Ziyosfera

Markionizm

Маркионизм 144-йилда Римда Синоплик Марcион таълимоти асосида вужудга келган илк насроний дуалистик эътиқод тизими эди[1]. Марcион илк насроний илоҳиётчиси, хушхабарчи ва илк насронийликнинг муҳим шахси бўлган[2]. У Понтусдаги Синоп епископининг ўғли эди. Тахминан 2-асрнинг ўрталарида (140—155) Римга бориб, у ерда Сурия Гностик Сердо жамиятига қўшилди[3].

Марcион Исо Масиҳни дунёга қутқарувчи сифатида юборган Госпелнинг меҳрибон Худоси Эски Аҳднинг иброний Худоси билан аниқланган ёмон ниятли Демиурге ёки яратувчи худодан фарқли ва қарама-қарши бўлган ҳақиқий Олий мавжудот эканлигини ваъз қилди[4]. У ўзини Ҳаворий Павлуснинг издоши деб ҳисобларди, у Исо Масиҳнинг ягона ҳақиқий ҳаворийси бўлган деб ҳисобларди[5].

Марcионнинг канони, эҳтимол тарихда тузилган биринчи христиан канони, ўн бир китобдан иборат эди: Госпел оф Лукенинг қисқароқ версияси бўлган Госпел ва ўнта Паулин мактубини ўз ичига олади[6]. Марcион қонуни бутун Эски Аҳдни, бошқа барча мактублар ва 27 китобдан иборат Янги Аҳд канонига айланадиган Инжилларни рад этди[7][8]. Павлус мактублари Маркионит канонида муҳим ўринни эгаллайди, чунки Марcион Павлусни Масиҳнинг ягона ҳақиқий ҳаворийси деб ҳисоблаган[2][8].

Маркионизм унинг мухолифлари томонидан бид’ат деб қораланган ва илк черков оталари томонидан унга қарши ёзилган, хусусан Тертуллиан ўзининг беш китобли „Адверсус Марcионем“ (Марcионга қарши) рисоласида тахминан 208-йилда Марcионга қарши чиққан. Марcионнинг асарлари йўқолган, бироқ улар жуда кўп ўқилган ва кўплаб қўлёзмалар мавжуд бўлиши керак[2]. Шунга қарамай, кўплаб олимлар, кейинчалик танқидчилар, айниқса Тертуллианнинг Марcион ҳақида айтган сўзлари орқали қадимги Маркионизмнинг катта қисмини қайта қуриш ва хулоса чиқариш мумкинлигини даъво қилмоқдалар[9].

Тарих

Тертуллиан ва эрта прото-православ насронийликнинг бошқа ёзувчилари фикрига кўра, маркионизм деб номланувчи ҳаракат 144-йил атрофида Марcионнинг таълимоти ва қувғин қилиниши билан бошланган. Хабарларга кўра, Марcион бадавлат кема эгаси, Кичик Осиёда Понтусдаги Синоп епископининг ўғли эди. У Римга 140-йилда Бар Кокҳба қўзғолонидан кўп ўтмай келди. Ташкилот бир неча асрлар ўтиб Шарқда, айниқса Византия империясидан ташқарида, кейинчалик манихеизм ҳукмрон бўладиган ҳудудларда давом этди. 

Ислом ҳисоблари

Маркионизмнинг арабча номи марḳийūнийя ислом олтин даврининг бир қанча тарихий манбалари томонидан тасдиқланган бўлиб, улар Яқин Шарқда Х асргача кам сонли маркионитлар жамоаси мавжуд бўлганлигини кўрсатади. Мисол учун, насроний ёзувчиси Томас Маргалик 8-асрнинг охирида Гелан ва Дайлам митрополити Шуwḥāлīшō ўз кўлининг чекка ҳудудларига бориб, „бутпарастлар, маркионитлар ва манихейлар орасида“ ваъз қилганини айтади[10]. Шунга ўхшаб, Х аср мусулмон библиографи Ибн ан-Надим „Маркионитлар Хуросонда кўп“ ва у ерда „Манихийлар каби очиқдан-очиқ амал қиладилар“ деб даъво қилишгача боради[11]. Хуросоний маркионитлар ҳақидаги маълумотлар бошқа тарихий манбаларда бўлмаса-да, Ибн ан-Надим „ишончли маълумот берувчи“ (тҳиҳа)дан ҳам иқтибос келтиради: „Унинг айтишича, у маркионит китобларини кўрган ва уларнинг ёзуви манихийларникига ўхшарди“[12][13].

Чет динларни ўрганишга ихтисослашган ўрта аср мусулмон ёзувчилари кўпинча маркионит илоҳиётини тўғри тақдим этишди. Масалан, ал-Мас’удий (ваф. 956) маркионитлар „икки тамойил, яхшилик ва ёвузлик, адолат эса иккаласи ўртасидаги учинчи (тамойил)“[14] эканлигини ўргатганлигини таъкидлайди, бу, де Блоиснинг фикрича, маркионитларнинг „яхши худо, ёмон материя ва адолатли худо“ эътиқодига аниқ ҳаволадир[13]. Аксарият ҳолларда исломда маркионизмга ҳаволалар ҳақиқатан ҳам Х асрда Хуросонда яшаган мазҳабнинг бир бўлаги бўлган „нео-маркионизм“ деб аталган нарсага ишорадир[13]. Классик мусулмон мутафаккирлари маркионит илоҳиётининг барча турларини ҳақиқатдан оғиш деб рад этдилар ва баъзи мутафаккирлар, масалан, Ибн ал-Малоҳимий (1050) ва бошқалар Никен насронийлигига қарши полемикалар ёздилар[13]. Бироқ, бу кўплаб мутафаккирларнинг маркионитларни антропологик ёки социологик нуқтаи назардан ўрганишига тўсқинлик қилмади, бу Ибн ал-Малоҳимийнинг маркионитларнинг урф-одатларига кенг йўл-йўриқларидан кўриниб турибди[13].

Манбалар

  1. ↑ 115 еарс анд 6 монтҳс фром тҳе Cруcифихион оф Жесус, аccординг то Тертуллиан'с реcконинг ин Адверсус Марcионем, ХВ.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Эҳрман, Барт Д. „Ат Полар Эндс оф тҳе Спеcтрум: Эарлй Чристиан Эбионитес анд Марcионитес“, . Лост Чристианитиэс: Тҳе Баттлес фор Сcриптуре анд тҳе Фаитҳс Wе Невер Кнеw. Охфорд: Охфорд Университй Пресс [2003], 2005 — 95–112-бет. ДОИ:10.1017/с0009640700110273. ИСБН 978-0-19-518249-1. 
  3. ↑ Ҳисторй оф тҳе Чристиан Чурч, Волуме ИИ: Анте-Ниcене Чристианитй. А.Д. 100-325. Марcион анд ҳис Счоол бй ПҲИЛИП СCҲАФФ
  4. ↑ БеДуҳн 2015.
  5. ↑ Дунн, Жамес Д. Г. „“Тҳе Апостле оф тҳе Ҳеретиcс”: Паул, Валентинус, анд Марcион“, . Паул анд Гносис, Паулине Студиэс Портер: . Леиден анд Бостон: Брилл Публишерс, 2016 — 105–118-бет. ДОИ:10.1163/9789004316690_008. ИСБН 978-90-04-31668-3. 
  6. ↑ Эҳрман, Барт, Д. Мисқуотинг Жесус: Тҳе Сторй Беҳинд Wҳо Чангед тҳе Библе анд Wҳй. Неw Ёрк: ҲарперОне, 2005 — 33-бет. ИСБН 978-0-06-085951-0. 
  7. ↑ „Эусебиус' Чурч Ҳисторй“. Ccел.орг (2005-йил 1-июн). Қаралди: 2013-йил 25-январ.
  8. ↑ 8,0 8,1 Эҳрман, Барт, Д. Мисқуотинг Жесус — 33–34-бет. 
  9. ↑ Эҳрман, Барт, Д. Мисқуотинг Жесус — 163-бет. 
  10. ↑ Тҳомас оф Маргā, Боок оф Говернорс, Сйриаc техт, эд. Будге, Лондон 1893, п. 261
  11. ↑ Фиҳрист, эд. Тад̲ж̲аддуд, п. 402
  12. ↑ Фиҳрист, эд. Тад̲ж̲аддуд, п. 19
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 де Блоис, Ф.C., „Марḳийūнийя“, ин: Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Сеcонд Эдитион, Эдитед бй: П. Беарман, Тҳ. Бианқуис, C.Э. Босwортҳ, Э. ван Донзел, W.П. Ҳеинричс.
  14. ↑ ал-Масʿūдī, Танбīҳ, 127 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Markionizm" dan olindi