Markaziy Afrika Imperiyasi
Марказий Африка Империяси — Марказий Африка Республикаси ҳудудида 1976-йил 4-декабрдан 1979-йил 21-сентябргача мавжуд бўлган давлат.
Марказий Африка Империяси фр.Эмпире Cентрафриcаин
| |
|---|---|
|
Шиор: фр.“Унитé, Дигните, Траваил” Бирлик, қадр-қиммат, меҳнат | |
 | |
| Пойтахт | Банги |
| Энг катта шаҳар | Банги |
| Расмий тил(лар) | Франсузча |
| Ҳукумат |
Дуалистик Монархия (де-юре); Мутлоқ Монархия (де-факто) |
| Бокасса И | |
| Анж Феликс Патассе | |
• Ташкил Топган |
1976-йил 4-декабрдан |
• Тугатилган |
1979-йил 21-сентябргача |
| Майдон | |
• Бутун |
622 984 км2 |
| Аҳоли | |
• 1976-йилги рўйхат |
2 017 000 киши |
| Пул бирлиги | Марказий Африка франки |
.svg)
Тарихи
1958-йил 1-декабрда Франсия конституциявий референдуми натижасида Убанги-Шари мустамлакаси Марказий Африка Республикасига айлантирилди, унга янги давлат бош вазири Бартелеми Боганда бошчилик қилди. Мамлакатда “асосчи ота” сифатида катта обрў ва таъсирга эга эди. Бироқ, 1959-йил 29-мартда унинг самолёти ҳалокатга учради - Боганда вафот этди.
Боганданинг ўлими ҳокимият учун курашни қўзғатди, бунда марҳум бош вазирнинг яқин қариндоши ва иттифоқчиси Девид Дако ғалаба қозонди, у метрополия ва маҳаллий европалик тадбиркорларнинг ёрдамини олди. Франсия билан музокаралардан сўнг, 1960-йил 13-августда мамлакат тўлиқ мустақилликка эришди ва Дако унинг республиканинг биринчи президенти бўлди, у тобора авторитар сиёсат олиб бора бошлади, бу эса Миллий ассамблея томонидан Марказий Африканинг янги конституциясини қабул қилишга олиб келди. У президентлик режими ва бир партиявий ҳокимият тизимини мустаҳкамлади. Нимжон давлат аппарати кенг тарқалган коррупсияга ва иқтисодий вазиятнинг ёмонлашишига олиб келди.
1962-йилда Жан-Бедел Бокасса президентнинг қариндоши бўлиб, армия бош қўмондони лавозимини эгаллади. Бокассанинг бемаънилиги Дакони ғазаблантирди. 1965-йилда чет элчиларининг расмий қабулида Дако шундай деди: “Полковник Бокасса фақат медаллар йиғиш иштиёқи билан банд, у давлат тўнтариши қилиш учун жуда аҳмоқ”.
Улар ўртасидаги муносабатлар йил сайин ёмонлашди. Президент армияни сақлаш учун кўпроқ маблағ ажратишдан бош тортганидан кейин ва шу билан бирга жандармерияга харажатлар кўпайганидан сўнг, Бокасса тўнтаришга қарор қилди, аммо хавфсизлик кучларининг қаршилигидан ва Франсиянинг мумкин бўлган аралашувидан қърқди. Бироқ, унинг ҳамкасби капитан Александр Банзанинг таъсири остида, Бокасса Дакога қарши чиқди. 1966-йил Янги йил арафасида қўзғолончилар Бангидаги энг муҳим объэктларни эгаллаб олдилар ва Дакони ҳибсга олдилар. Бу воқеалар “Муқаддас Силвестр тўнтариши” деб номланди. 1-январ куни Бокасса ўзини Марказий Африка Республикаси президенти деб эълон қилди, шунингдек, бир қанча муҳим вазирлик лавозимларини эгаллади. 4 ва 8-январда Бокассани ижро ҳокимиятининг ягона эгаси деб эълон қилди ва унга фавқулодда фармонлар чиқариш ҳуқуқини берувчи конституциявий актлар чиқарилди. 1972-йилда Бокасса умрбод президент этиб эълон қилинди. 1976-йил 4-декабрда бўлиб ўтган ДСЕCА партиясининг фавқулодда конгрессида Марказий Африка Республикаси империя деб эълон қилинди, президенти эса унинг императори бўлди. Янги конституция қабул қилинди. Орадан роппа-роса бир йил ўтиб, 1977-йил 4-декабрда Бокассанинг тантанали тож кийдириш маросими бўлиб ўтди. Шундай қилиб, Марказий Африка Республикаси супер-президентлик республикасидан аста-секин монархияга айланди.
Империя
Конституция
.svg)
Янги ташкил этилган империя конституцияси мамлакатда ижро ҳокимияти бошлиғи бўлган императорнинг шахсий диктатурасини қонуний равишда тасдиқлади. МАИ Конституциясининг 2-моддасида шундай дейилган: “Олий ҳокимият императорда мужассамланган миллатга тегишли”. Бир палатали парламент – Миллий ассамблея тасдиқланди. Император парламентни тарқатиб юбориш, ўз хоҳишига кўра бош вазирни тайинлаш, мамлакатда фавқулодда ҳолат жорий этиш ҳуқуқига эга эди. Агар императорнинг ўзи ўғилларидан бирини меросхўр қилиб тайинламаса, монархия ирсий деб эълон қилинди. Суд судлови давлат раҳбари номидан амалга оширилди.
Шунингдек, МАИ Конституцияси император бошчилигидаги мамлакатдаги ягона партия - ДСЕCАни эълон қилиб, бир партиявий тизимни ўрнатди. Бироқ, бу партия император тузумининг ўзагининг фақат рамзий ролини ўйнади, халқ қўллаб-қувватлашининг ўзига хос уйдирмаси эди ва бошқарув органлари фақат қоғозда мавжуд эди.
Ички сиёсати
Император тузуми даврида мамлакат аслида икки қисмга бўлинган: марказий (Банги ва унинг атрофи, Мбаики префектураси, диктаторнинг уйи) ва периферик (бошқа ҳудудлар). Ҳокимият ўз ҳолига ташлаб қўйилган “қишлоқ” вилоятларига ҳеч қандай ёрдам кўрсатмади. Ҳукумат фақат солиқлар йиғди ва ғалаёнларни бостирди, қабила бошлиқларига бўйсунадиган ҳудудлар устидан расмий суверенитетни сақлаб қолди. Аҳолининг чекка қатламларидан ташкил топган давлат ахборотчиларининг кенг тизими мавжуд эди. Жиноятчиларга нисбатан жисмоний зўравонлик чоралари қўлланган: қулоқлари ва қўллари кесилган. Императорга қарши бўлган одамлар ўз лавозимларидан четлаштирилди, мамлакатдан ҳайдалди, қийноқларга солинди.
Империянинг аграр иқтисодиёти таназзулга юз тутди ва бутунлай франсуз сармоясига боғлиқ эди. Бюджетга оғир зарба ажойиб тож кийиш маросими ва император саройини сақлаш билан боғлиқ эди. Бокасса томонидан амалга оширилган олмос саноати ва қаҳва ишлаб чиқариш корхоналарини миллийлаштириш ва уларнинг кейинчалик араб компаниялари қўлига ўтиши европалик тадбиркорларни бегоналаштирди, мамлакат фирмалари билан муомала қилишни истамаган, уларнинг аксарияти мамлакатнинг энг йирик тадбиркорига айланган ҳукмрон император билан боғлиқ эди.
Ташқи сиёсати
Империяга республика давридан мерос бўлиб қолган сиёсий алоқалар Франсиянинг мамлакатга молиявий ёрдамни кўпайтириш учун сиёсий шантажини ифодалайди. Коммунистик блок мамлакатлари билан яқинлашиш, франк зонасидан чиқиш таҳдидлари, Хитой Халқ Республикаси билан бир пайтлар узилиб қолган муносабатларни тиклаш, Муаммар Қаззофий билан дўстлик алоқаларини ўрнатиш Франсия ҳукуматини моддий субсидияларни оширишга мажбур қилди. Бокасса, Африканинг бошқа ғайриоддий ҳукмдорларидан фарқли ўлароқ, ҳар доим муроса топиш мумкин бўлган шахс сифатида тақдим этилди. Империяни тузишни қўллаб-қувватлаган Париж император ролида Бокасса фақат рамзий кучга эга бўлишига ишонди.
Тугатилиши
Мамлакатда истиқомат қилувчи этник гуруҳлар учун ҳар жиҳатдан ғайриоддий бўлган император унвонини олиб, назорат остидаги “марказ”да мутлақо чексиз ҳокимиятга интилаётган Бокасса мамлакатдаги сиёсий барқарорликнинг нозик мувозанатини ва одамлар ва давлат ўртасидаги алоқани бузди. Иқтисодий аҳволнинг ёмонлашиши, даврий қатағонлар халқнинг норозилигига сабаб бўлди. Ниҳоят, Бангидаги барча ўқувчилар мактабга фақат махсус формада боришлари керак бўлган фармонни эълон қилиш орқали давлат ўзини обрўсизлантирди, бунинг нархи кўпчилик ота-оналарнинг қўлидан келмас эди. Юзага келган тартибсизликлар шафқацизларча бостирилди, бу мамлакатда ва хорижда катта резонансга сабаб бўлди. 1979-йил апрел ойида пойтахт қамоқхонасида юздан ортиқ мактаб ўқувчилари ва талабалар вафот этди, шунинг учун Франсияда монархга “Банги жаллоди” лақабини берди. Ҳатто унинг энг яқин ҳамкорлари, Бош вазир Анри Майду ва собиқ Бош вазир Анж-Фéликс Патассе ҳам императордан юз ўгирдилар. Франсия жаҳон ҳамжамиятига императорлик тузумининг ҳамкори сифатида кўринишни истамаган ҳолда “Барракуда” номли давлат тўнтариши амалиётини ўтказишга қарор қилди. Шу билан бирга, МАИ гуманитар ёрдамдан ташқари ҳеч қандай ёрдам кўрсатишни тўхтатди ва франсуз оммавий ахборот воситалари Бокассага қарши кампания бошлади, шу билан бирга мамлакат раҳбарияти уни золим деб билишини таъкидлади. 1979-йилнинг 20-21-сентабр кунлари Ливияда бўлган император йўқлигидан фойдаланиб франсуз десантчиларидан иборат отряд Бангига келиб қўнди ва ҳеч қандай қаршиликка дуч келмай, президент саройи ва радиостансияни эгаллаб олди. Қўшинлар билан келган собиқ президент Дако республика ва ўзини давлат раҳбари сифатида қайта тиклашни эълон қилди. Император оиласининг барча мол-мулки мусодара қилинди ва монархнинг ўзи Кот-д'Ивуарга қочиб кетди ва у ерда сиёсий бошпана олди. Марказий Африка империяси мавжуд бўлишни тўхтатди
Адабиётлар
- Давидсон А.Б. История Африки в биографиях. — Издательский центр РГГУ, 2012. — ИСБН 9785728113584.
- Бокасса, Ж.. Лес диаманц де ла траҳисон. Парис: Пҳарос, 2006. ИСБН 9782756900742.
- Мередитҳ, М.. Тҳе Стате оф Африcа. Неw Ёрк: Фреэ Пресс, 1997. ИСБН 9780743268424.