Ziyosfera

Markaziy kuchlar

Марказий кучлар, шунингдек, Марказий империялар[1] Биринчи жаҳон урушида (1914-18) курашган иккита асосий коалициядан бири. У Германия империяси, Австрия-Венгрия, Усмонли империяси ва Болгария Қироллигидан иборат бўлиб, шунингдек, Тўртлар иттифоқи сифатида ҳам танилган[2]. Бу мамлакатларнинг мустамлакалари, шунингдек, Германия Янги Гвинеяси ва Германия Шарқий Африкаси каби марказий кучлар томонида, уларнинг деярли барча мустамлакалари иттифоқчилар томонидан босиб олинмагунча курашдилар.

Мақом Ҳарбий иттифоқ
Тарихий эра Биринчи жаҳон уруши
Аввалги давлат
Иккилик иттифоқи (1879)
Уч томонлама иттифоқ (1882)
Германия-Усмонли иттифоқи
Усмонли-Болгария иттифоқи
Болгария-Германия шартномаси (1915)
  • Марказий кучлар раҳбарлари (чапдан о'нгга):
  • Кайзер Германияси Wилҳелм ИИ ;
  • Кайзер Австрия-Венгрияси ва қирол Франз Жосепҳ
  • Усмонли империяси Султони Меҳмед В
  • Болгария подшоси
  • Сарловҳада:
  • "Вереинте Крäфте фüҳрен зум Зиэл"
  • "Бирлашган кучлар мақсад сари етаклайди"

Марказий кучлар Антанта атрофида тузилган Иттифоқ кучлари билан тўқнаш келди ва мағлуб бўлди. Марказий кучларнинг келиб чиқиши 1879-йилда тузилган Германия ва Австрия-Венгрия иттифоқига бориб тақалади. Олдин номинал равишда Учлик иттифоқига қўшилган бўлишига қарамай, Италия Марказий кучлар томонида Биринчи Жаҳон урушида қатнашмади. Гарчи Усмонли империяси ХХ аср бошидан бери Германия ва Австрия-Венгрия билан яқин муносабатларни сақлаб қолган бўлса ҳам, Усмонли ва Болгария Биринчи жаҳон уруши бошланганидан кейин қўшилган.

Аъзо давлатлар

Марказий кучлар уруш бошида Германия империяси ва Австрия-Венгрия империясидан иборат эди. Кейинчалик 1914-йилда Усмонли империяси, 1915-йилда Болгария Қироллиги қўшилди. „Марказий кучлар“ номи ушбу мамлакатларнинг жойлашувидан келиб чиққан; тўрттаси (шу жумладан Финландия ва Литвадан ташқари уларни қўллаб-қувватлаган бошқа гуруҳлар) шарқда Россия империяси ва ғарбда Франсия ва Буюк Британия ўртасида жойлашган эди. Финландия, Озарбайжон ва Литва 1918-йилда уруш тугашидан олдин ва Россия империяси парчаланганидан кейин уларга қўшилди.

  • Биринчи жаҳон уруши даврида иттифоқчи ва марказий кучлар
  •      Иттифоқ кучлари
  •      Иттифоқдош колониялар, ҳукмронликлар, ҳудудлар ёки ишғоллар
  •      Марказий кучлар
  •      Марказий кучларнинг колониялари ёки ишғоллари
  •      Нейтрал давлатлар
Европа. 1914-йил

Марказий кучлар қуйидаги халқлардан иборат эди:[3]

Миллат Жаҳон урушига кирган
Avstriya-Vengriya Австрия-Венгрия 1914-йил 28-июл
Germaniya imperiyasi Германия 1914-йил 1-август
Usmoniylar imperiyasi Усмонли империяси 1914-йил 2-август (яширин)



1914-йил 29-октябр (оммавий)
Bolgariya Болгария 1915-йил 14-октябр
Марказий кучларнинг ўлими
Марказий кучларнинг иқтисодий статистикаси[4]
Аҳоли
(миллион) 		Ер
(миллион км 2) 		ЯИМ
(миллиард доллар) 		Аҳоли жон бошига ЯИМ
($)
Germaniya imperiyasi Германия (1914) Материк 67,0 0,5 244.3 3648
Колониялар 10.7 3.0 6.4 601
Жами 77.7 3.5 250.7 3227
Avstriya-Vengriya Австрия-Венгрия (1914) 50.6 0,6 100.5 1986
Usmoniylar imperiyasi Усмонли империяси (1914) 23.0 1.8 25.3 1100
Bolgariya Болгария (1915) 4.8 0.1 7.4 1527
Жами 156.1 6.0 383,9 2459
Марказий кучларнинг ҳарбий статистикаси[5]
сафарбар қилинган Ҳаракатда ўлдирилган Яраланган Амалда йўқолган Жами қурбонлар Сафар қилинган жами кучларнинг улуши
Germaniya imperiyasi Германия 13 250 000 1 808 546 (13,65 %) 4 247 143 1 152 800 7 208 489 66 %
Avstriya-Vengriya Австрия-Венгрия 7 800 000 922 500 (11,82 %) 3 620 000 2 200 000 6 742 500 86 %
Usmoniylar imperiyasi Усмонли империяси 2 998 321 325 000 (10,84 %) 400 000 250 000 975 000 34 %
Bolgariya Болгария 1 200 000 75 844 (6,32 %) 153 390 27 029 255,263 21 %
Жами 25 257 321 3 131 890 8 419 533 3 629 829 15,181,252 66 %

Жангчилар

Германия

Уруш асослари

Немис аскарлари 1914-йил августда уруш бошланганидан кўп ўтмай Ғарбий фронтда жанг майдонида
1915-йилда Варшавага немис отлиқлари кириб келиши
Германия жанговар крейсер СМС Ютландия жангидан кейин кўрган зарари
Германиянинг Фоккер Др.И қирувчи самолёти Жаста 26 Франсиянинг Германия томонидан босиб олинган ҳудудидаги Эрчин шаҳрида.

1914-йил июл ойи бошида Австрия-Венгрия арчгерсоги Франс Фердинанднинг ўлдирилиши ва Австрия-Венгрия ва Сербия ўртасидаги урушнинг эҳтимоли туфайли Кайзер Вилгелм ИИ ва Германия ҳукумати Австрия-Венгрия ҳукуматига Германия ўз иттифоқини қўллаб-қувватлаши ҳақида хабар беришди. Австрия-Венгрия билан ва агар Австрия-Венгрия ва Сербия ўртасида уруш бўлса, Германия уни Россиянинг мумкин бўлган аралашувидан ҳимоя қилишга ваъда берди[6]. Россия умумий сафарбарлик эълон қилганида, Германия бу ҳаракатни провокация деб ҳисоблади[7]. Россия ҳукумати Германияга унинг умумий сафарбарлиги Германия билан урушга тайёргарлик кўришни англатмайди, балки Австрия-Венгрия ва Сербия ўртасидаги воқеаларга реаксия эканлигини маълум қилди[7]. Германия ҳукумати Россиянинг Германия билан уруш қилмаслик ҳақидаги ваъдасини умумий сафарбарлик нуқтаи назаридан бемаънилик деб ҳисоблади ва Германия ўз навбатида уруш туфайли ўзи ҳам сафарбарлик эълон қилди[7]. 1-август куни Германия Россияга ултиматум юборди ва унда Германия ҳам, Россия ҳам ҳарбий сафарбарлик ҳолатида бўлгани сабабли, икки давлат ўртасида самарали уруш ҳолати мавжуд эди[8]. Ўша куни Россиянинг иттифоқчиси бўлган Франсия ҳам умумий сафарбарлик ҳолатини эълон қилди[8].

1914-йил август ойида Германия Россияга қарши уруш бошлади, бу Россиянинг тажовузи рус армиясининг сафарбар қилиниши билан намоён бўлди, бу эса Германиянинг ҳам жавоб беришига олиб келди[9].

Германия Россияга уруш эълон қилгандан сўнг, Франсия Россия билан иттифоқ тузган ҳолда урушни умумий сафарбарлик тайёрлаган ҳолда кутди. 1914-йил 3 августда Германия бу ҳаракатга жавобан Франсияга уруш эълон қилди[10]. Икки фронтли урушга дуч келган Германия, Германия қуролли кучлари Белгия орқали ҳаракатланиши ва жанубга Франсияга ва Франсия пойтахти Парижга қараб ҳаракатланиши керак бўлган Счлиэффен режаси деб номланувчи режани амалга оширди. Ушбу режа франсузларга қарши тезда ғалаба қозониш ва немис кучларини Шарқий фронтда жамлаш имконини беради деб умид қилинган эди. Белгия нейтрал давлат эди ва немис қўшинларининг ўз ҳудудидан ўтишини қабул қилмади. Германия Белгиянинг бетарафлигига эътибор бермади ва Парижга ҳужум қилиш учун мамлакатга бостириб кирди. Бу Буюк Британиянинг Германия империясига қарши уруш эълон қилишига сабаб бўлди, чунки бу ҳаракат 1839-йилда имзоланган Лондон шартномасини бузди ва Белгиянинг бетарафлигини ва агар бирор давлат воз кечса қиролликни ҳимоя қилишни кафолатлаган эди.

Кейинчалик, 1914-йил август ойи охирида бир қанча давлатлар Германияга уруш эълон қилдилар. Италия 1915-йилда Австрия-Венгрияга, 1916-йил 27-августда Германияга, 1917-йил 6-апрелда АҚШ Германияга ва 1917-йил июлда Греция Германияга уруш эълон қилди.

Колониялар ва қарамликлар

Европа

1871-йилда ташкил топган Германия империяси Франсия-Пруссия урушидан кейин Франсиядан қўшилган „император ҳудуди“ сифатида Элзас-Лотарингияни назорат қиларди. У Германиянинг суверен ҳудудининг бир қисми сифатида ўтказилган.

Африка

Биринчи жаҳон уруши пайтида Германия кўплаб Африка колонияларига эга эди. Германиянинг 4 та Африка колонияларидан 3 таси уруш пайтида Иттифоқ кучлари томонидан босиб олинган ва ишғол қилинди. фақат Пол фон Леттоу-Ворбекнинг Германия Шарқий Африкасидаги немис кучлари иттифоқчиларга қарши сулҳ шартномасини қабул қилгунга қадар муваффақиятли курашди.

Камерун, Германиянинг Шарқий Африкаси, Тоголанд ва Германиянинг жануби-ғарбий Африкаси Африкадаги немис колониялари эди.

Осиё

1898-йилда Хитойдан ижарага олинган Киауцчоу кўрфази консессияси Шарқий Осиёда Германияга қарам эди. Япония кучлари уни Цингтао қамалидан кейин эгаллаб олдилар.

Тинч океани

Германия Янги Гвинеяси Тинч океанидаги немис протекторати эди. 1914-йилда Австралия қўшинлари томонидан босиб олинган.

Германия Самоаси Уч томонлама конвенсияга биноан Германия протекторати эди. 1914-йилда Янги Зеландия экспедиция кучлари томонидан босиб олинган.

Австрия-Венгрия

Австрия-Венгрия аскарлари Италия фронтидаги хандақда
Австрия-Венгрия аскарлари Яқин Шарқ кампанияси пайтида Усмонли империясининг Қуддусдаги Сион тоғига юришмоқда.

Уруш асослари

Австрия-Венгрия арчдуке Франс Фердинанднинг ўлдирилишини Сербия ёрдами билан уюштирилган деб ҳисоблади[6]. Мамлакат бу суиқасдни жанубий славян аҳолисини исёнга ундаш ва кўп миллатли мамлакатни парчалаш билан таҳдид қилишдек хавфли прецедент сифатида баҳолади[7]. Австрия-Венгрия расмий равишда Сербияга ултиматум юбориб, Сербия ҳукуматининг суиқасдга алоқадорлигини кенг кўламли тергов қилишни ва Сербия томонидан Австрия-Венгрия талаб қилган шартларга тўлиқ риоя қилишини талаб қилди[6]. Сербия талабларнинг кўпини қабул қилди. Бироқ, Австрия-Венгрия буни етарли эмас деб ҳисоблади ва ҳарбий аралашувни оқлаш мақсадида Сербияни шартларга тўлиқ риоя қилмаслигидан фойдаланган[11]. Бу талаблар Австрия-Венгриянинг Сербияга уруш эълон қилиши муқаррар бўлиши учун дипломатик ниқоб сифатида қаралди[11].

Россия Австрия-Венгрияни Сербияга бостириб киришига тоқат қилмаслиги ҳақида огоҳлантирган эди[11]. Бироқ, Германия Австрия-Венгрия ҳаракатларини қўллаб-қувватлаган ҳолда, Австрия-Венгрия ҳукуматининг сиёсатига Россия аралашмайди ва Сербия билан можаро минтақавий можаро бўлиб қолади, деб умид қилди[6].

Австрия-Венгриянинг Сербияга бостириб кириши натижасида Россия бу мамлакатга уруш эълон қилди. Германия эса ўз навбатида Россияга уруш эълон қилиб, жаҳон урушига олиб келган иттифоқлар тўқнашувининг бошланишига сабаб бўлди.

Ҳудуд

Австрия-Венгрия ўз ҳукуматларига эга бўлган икки давлатга бўлинган ва Габсбург тахти орқали бирлашган. Австрия Cислеитҳаниа турли князликларни ўз ичига олган, шунингдек, Богемия Қироллиги, Далматия Қироллиги, Галиция Қироллиги ва Лодомериа ҳам унинг таркибига кирган. Венгрия Транслейтанияси Венгрия Қироллиги ва Хорватия-Славония Қироллигини ўз ичига олган. Босния ва Герсеговинада суверен ҳокимият Австрия ва Венгрия томонидан тақсимланган.

Усмонли империяси

Усмонли аскарлари 1914-йилда Сувайш каналига ҳужум қилиш учун ҳарбий тайёргарликда.
Кайзер Вилгелм ИИ 1917-йил октабр ойида Истанбулда Султон Меҳмед В меҳмони сифатида турк крейсери Явуз Султон Селимга ташриф буюрди.

Уруш асослари

Усмонли империяси 1914-йил ноябрида марказий кучлар томонида урушга қўшилди. Усмонли империяси ўша пайтда ҳали тугалланмаган Берлин-Бағдод темир йўли лойиҳаси орқали Германия билан кучли иқтисодий алоқаларга эга эди[12]. Усмонли империяси 1914-йил 2-августда Германия билан расмий иттифоқ тузган[13]. Иттифоқ шартномасида Усмонли империясининг қисқа вақт ичида можарога аралашиши кутилган эди[13]. Бироқ, урушнинг дастлабки бир неча ойларида Усмонли империяси немис денгиз флоти эскадронига Босфор бўғози яқинида кириш ва қолишга рухсат берган бўлса-да, бетарафликни сақлаб қолди[14]ю Усмонли амалдорлар Германия ҳукуматига можарога тайёргарлик кўриш учун мамлакатга вақт кераклигини маълум қилди[14]ю Германия Усмонли империясига молиявий ёрдам ва қурол-яроғ етказиб берди[13]ю

Германия ҳукуматининг Усмонли империясидан шартнома мажбуриятларини бажаришини, акс ҳолда Германияни иттифоқдан чиқариб юборишини ва иқтисодий ва ҳарбий ёрдамни тўхтатишини талаб қилиб, босимни кучайтиргач, Усмонли ҳукумати Германиядан яқинда сотиб олинган Явуз крейсерлари билан урушга кирди. Султон Селим (собиқ СМС Гоэбен) ва Мидилли (собиқ СМС Бреслау) Россиянинг Одесса портига денгиз босқинини бошладилар ва шу тариқа Германия билан иттифоқчилик мажбуриятларига мувофиқ ҳарбий ҳаракатларга киришдилар. Россия ва Антанта Усмонли империясига уруш эълон қилди[15].

Болгария

Уруш асослари

Болгария аскарлари келаётган самолётларга ўқ узмоқда

Болгария 1913-йил июл ойида Сербия, Греция ва Руминиядан мағлубиятга учраганидан норози эди. 1914-йил 19-августда Усмонли империяси билан мудофаа иттифоқи шартномасини имзолади. Болгария 1915-йил октябр ойида Сербияга уруш эълон қилиб, Марказий кучларга қўшилган охирги давлат бўлди. Германия ва Австрия-Венгрия қўшинлари билан биргаликда Сербияга бостириб кирди. Болгария Македониянинг Вардар минтақасига даъвогарлик қилди, бу жой 1912-1913-йиллардаги Болқон урушлари ва Бухарест шартномаси (1913) дан кейин Сербия томонидан ушлаб турилган эди[16]. Биринчи жаҳон урушига Марказий кучлар томонида кириш шарти сифатида Болгарияга бу ҳудудни қайтариб олиш ҳуқуқи берилди[17][18].

Уруш декларацияси

Сана томонидан эълон қилинган Қарши эълон қилинган
1915-йил
14-октябр  Bolgariya Болгария  Serbiya Сербия
15-октябр Birlashgan Qirollik Буюк Британия
Chernogoriya Черногория 		Bolgariya Болгария
16-октябр Fransiya Франсия Bolgariya Болгария
19-октябр Italiya Италия
Rossiya Россия 		Bolgariya Болгария
1916-йил
1-сентябр Bolgariya Болгария Ruminiya Руминия
1917-йил
2-июл Gretsiya Греция Bolgariya Болгария

Биргаликда курашаётганлар

Жанубий Африка Республикаси

Жанубий Африкада ҳозирги Мариц қўзғолони деб номланувчи Боэр армияси офицерлари 1914-йил сентябр ойида Жанубий Африка Республикасини „қайта тикладилар“ шу мақсадда урушга қўшилган Жанубий Африка Иттифоқининг ҳужум ҳаракатларига қарши бўлдилар. Германия исёнчиларга, Германиянинг жануби-ғарбий Африкасидаги немис мустамлакаси ичида ва ундан ташқарида ҳаракат қилган баъзи исёнчиларга ёрдам берди. 1915-йил 4-февралгача қўзғолончиларнинг барчаси мағлубиятга учраган ёки Жанубий Африка ҳукумати кучлари томонидан асирга олинган.

Сенусси ордени

Сенусси ордени Ливиядаги мусулмон сиёсий-диний тариқати (сўфийлик ордени) ва уруғи бўлиб, илгари Усмонлилар назорати остида бўлиб, 1912-йилда Италияга бой берилган. 1915-йилда уларга Усмонли империяси ва Германия ҳийла-найранг қилди ва Буюк Сенусси Аҳмад Шариф ас-Сенусси жиҳод эълон қилди ва Сенусси кампаниясида Ливияда италянларга ва Британия назорати остидаги Мисрга ҳужум қилди.

Дарфур султонлиги

1915-йилда Дарфур султонлиги Судан ҳукуматига содиқликдан воз кечди ва Усмонлилар билан бирлашди. Англия-Миср Дарфур экспедицияси 1916-йил март ойида Суданга ҳужумнинг олдини олиш учун олдиндан ҳаракат қилди ва 1916-йил ноябргача Султонликни назоратга олди.

Заиан Конфедерацияси

Заиан Конфедерацияси Франсиянинг Марокашга кенгайишига йўл қўймаслик учун Заиан урушида Франсия билан кураша бошлади. Жанглар 1914-йилдан бошланди ва Биринчи жаҳон уруши тугаганидан кейин 1921-йилгача давом этди. Марказий кучлар (асосан немислар) Франсия ресурсларини Европадан чалғитиш учун тартибсизликларни қўзғатишга ҳаракат қила бошладилар.

Мижоз давлатлари

1917-йил охиридаги болшевиклар ҳужуми билан Украина Бош котибияти ҳарбий ҳимояни дастлаб марказий кучлардан, кейин эса Антанта қуролли кучларидан сўради.

Усмонли империясининг Озарбайжон ва Шимолий Кавказда ҳам ўз иттифоқчилари бор эди. Боку жангида уч халқ Ислом армияси остида бир-бири билан бирга жанг қилган.

Германия соясидаги давлатлари

Полша

Полша Қироллиги 1916-йилда эълон қилинган ва 1917-йил 14-январда ташкил этилганГермания сояси остидаги давлат эди[19]. Бу ҳукумат 1916-йил ноябрда Германия ва Австрия-Венгрия императорлари томонидан тан олинган ва у 1917-йилда конституция қабул қилган[20]. Полша давлатини яратиш тўғрисидаги қарор Германия томонидан 1915-йилда Полша аҳолисига немис аскарлари Полшани Россия қўл остидан қутқариш учун озод қилувчи сифатида келганлиги ҳақидаги немис тарғиботидан сўнг, Полша аҳолиси ўртасида ҳарбий ишғол қилишни қонунийлаштиришга ҳаракат қилиш учун қабул қилинди[21]. Германия ҳукумати жазо таҳдидлари билан бир қаторда, Германия томонидан босиб олинган Болтиқбўйи ҳудудларида яшовчи полшалик ер эгаларини давлатга кўчиб ўтишга ва Полшага кўчиб ўтиш эвазига Болтиқбўйи мулкларини немисларга сотишга ундаш учун давлатдан фойдаланган. Полякларнинг Пруссиядан давлатга кўчиб ўтишини рағбатлантиришга ҳаракат қилинган[22].

Литва

Литва Қироллиги 1918-йил 16-февралда ташкил этилган Германия сояси остидаги давлат эди.

Беларусия

Беларус Халқ Республикаси 1918-йил 9-мартда ташкил этилган Германия сояси остидаги давлат эди.

Украина

Украина давлати 1918-йил 29-апрелдан Украина Халқ Республикаси ҳукумати ағдарилганидан кейин Ҳетман Павло Скоропадский бошчилигидаги Германия сояси остидаги давлат эди.[23].

Курланд ва Семигалия

Курландия ва Семигалия герсоглиги 1918-йил 8-мартда ташкил этилган Германия сояси остидаги давлат эди.

Болтиқбўйи давлати

Болтиқбўйи давлати „Бирлашган Болтиқ Герсоглиги“ номи билан ҳам танилган. 1918-йил 22-сентябрда Болтиқбўйи немис ҳукмрон синфи томонидан эълон қилинган. У собиқ Эстония губернаторликларини қамраб олиши ва яқинда ташкил этилган Курланд ва Семигалияни бирлашган давлатга бирлаштириши керак эди. Балтише Ландесвер шаклидаги қуролли куч 1918-йил ноябр ойида Германия таслим бўлишидан олдин тузилган.

Финландия

Финландия 1809-йилдан бери Россиянинг автоном Буюк Герсоглиги сифатида мавжуд бўлган. 1917-йилда Россия империясининг қулаши унга мустақилликни берди. Германия Совет қўллаб-қувватлаган ишчилар ҳаракатига қарши „оқлар“ ни қўллаб-қувватлаган Финландия фуқаролар уруши тугагандан сўнг, 1918-йил май ойида Финландия Қироллигини яратиш ҳаракати бошланди. Немис шаҳзодаси сайланди.

Қрим

Қрим минтақавий ҳукумати 1918-йил 25-июнда тузилган Германия сояси остидаги давлат эди..

`Грузия(Демоcратиc Републиc оф Георгиа)

1918-йилда Грузия Демократик Республикаси мустақиллигини эълон қилди, бу эса янги ташкил этилган республика ва Усмонли империяси ўртасида чегара можароларига олиб келди. Кўп ўтмай Усмонли империяси республикага бостириб кирди ва тезда Боржомига етиб келди. Бу Грузияни Германиядан ёрдам сўрашга мажбур қилди. Германия Усмонлиларни Грузия ҳудудларидан чиқиб кетишга ва Грузия суверенитетини тан олишга мажбур қилди. Германия, Грузия ва Усмонлилар тинчлик шартномасини имзоладилар, охирги иккиси билан зиддиятни тугатган Батум шартномаси имзоланди. Бунинг эвазига Грузия Германиянинг „иттифоқчиси“га айланди. Грузия-немис дўстлигининг бу даври Германия Кавказ экспедицияси деб номланди.

Усмонли мижоз давлатлари

Жабал Шаммар

Жабал Шаммар Яқин Шарқдаги араб давлати бўлиб, Усмонлилар империяси билан чамбарчас боғлиқ бўлган[24].

Озарбайжон

1918-йилда болшевиклар инқилобига ва Мусулмон Мусават партиясининг қаршиликларига дуч келган Озарбайжон Демократик Республикаси кейинчалик Усмонли империяси томонидан босиб олинди ва Мусовот партиясини қўллаб-қувватлаган ҳолда болшевикларни қувиб чиқарди[25]. Усмонли империяси 1918-йилнинг ноябрида уруш тугагунига қадар Озарбайжонда ўз борлигини сақлаб қолди[25].

Тоғли республика

Шимолий Кавказ тоғли республикаси марказий кучлар билан боғланган.

Баҳсли ҳолатлар

Ушбу бўлимда санаб ўтилган давлатлар расмий равишда Марказий кучларнинг аъзоси эмас эди. Шунга қарамай, уруш пайтида улар бир ёки бир нечта Марказий кучлар аъзолари билан уларнинг бетарафлигини баҳсли қиладиган даражада ҳамкорлик қилганлар.

Эфиопия

1916-йилгача Эфиопия ҳукмдори Лиж Иясу ўзининг Усмонли услубидаги салласида тасвирланган

Эфиопия империяси Биринчи жаҳон уруши давомида расман нейтрал эди, аммо 1915-1916-йиллар орасида марказий кучларга хайрихоҳликда гумон қилинган. Ўша пайтда Эфиопия Африкадаги кам сонли мустақил давлатлардан бири ва Африка қитъасидаги йирик давлат эди. Унинг ҳукмдори Лиж Иясу исломпараст кайфиятда ва Усмонли империясига хайрихоҳликда гумон қилинади. Германия империяси Шарқий Африкадаги араб қўзғолони услубидаги қўзғолонда ҳамкорлик қилишга ундаш учун минтақага бир нечта муваффақияциз экспедицияларни жўнатиб, Иясу билан боғланишга ҳаракат қилди. Муваффақияциз экспедициялардан бирини таниқли этнограф ва Кайзер Вилгелм ИИ нинг шахсий дўсти Лео Фробениус бошқарган. Иясунинг кўрсатмаларига кўра, Эфиопия, эҳтимол, 1915-1916-йиллардаги Сомалиланд юриши пайтида мусулмон дарвеш исёнчиларига қурол-яроғ етказиб берган ва бу Марказий кучларнинг ишига билвосита ёрдам берган[26].

Иясу ва Усмонли империясининг кучайиб бораётган таъсиридан қўрқиб, Эфиопиянинг насроний зодагонлари 1915-йилда Иясуга қарши тил бириктирдилар. Иясу биринчи марта Эфиопия православ патриархи томонидан ҳайдалган ва охир-оқибат 1916-йил 27-сентябрда давлат тўнтариши натижасида лавозимидан четлатилган. Тахтга Усмонлилар тарафдори бўлмаган регент Рас Тафари Маконнен ўтирдиМанба хатоси: Тҳе опенинг <реф> таг ис малформед ор ҳас а бад наме.

Нодавлат жангчилар

Бошқа ҳаракатлар марказий кучларнинг саъй-ҳаракатларини маълум бир сабабларга кўра қўллаб-қувватлади. Масалан, 1916-йил апрел ойида Дублинда Пасха кўтарилишини бошлаган радикал ирланд миллатчилари; улар ўзларининг „Европадаги жасур иттифоқчилари“ ҳақида гапирдилар. Бироқ, аксарият ирланд миллатчилари 1916-йилгача, Ирландиянинг сиёсий манзараси ўзгарган пайтгача Британия ва иттифоқчиларнинг уруш ҳаракатларини қўллаб-қувватладилар. 1914-йилда Жозеф Пиłсудскийга Германия ва Австрия-Венгрия томонидан мустақил Полша легионларини тузишга рухсат берилди. Пиłсудски ўз легионлари Марказий кучларга Россияни мағлуб этишда ёрдам беришини ва кейин Франсия ва Буюк Британия билан бирга бўлишини ва улар билан урушда ғалаба қозонишини хоҳларди.  

Сулҳ ва шартномалар

1916-йилги хайрия бозори учун афишада Марказий куч давлатларининг бевалари ва етимлари учун маблағ йиғиш.

Болгария 1918-йил 29-сентябрда Иттифоқчиларнинг Македониядаги муваффақиятли юришидан сўнг иттифоқчилар билан сулҳ тузди. Усмонли империяси 1918-йил 30-октабрда инглиз ва арабларнинг Фаластин ва Сурияда қўлга киритган ютуқлари олдида худди шундай йўл тутди. Австрия ва Венгрия ноябр ойининг биринчи ҳафтасида Габсбурглар империясининг парчаланиши ва Италиянинг Витторио Венето ҳужумидан сўнг ўт очишни тўхтатиш тўғрисида алоҳида келишувга эришдилар. Германия 1918-йил 11-ноябр куни эрталаб Юз кунлик ҳужумдан сўнг урушни тугатиш тўғрисидаги сулҳни имзолади ва Янги Зеландия, Австралия, Канада, Белгия, Британия, Франсия ва АҚШ кучларининг шимолий-шарқий Франсия ва Белгияда кетма-кет юришлари натижасида мағлубиятга учрашди. Урушни тугатувчи ягона шартнома йўқ эди. Марказий кучлар алоҳида шартномаларда кўриб чиқилди[27].

Сулҳ тузилган сана бўйича марказий кучлар
Байроқ Исм Сана
Bolgariya Болгария 1918-йил 2-сентабр
Usmoniylar imperiyasi Усмонли империяси 30 Октябр 1918
Avstriya-Vengriya Австрия-Венгрия 1918-йил 30-октабр
Germaniya imperiyasi Германия 11 Ноябр 1918
Марказий кучлар шартномалари
Байроқ Исм Шартнома
Germaniya Германия Версал
Avstriya Австрия Сен-Жермен
Bolgariya Qirolligi Болгария Неуиллй
Vengriya Венгрия Трианон
Usmoniylar imperiyasi Усмонли империяси
Туркия 		Севр
Лозанна 		Севр шартномаси Усмонли империясининг турк аҳолисининг норозилигига сабаб бўлди ва Туркиянинг мустақиллик уруши бошланишига олиб келди, шундан сўнг Лозанна шартномаси имзоланди.
  • Markaziy kuchlardagi harbiylarning oʻlimi
    Марказий кучлардаги ҳарбийларнинг ўлими
  • Markaziy kuchlar mamlakatlari bayroqlari tasvirlangan otkritka
    Марказий кучлар мамлакатлари байроқлари тасвирланган откритка
  • 1918-yilda Markaziy kuchlarning qulashi
    1918-йилда Марказий кучларнинг қулаши
  • Markaziy kuchlar rahbarlari. 1914-yil
    Марказий кучлар раҳбарлари. 1914-йил

Манбалар

  1. ↑ э.г. ин Бритаин анд тҳе Олймпиc Гамес, 1908-1920 бй Луке Ж. Ҳаррис п. 185
  2. ↑ Ҳинденбург, Паул вон. Оут оф мй лифе. Лондон : Cасселл, 1920 — 113-бет. 
  3. ↑ Меер, Г.Ж.. А Wорлд Ундоне: Тҳе Сторй оф тҳе Греат Wар, 1914 то 1918. Делта Траде Папербаcк, 2007. ИСБН 978-0-553-38240-2. 
  4. ↑ С.Н. Броадберрй, Марк Ҳаррисон. Тҳе Эcономиcс оф Wорлд Wар И. иллустратед эд. Cамбридге Университй Пресс, 2005, пп. 9-10.
  5. ↑ Спенcер Туcкер. Тҳе Эуропеан Поwерс ин тҳе Фирст Wорлд Wар, 1996 — 173-бет. ИСБН 9780815303992. 
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Cашман, Грег; Робинсон, Леонард C. Ан Интродуcтион то тҳе Cаусес оф Wар: Паттернс оф Интерстате Cонфлиcт фром Wорлд Wар И то Ирақ. Роwман & Литтлефиэлд. 2007. П57
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Меер, Г.Ж. А Wорлд Ундоне: Тҳе Сторй оф тҳе Греат Wар, 1914 то 1918. Делта Боок. 2006. П39.
  8. ↑ 8,0 8,1 Меер, Г.Ж. А Wорлд Ундоне: Тҳе Сторй оф тҳе Греат Wар, 1914 то 1918. Делта Боок. 2006. П95.
  9. ↑ Ҳаген, Wиллиам W. Герман Ҳисторй ин Модерн Тимес: Фоур Ливес оф тҳе Натион. П228.
  10. ↑ Туcкер, Спенcер C. А Глобал Чронологй оф Cонфлиcт: Фром тҳе Анcиэнт Wорлд то тҳе Модерн Миддле Эаст: Фром тҳе Анcиэнт Wорлд то тҳе Модерн Миддле Эаст. АБC-CЛИО. 2009. П1556.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Cашман, Грег; Робинсон, Леонард C. Ан Интродуcтион то тҳе Cаусес оф Wар: Паттернс оф Интерстате Cонфлиcт фром Wорлд Wар И то Ирақ. Роwман & Литтлефиэлд. 2007. П61
  12. ↑ Ҳиcкей, Мичаэл. Тҳе Фирст Wорлд Wар: Волуме 4 Тҳе Медитерранеан Фронт 1914-1923. П31.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 Аффлербач, Ҳолгер; Давид Стевенсон, Давид. Ан Импробабле Wар: Тҳе Оутбреак оф Wорлд Wар 1 анд Эуропеан Политиcал Cултуре. Бергҳан Боокс. 2012. П. 292.
  14. ↑ 14,0 14,1 Кент, Марй. Тҳе Греат Поwерс анд тҳе Энд оф тҳе Оттоман Эмпире. энд эд. Франк Cасс. 1998. П119
  15. ↑ Аффлербач, Ҳолгер; Давид Стевенсон, Давид. Ан Импробабле Wар: Тҳе Оутбреак оф Wорлд Wар И анд Эуропеан Политиcал Cултуре. Бергҳан Боокс. 2012. П. 293.
  16. ↑ Ҳалл. „Булгариа ин тҳе Фирст Wорлд Wар“. Руссиа'с Греат Wар анд Револутион. Қаралди: 2017-йил 22-сентябр.
  17. ↑ Желавич, Чарлес. Тҳе эстаблишмент оф тҳе Балкан натионал статес, 1804–1920, 1ст пбк., Сеаттле: Университй оф Wашингтон Пресс, 1986 — 284–297-бет. ИСБН 978-0-295-96413-3. 
  18. ↑ Ричард C. Ҳалл, „Булгариа ин тҳе Фирст Wорлд Wар.“ Ҳисториан 73.2 (2011): 300-315.
  19. ↑ Тҳе Регенcй Кингдом ҳас беэн реферред то ас а пуппет стате бй Норман Давиэс ин Эуропе: А ҳисторй (Гоогле Принт, п. 910); бй Жерзй Лукоwски анд Ҳуберт Заwадзки ин А Cонcисе Ҳисторй оф Поланд (Гоогле Принт, п. 218); бй Пиотр Ж. Wроблел ин Чронологй оф Полиш Ҳисторй анд Натион анд Ҳисторй (Гоогле Принт, п. 454); анд бй Раймонд Леслиэ Буэлл ин Поланд: Кей то Эуропе (Гоогле Принт, п. 68: „Тҳе Полиш Кингдом… wас мерелй а паwн [оф Германй]“).
  20. ↑ Ж. М. Роберц. Эуропе 1880-1945. П. 232.
  21. ↑ Авиэл Рошwалд. Этҳниc Натионалисм анд тҳе Фалл оф Эмпирес: Cентрал Эуропе, тҳе Миддле Эаст анд Руссиа, 1914-23. Роутледге, 2002. П. 117.
  22. ↑ Аннемариэ Саммартино. Тҳе Импоссибле Бордер: Германй анд тҳе Эаст, 1914-1922. Cорнелл Университй, 2010. П. 36-37.
  23. ↑ Катарйна Wолcзук. Тҳе Моулдинг оф Украине: Тҳе Cонститутионал Политиcс оф Стате Форматион. П37.
  24. ↑ Ҳала Мундҳир Фаттаҳ. Тҳе Политиcс оф Регионал Траде ин Ирақ, Арабиа, анд тҳе Гулф, 1745-1900. П121.
  25. ↑ 25,0 25,1 Зви Лерман, Давид Седик. Рурал Транситион ин Азербаижан. П12.
  26. ↑ „Ҳоw Этҳиопиан принcе сcупперед Германй'с WW1 планс“. ББC Неwс (2016-йил 25-сентябр). Қаралди: 2018-йил 22-октябр.
  27. ↑ У.С. Фореигн Полиcй анд Натионал Сеcуритй: Чронологй анд Индех фор тҳе 20тҳ Cентурй Давис: . Санта Барбара, Cалифорниа: Праэгер Сеcуритй Интернатионал, 2010 — 49-бет. ИСБН 978-0-313-38385-4. 

Адабиётлар

  • Акин, Йигит. Уруш уйга келганда: Усмонлиларнинг Буюк уруши ва империянинг вайронагарчиликлари (2018)
  • Оқсоқол, Мустафо. 1914 йилда Усмонлилар уруши йўли: Усмонли империяси ва Биринчи жаҳон уруши (2010).
  • Бранденбург, Эрич. (1927) Бисмаркдан Жаҳон урушигача: Германия ташқи сиёсати тарихи 1870-1914 (1927) онлайн .
  • Кларк, Кристофер. Уйқучилар: 1914 йилда Европа қандай урушга кирган (2013)
  • Крейг, Гордон А. „Ўтмишда марказий кучларнинг Биринчи жаҳон уруши иттифоқи: иттифоқнинг ҳарбий бирлашиши“. Замонавий тарих журнали 37.3 (1965): 336-344. онлайн
  • Дедижер, Владимир. "Сараевога йўл" (1966), Австрия империяси ва Сербия ҳақида батафсил маълумотга эга бўлган суиқасднинг тўлиқ тарихи.
  • Фай, Сидней Б. Жаҳон урушининг келиб чиқиши (бир жилдда 2 жилд. 2-нашр. 1930). онлайн, пассим
  • Гооч, ГП Урушдан олдин ИИ жилд (1939) Берчтолд-да 373-447-бетлар бепул онлайн
  • Ҳалл, Ричард C. „Биринчи жаҳон урушида Болгария“. Тарихчи 73.2 (2011): 300-315. онлайн (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-07-27 санасида архивланган)
  • Ҳамилтон, Ричард Ф. ва Ҳолгер Ҳ. Ҳерwиг, муҳаррирлар. Уруш учун қарорлар, 1914-1917 (2004), Сербия, Австрия-Венгрия, Германия, Россия, Франсия, Буюк Британия, Япония, Усмонлилар империяси, Италия, АҚСҲ, Болгария, Руминия ва Греция ҳақидаги илмий иншолар.
  • Ҳерwег, Холгер Ҳ. Биринчи жаҳон уруши: Германия ва Австрия-Венгрия 1914-1918 (2009).
  • Ҳерwег, Холгер Х. ва Неил Ҳейман. Биринчи жаҳон урушининг биографик луғати (1982).
  • Ҳубацч, Валтер. Германия ва Жаҳон урушидаги марказий кучлар, 1914-1918 (1963) онлайн (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-11-16 санасида архивланган)
  • Жарауш, Конрад Гюго. „Германия тарихини қайта кўриб чиқиш: Бетҳманн-Ҳоллwег қайта кўриб чиқилди.“ Марказий Европа тарихи 21#3 (1988): 224-243, ЖСТОРда тарихшунослик
  • Прибрам, АФ Австрия ташқи сиёсати, 1908-18 (1923) 68-128-бетлар.
  • Бой, Норман. Буюк куч дипломатияси: 1814-1914 (1991), кенг қамровли сўров
  • Счмитт, Бернадотте Э. Урушнинг келиши, 1914 (2 жилд 1930) кенг қамровли тарих онлайн 1-жилд ; онлайн 2 -жилд, эсп жилд 2 ч 20 бет 334-382
  • Страчан, Хю. Биринчи жаҳон уруши: И жилд: қуролга (2003).
  • Такер, Спенсер C., эд. Биринчи жаҳон урушидаги Европа кучлари: Энциклопедия (1996) 816пп
  • Уоцон, Александр. Челик узук: Биринчи жаҳон урушида Германия ва Австрия-Венгрия (2014)
  • Вауро, Жеффри. Ақлдан озган фалокат: Биринчи жаҳон урушининг бошланиши ва Габсбург империясининг қулаши (2014)
  • Уилямсон, Самуэл Р. Австрия-Венгрия ва Биринчи жаҳон урушининг келиб чиқиши (1991)
  • Заметика, Жон. Аҳмоқлик ва ёвузлик: Габсбурглар империяси, Болқон ва Биринчи жаҳон урушининг бошланиши (Лондон: Шепҳеард-Wалwйн, 2017). 416 бет.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Markaziy_kuchlar" dan olindi