҳудий санъати музейини қуриш режаси билан Шагални Тел-Авивга таклиф қилган эди.

У „яҳудийлар тарихи, уларнинг синовлари, башоратлари ва фалокатлари“ билан шуғулланган, деб таъкидлайди Вулшлагер. Унинг қўшимча қилишича, топшириқни бошлаш Шагал учун „ғайриоддий хавф“ эди, чунки у ниҳоят замонавий замонавий рассом сифатида танилган эди, аммо энди ўзининг модернистик мавзуларини тугатиб, „қадимги ўтмиш“ни ўрганади. 1931 ва 1934-йиллар орасида у „Инжил“ устида „обсесиф“ ишлади, ҳатто Рембрандт ва Эл Греконинг Инжил расмларини синчковлик билан ўрганиш, диний расмнинг экстремал томонларини кўриш учун Амстердамга ҳам борди. У аввалги муҳитни яна бир бор ҳис қилиш учун шаҳарнинг яҳудийлар маҳалласи кўчаларида юрди.

Шагал Эски Аҳдни „инсон ҳикояси, … коинотнинг яратилиши билан эмас, балки инсоннинг яратилиши билан боғлиқ ва унинг фаришталар фигуралари қофияланган ёки одамлар билан бирлаштирилган“ деб ёзади Вулшлагер. Унинг таъкидлашича, Муқаддас Китобдаги „Иброҳим ва уч фаришта“нинг дастлабки суратларида фаришталар бир қадаҳ шароб устида ўтириб суҳбатлашадилар, гўё улар кечки овқатга келгандек.

У Франсияга қайтиб келди ва кейинги йилга келиб жами 105 та пластинкадан 32 тасини тугатди. 1939-йилга келиб, Иккинчи жаҳон уруши бошида Воллард 66 ёшида вафот этди. Серия 1956-йилда тугаллангач, у Эдитион Тéриаде томонидан нашр этилган. Баал-Тешуванинг ёзишича, „иллюстрациялар ҳайратланарли эди ва катта олқишларга сазовор бўлди. Шагал яна бир бор ўзини ХХ асрнинг энг муҳим график рассомларидан бири сифатида кўрсатд“. Леймариэ Шагалнинг ушбу чизмаларини „монументал“ деб таърифлаган.

Нацистларнинг замонавий санъатга қарши ҳаракатлари

Шагал Библия устида иш бошлаганидан кўп ўтмай, Адолф Гитлер Германияда ҳокимиятни қўлга киритди. Антисемитизм қонунлари жорий этилиб, Дачауда биринчи конслагер ташкил этилди.

1937-йилдан бошлаб немис музейларидан йигирма мингга яқин асарлар Жозеф Геббелс бошчилигидаги қўмита томонидан мусодара қилинди. Гарчи немис матбуоти бир пайтлар уни мақтаган бўлса-да, энди янги немис ҳукумати Шагалнинг санъатини масхара қилди[28][29].

Босиб олинган Франсиядан қочиш

Вулшлагернинг сўзларига кўра, „Франсиянинг қулаш тезлиги ҳаммани ҳайратда қолдирди. Шок тўлқинлари Атлантика океанини кесиб ўтди… чунки Париж шу пайтгача нацистлар бўлмаган дунёда улкан сивилизацияга тенглаштирилган эди.“ Кўплаб бошқа таниқли рус ва яҳудий рассомлар охир-оқибат қочишга интилишди: улар орасида Чаим Сутине, Макс Эрнст, Макс Бекманн, Людвиг Фулда, ёзувчи Виктор Серж ва мукофот совриндори Владимир Набоков бор эди, гарчи яҳудий бўлмаса ҳам[30][31][32].

Галерея

Адабиётлар

  • Антанас Андрижаускас, Литвак Арт ин тҳе Cонтехт оф тҳе Écоле де Парис (Wайбаcк Мачине сайтида 3 Деcембер 2021 санасида архивланган). Либрарй оф Вилниус Ауcтион, Вилниус, 2008. ИСБН 978-609- 8014-01-3.
  • Чагалл, Марc. Тҳе Wоркс оф тҳе Минд: Тҳе Артист. Чиcаго: Университй оф Чиcаго Пресс, 1947. ОCЛC 752682744. 
  • Сидней Алехандер, Марc Чагалл: А Биограпҳй Г. П. Путнам’с Сонс, Неw Ёрк, 1978.
  • Мониcа Боҳм-Дучен, Чагалл (Арт & Идеас) Пҳаидон, Лондон, 1998. ИСБН 0-7148-3160-3
  • Марc Чагалл, Мй Лифе, Петер Оwен Лтд, Лондон, 1965 (републишед ин 2003) ИСБН 978-0-7206-1186-1
  • Сусанн Cомптон, Чагалл Ҳаррй Н. Абрамс, Неw Ёрк, 1985.
  • Сйлвиэ Форестиэр, Натҳалиэ Ҳазан-Брунет, Доминиқуэ Жаррассé, Беноит Марқ, Мерет Меер, Чагалл: Тҳе Стаинед Гласс Wиндоwс. Паулист Пресс, Маҳwаҳ, 2017.
  • Бенжамин Ҳаршав, Марc Чагалл анд Ҳис Тимес: А Доcументарй Нарративе, Станфорд Университй Пресс, Пало Алто, 2004. ИСБН 978-0-8047-4214-6
  • Бенжамин Ҳаршав, Марc Чагалл он Арт анд Cултуре, Станфорд Университй Пресс, Пало Алто, 2003. ИСБН 0-8047-4830-6
  • Александр Каменскй, Марc Чагалл, Ан Артист Фром Руссиа, Трилистник, Мосcоw, 2005 (ин Руссиан)
  • Александр Каменскй, Чагалл: Тҳе Руссиан Еарс 1907–1922, Риззоли, Неw Ёрк, 1988 (абридгед версион оф Марc Чагалл, Ан Артист Фром Руссиа) ИСБН 0-8478-1080-1
  • Аарон Николаж, Марc Чагалл, Роwоҳлт Верлаг, Ҳамбург, 2003 (ин Герман)
  • Гианни Поззи, Cлаудиа Сараcени, Л. Р. Галанте, Мастерс оф Арт: Чагалл, Петер Бедриcк Боокс, Неw Ёрк, 1990. ИСБН 978-0-8722-6527-1
  • В. А. Шишанов, Витебск Мусеум оф Модерн Арт – а Ҳисторй оф Cреатион анд а Cоллеcтион 1918–1941, Медисонт, Минск, 2007.
  • Жонатҳан Wилсон, Марc Чагалл, Счоcкен Боокс, Неw Ёрк, 2007 ИСБН 0-8052-4201-5
  • Жаcкиэ Wуллсчлагер, Чагалл: А Биограпҳй Кнопф, Неw Ёрк, 2008
  • Зива Амишиа Маиселс & Давид Глассер, Апоcалйпсе: Унвеилинг а Лост Мастерпиэcе бй Марc Чагалл, Бен Ури Галлерй анд Мусеум, 2010
  • Шишанов, В. А. Полиш-лангуаге периодиcалс абоут Марc Чагалл (1912–1940) / В. Шишанов, Ф. Шкирандо // Чагалл’с cоллеcтион. Иссуэ 5: материалс оф тҳе ХХВИ анд ХХВИИ Чагалл реадингс ин Витебск (2017–2019) / М. Чагалл Мусеум; [эдиториал боард: Л. Кҳмелницкая (чиэф эдитор), И. Воронова]. – Минск: Натионал Либрарй оф Беларус, 2019. – пп. 57–78. (ин Руссиан)

Манбалар

  1. ↑ Ҳаршав, Бенжамин „Чагалл, Марc“. Тҳе Йиво Энcйcлопедиа оф Жеwс ин Эастерн Эуропе. Қаралди: 2023-йил 16-июн.
  2. ↑ Ҳаршав, Бенжамин. „Марc Чагалл анд ҳис тимес: а доcументарй нарративе“. Cонтраверсионс: Жеwс анд Отҳер Дифференcес (1ст эд.). Станфорд Университй Пресс. Аугуст 2003. ИСБН 0804742146.
  3. ↑ "Чагалл, Марc". Чагалл, Марc. Охфорд Университй Пресс. ҳттп://www.лехиcо.cом/дефинитион/Чагалл,+Марc. [сайт ишламайди]
  4. ↑ „Чагалл“. Cоллинс Энглиш Диcтионарй. ҲарперCоллинс. Қаралди: 2019-йил 27-июл.
  5. ↑ „Чагалл“. Мерриам-Wебстер.cом Диcтионарй. Мерриам-Wебстер. Қаралди: 2019-йил 27-июл.
  6. ↑ Эҳренбург, Иля. Люди, годы, жизнь: Воспоминания (ру). Мосcоw: Совиэт Wритерс, 1990 — 184-бет. 
  7. ↑ „Марc Чагалл“. Энcйcлопæдиа Британниcа. Қаралди: 2023-йил 19-июл.
  8. ↑ „Век Шагала“ [Cентурй оф Чагалл] (ру). Жеwиш Мусеум анд Толеранcе Cентер. 2023-йил 3-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 16-октябр.
  9. ↑ Малиновская, Анна (2016). "Гордость трех государств: документальное наследие Марка Шагала в России, Белоруссии и Франции". CйберЛенинка 4 (6): 90–101. ҳттпс://cйберленинка.ру/артиcле/н/гордост-треҳ-государств-документалноэ-наследиэ-марка-шагала-в-россии-белоруссии-и-франции. 
  10. ↑ МcАлоон, Жонатҳан „Марc Чагалл'с Жеwиш Идентитй Wас Cруcиал то Ҳис Бест Wорк“ (эн). Арцй (2018-йил 28-июн). Қаралди: 2021-йил 12-март.
  11. ↑ Ҳаршав, Бенжамин; Чагалл, Марc; Ҳаршав, Барбара. Бинйāмîн Ҳарšав, Марc Чагалл, Барбара Ҳаршав Марc Чагалл анд ҳис тимес: а доcументарй нарративе. Станфорд Университй Пресс, 2004. ИСБН 9780804742146. Қаралди: 2012-йил 15-март. 
  12. ↑ Wуллсчлагер, Жаcкиэ. „'Чагалл'“ (2008-йил 27-ноябр).
  13. ↑ „Сегал.орг“. Сегал.орг (2005-йил 22-май). Қаралди: 2012-йил 15-март.
  14. ↑ Баал-Тешува, Жаcоб. Марc Чагалл, Тасчен (1998, 2008)
  15. ↑ Меислер, Станлей. Шоcкинг Парис: Соутине, Чагалл анд тҳе Оуцидерс оф Монтпарнассе. Ст. Мартин'с Пресс, 14 Април 2015 — 69-бет. ИСБН 978-1466879270. 
  16. ↑ Чагалл, Марc. Марc Чагалл Мй Лифе. Неw Ёрк: Тҳе Орион Пресс, 1960. 
  17. ↑ Леwис, Мичаэл Ж.. Wҳатевер Ҳаппенед то Марc Чагалл?. Cомментарй, Оcтобер 2008 — 36–37-бет. 
  18. ↑ „Нотеwортҳй мемберс оф тҳе Гранд Ориэнт оф Франcе ин Руссиа анд тҳе Супреме Cоунcил оф тҳе Гранд Ориэнт оф Руссиа'с Пеопле“. Гранд Лодге оф Бритиш Cолумбиа анд Юкон (2017-йил 15-октябр).
  19. ↑ Бохер, Сараҳ. „Чагалл: Тҳе инфлатед стардом оф а Руссиан артист“ (2008-йил 13-ноябр). Қаралди: 2023-йил 8-январ.
  20. ↑ Cогниат, Раймонд. Чагалл, Cроwн Публишерс, Инc. (1978)
  21. ↑ Мичалска, Магда „Тҳе Флйинг Ловерс, Белла анд Марc Чагалл“ (эн-УС). ДаилйАртМагазине.cом – Арт Ҳисторй Сториэс (2018-йил 17-феврал). Қаралди: 2020-йил 7-май.
  22. ↑ Северал оф Чагалл’с паинтингс инспиред тҳе мусиcал; cонтрарй то популар белиэф, тҳе „титле оф тҳе мусиcал доэс нот рефер то анй спеcифиc паинтинг“. Wеcкер, Меначем. „Марc Чагалл: Тҳе Френч паинтер wҳо инспиред тҳе титле Фиддлер он тҳе Рооф“ (2014-йил 24-октябр). Қаралди: 2023-йил 8-январ.
  23. ↑ Сwеэней, Жамес Ж. Марc Чагалл, Тҳе Мусеум оф Модерн Арт (1946, 1969)
  24. ↑ Леймариэ, Жеан. Тҳе Жерусалем Wиндоwс, Георге Бразиллер (1967)
  25. ↑ „Марc Чагалл | Руссиан-Френч артист“ (эн). Энcйcлопæдиа Британниcа. Қаралди: 2017-йил 22-август.
  26. ↑ „Тҳе Магиcиан“. Wорлд Дигитал Либрарй (1917). 2013-йил 3-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 30-сентябр.
  27. ↑ „Ҳероэс – Траилблазерс оф тҳе Жеwиш Пеопле“. Беит Ҳатфуцот. 2019-йил 7-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 7-ноябр.
  28. ↑ „Эл Мусео де арте Тҳйссен-Борнемисза – (Пасео дел Прадо, 8, Мадрид-Эспаñа)“. Мусеотҳйссен.орг. 2012-йил 12-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 15-март.
  29. ↑ „Виэwпоинт: Cоулд оне ман ҳаве шортенед тҳе Виэтнам Wар?“. ББC Неwс (2013-йил 8-июл). Қаралди: 2013-йил 9-июл.
  30. ↑ Ҳаршав, Бенжамин. Марc Чагалл анд Ҳис Тимес: А Доcументарй Нарративе. Станфорд Университй Пресс, 2004 — 497-бет. 
  31. ↑ „Шип wитҳ 700 Рефугеэс, Инcлудинг 130 Чилдрен, Леавес Лисбон фор Неw Ёрк“. Жеwиш Телеграпҳиc Агенcй (1941-йил 12-июн). Қаралди: 2024-йил 29-феврал.
  32. ↑ „119 чилд рефугеэс ҳере фром Лисбон“ (1941-йил 22-июн), с. 19. Қаралди: 2024-йил 29-феврал.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mark_Shagal" dan olindi