Марк Таиманов

Марк Эвгениэвич Таиманов (русча: Марк Евгеньевич Тайманов; 1926-йил 7-феврал — 2016-йил 28-ноябр) 1946-1971-йилларда жаҳоннинг энг яхши 20 нафар шахматчиси қаторига кирувчи Совет ва Россиянинг етакчи шахматчиларидан бири. Машҳур шахмат муаллифи Таиманов 1952-йилда гроссмейстер унвонига сазовор бўлди ва 1956-йилда шахмат бўйича СССР чемпионатида ғолиб чиқди[1]. У 1953 ва 1971-йилларда Жаҳон чемпионатига номзод бўлган ва бир нечта очилиш вариантлари унинг номи билан аталган. Таиманов жаҳон даражасидаги концерт пианиночиси ҳам эди[2].

Ёшлиги

Таиманов ота-онаси ўша пайтда ўқиган Харковда туғилган. Олти ойлик бўлганида улар Ленинградга кўчиб кетишди. Унинг отаси Эвгений Захарович Таиманов яҳудий эди[3]; унинг оиласи Биринчи жаҳон уруши пайтида Смоленскдан Харковга қочиб кетган. Эвгений Харков политехника институтида талаба бўлган ва кейинчалик Киров заводи ва Гидротехника заводида бош муҳандис бўлиб ишлаган, аммо укаси ва хотинининг қариндошларидан кейин Ленинград консерваториясида ва турли Ленинград театрларида муҳандис бўлиб ишлаш учун уни тарк этган. 1937-йилда қамоққа олинганлар[4].

Таимановнинг онаси Серафима Ивановна Илйина православ рус оиласидан чиққан; Котляревский номидаги Харков миллий санъат университетида таҳсил олган[5][6][7][8]. Пианино ўқитувчиси сифатида у кейинчалик ўғлини мусиқа билан таништирди. Марк уч фарзанднинг энг каттаси эди. У ўн ёшида у 1936-йилда чиқарилган „Бетховен концерти“ совет болалар филмида ёш скрипкачи сифатида ижро этди, ўз ролини машқ қилиш учун Тайманов бир йил давомида скрипка чалишни ўрганди, кўп йиллар ўтгач, гастрол сафарида Исаак Стерн Тайманов билан учрашди ва филмда ўйнаган скрипкасини мақтаб, барча ёш актёрлар „скрипкани қандай қилиб тўғри ушлашни ҳам билмас эдилар“ деди. Фақат бир марта Бетховен концерти филмида буни қилган скрипкачини кўрганман[9][10]. Улуғ Ватан уруши йилларида у отаси билан Ленинград қамалининг бошланишидан сал олдин Тошкентга эвакуация қилинган. Онаси икки укаси билан шаҳарда қолишга қарор қилди ва 1942-йилнинг мартида улар эвакуация қилинмагунча қамалдан омон қолишга мажбур бўлди[5].

Шахмат фаолияти

ФИДЕ томонидан 1950-йилда халқаро уста, 1952-йилда эса халқаро гроссмейстер унвони берилган. У 1953-йилда Зуричда бўлиб ўтган номзодлар турнирида ўйнади ва у ерда саккизинчи ўринни эгаллади. У 25 йилдан ортиқ вақт давомида мунтазам равишда дунёнинг энг яхши 20 шахматчиси қаторидан жой олди[11].

Совет жамоаси ўйини

У 1948-1983-йилларда 116 та ўйинда, 15 та ўйинда +36−24=56 натижа кўрсатиб, Совет Иттифоқининг ички минтақавий жамоавий мусобақаларида Ленинградни ҳимоя қилган[12] У „Буревестник“ (Талабалар) спорт жамиятини Совет клубларининг ички жамоавий мусобақаларида тақдим этган.

Совет чемпионатлари

У 23 марта шахмат бўйича СССР чемпионатида иштирок этган (бу рекорд Эфим Геллер томонидан қайд этилган), икки марта биринчи ўринни эгаллаган. 1952-йилда у плей-офф ўйинида ўша пайтда жаҳон чемпиони бўлган Михаил Ботвинникга ютқазди. 1956-йилда турнирда Юрий Авербах ва Борис Спасский билан тенглашиб, чемпионлик учун улардан олдинда бўлган мусобақада ғалаба қозонди[13].

Фишерга мағлубият

Таиманов 1971-йилги Номзодлар чорак финалида Бобби Фишерга мисли кўрилмаган 6:0 ҳисобида ютқазди. Ушбу ўйин ҳақида Тайманов кейинроқ Фишер „ақл бовар қилмайдиган даражада қаттиқ ҳимоячи бўлганини“ ва „учинчи ўйин учрашувнинг бурилиш нуқтаси бўлганини“ эслади[14]. Фишердан мағлуб бўлганидан кейин Совет ҳукумати хижолат тортди ва Тайманов 2002-йилги интервюсида таъкидлаганидек, „сиёсий изоҳсиз“ ўйинда америкаликка бунчалик ёмон мағлуб бўлиши мумкинлигини „аёлга сиғдириб бўлмас“ деб топди[14]. Совет амалдорлари Таймановнинг маошини олиб қўйишди ва энди унга чет элга чиқишга рухсат беришмади. Таймановни жазолашнинг расмий сабаби унинг мамлакатга Александр Солженициннинг китобини олиб келгани, аммо бу тушунтириш шунчаки бюрократик баҳона эди. Кейинроқ амалдорлар Таймановни „кечирди“ ва унга нисбатан санксияларни бекор қилди. 1971-йилда Фишернинг ғалаба қозонган ғалабаси, аввалига Бент Ларсенга қарши 6:0, сўнгра Тигран Петросянга қарши 6½-2½ ҳисобида ғалаба қозониши уларнинг фикрини ўзгартиришга ёрдам берган бўлиши мумкин. Таиманов бу ўйинни шахмат карерасидаги „кулминация нуқтаси“ деб ҳисоблади ва кейинчалик ўйин ҳақида „Мен қандай қилиб Фишернинг қурбони бўлдим“ номли китоб ёзди.

Шахмат бўйича асосий асарлари

  • Слаwисч бис Рети-Эроффнунг, Марк Таиманов, бош муҳаррир Павел Кондратиев, немис тили, Спортверлаг, Берлин, 1976-йил
  • Даменгамбит бис Ҳолландисч, Марк Таиманов томонидан, бош муҳаррир Яков Неиштадт, немис тили, Спортверлаг, Берлин, 1980-йил
  • Модернес Бенони бис Wолга-Гамбит, Марк Таиманов, бош муҳаррир Эдуард Гуфелд, немис тили, Спортверлаг, Берлин, 1982-йил
  • Ҳолландисч бис Бирд-Эроффнунг, Марк Таиманов, бош муҳаррир Павел Кондратиев, немис тили, Спортверлаг, Берлин, 1983-йил
  • Сицилия: Паулсен, Марк Таиманов томонидан, инглиз тили, Бацфорд, Лондон, 1983-йил
  • Конингсиндисч бис Алтиндисч, Марк Таиманов, бош муҳаррир Эдуард Гуфелд, немис тили, Спортверлаг, Берлин, 1984-йил
  • Засčита Нимзовица, Марк Таиманов томонидан, рус тили, 1985-йил
  • Инглиз тили: Классисч бис селтене Сйстеме 12. Конингсиндисч: Самисч-Сйстеме бис Виэрбауэрнварианте , Марк Таиманов томонидан, бош муҳаррир Эдуард Гуфелд, немис тили, Спортверлаг, Берлин, 1985-йил
  • Дамениндисч бис Каталанисч, Марк Таиманов, бош муҳаррир Эдуард Гуфелд, немис тили, Спортверлаг, Берлин, 1985-йил
  • Шахмат бўйича жаҳон чемпионати, Карпов-Каспаров: Москва 1985, Юрий Авербах ва Марк Таиманов, инглиз тили, 1986-йил
  • Сицилия мудофааси: Таиманов тизими, Марк Таиманов томонидан, инглиз тили, Бацфорд, Лондон, 1989-йил,ИСБН 0713456167
  • Сицилиялик билан ғалаба қозониш, Марк Таиманов, инглиз тили, Бацфорд, Лондон, 1991-йил
  • Жа бйл žэртвож Фисера (Мен қандай қилиб Фишернинг қурбони бўлдим), Марк Таиманов, рус тили, 1993-йил. Инглиз тилига таржима, Сифатли шахмат, Глазго, 2021,ИСБН 978-1-78483-149-3.
  • Таимановнинг танланган ўйинлари, Марк Таиманов томонидан, инглиз тили, Бацфорд, Лондон, 1996-йил
  • Совет чемпионати, Бернард Кафферти ва Марк Тайманов томонидан, Бацфорд, Лондон, инглиз тили, 1998 (юмшоқ муқовали қайта нашр 2016, Эверйман, Лондон,ИСБН 978-1781943380)
  • Šачматнажа šкола Марка Таиманова, Марк Таиманов муаллифи, рус тили, Счачфорум (немис тили), 2008; дастлаб Санкт-Петербург 2003-йилда нашр этилган (автобиографияси)

Шахсий ҳаёти ва ўлими

Таиманов тўрт марта оила қурди. У умрининг охирларида яна оила қурди ва 78 ёшида эгизакларнинг отаси бўлди[15]. Эллик етти йил унинг энг катта фарзанди ва эгизакларини ажратиб туради[16].

Унинг синглиси Ирина Тайманова (1941-йилда туғилган) — таниқли опера режиссори, телебошловчи ва Санкт-Петербург консерваторияси профессори эди[17].

Таиманов 2016-йил 28-ноябрда Санкт-Петербургда 90 ёшида вафот этди[1].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Гроссмейстер Марк Тайманов скончался на 91-м году жизни“ (ру). Интерфах. Қаралди: 28-ноябр 2016-йил.
  2. ↑ „Тҳе Чесс Грандмастер Wҳо Доублед ас а Cонcерт Пианист“. Қаралди: 12-май 2019-йил.
  3. ↑ „Интервиэw wитҳ Ирина Тайманова"“. 2016-йил 29-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-август.
  4. ↑ Григорй Таиманов’с (бротҳер) Присон Филе
  5. ↑ 5,0 5,1 Ирина Таиманова: „И cоллеcт импрессионс абоут пеопле“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-11-29 санасида архивланган). Интервиэw wитҳ Марк Таиманов’с систер бй тҳе 33.6 Миллион Cлуб wоманъс магазине (ин Руссиан анд Энглиш)
  6. ↑ Марк Таиманов ас а „Ренаиссанcе ман“ артиcле, Тҳе Счоол Оф Лифе даилй магазине, Деcембер 14, 2016 (ин Руссиан)
  7. ↑ "Дуринг мй чилдҳоод тҳере wас но доместиc антисемитисм ин Ленинград ат алл; онлй афтер тҳе wар И леарнед тҳат сомебодй cонсидеред ме а Жеw (И’м қуартер-Жеwиш бй биртҳ), ас ит турнед оут И wаснът қуите фиттинг фор суч респонсибле таск ас виситинг тҳе Сталин'с фунерал wитҳ а делегатион". Интервиэw бй Московскиж Комсомолец, Марч 4, 2005 (ин Руссиан)
  8. ↑ ЖИНФО. „Жеwиш Чесс Плаерс“. Жинфо.орг (16-август 1985-йил). Қаралди: 20-октабр 2013-йил.
  9. ↑ „Марк Таиманов ат 85“. Чесс ин Транслатион (15-феврал 2011-йил). 2025-йил 29-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-август.
  10. ↑ Андреw Солтис. Совиэт Чесс 1917-1991. МcФарланд & Cомпанй, 2016 — 210-бет. ИСБН 9781476611235. 
  11. ↑ чессметриcс.cом, тҳе Марк Таиманов лифетиме ратингс филе
  12. ↑ олимпбасе.орг, тҳе Марк Таиманов Совиэт Теам Чампионшип филе
  13. ↑ чессметриcс.cом, тҳе Марк Таиманов ресулц филе
  14. ↑ 14,0 14,1 „Интервиэw wитҳ Марк Таиманов – Мй лифе wитҳ чесс анд мусиc“. ЧессБасе (23-май 2002-йил). Қаралди: 8-июл 2009-йил.
  15. ↑ {{Веб манбаси}} андозасидан фойдаланишда сарлавҳа= параметрини белгилашингиз керак. „{{{титле}}}“ (ру). Спорт-Эхпресс (21-август 2009-йил). Қаралди: 21-август 2009-йил.[сайт ишламайди]
  16. ↑ „Гоинг стронг ат 85 – Марк Таиманов'с биртҳдай“. ЧессБасе (16-феврал 2011-йил). Қаралди: 20-октабр 2013-йил.
  17. ↑ Ирина Таиманова. Бенефит талк-шоw бй тҳе Царское Село ТВ (ин Руссиан)