Ziyosfera

Marshall tili

Маршалл тили Эбон номи билан ҳам танилган, Маршалл оролларида гапириладиган микронезия тилидир . Бу тилда Маршалл оролларидаги 59 000 га яқин аҳолининг деярли барчаси гаплашади ва бу тилни мамлакатнинг асосий тилига айлантиради[1]. Қўшма Штатларда тахминан 27,000 Маршалл фуқароси истиқомат қилади[2], уларнинг деярли барчаси маршалл тилида гаплашади, шунингдек, бошқа мамлакатларда, шу жумладан Науруда ҳам Маршалл фуқаролари ўз тилларида гаплашишади.

Маршалл тилида иккита асосий диалект мавжуд: Ралик (ғарбий) ва Ратак (шарқий).

Таснифлаш

Маршалл тили, микронезия тили, австронезия тилларининг Шарқий океаник кичик гуруҳига киради[3]. Маршалл тилининг энг яқин тил қариндошлари бошқа микронезия тиллари, жумладан Чуукесе, Гилбертесе, Косраэан, Науруан ва Поҳнпеиан тилларидир. Маршалл Поҳнпеиан билан 33 % лексик ўхшашликни кўрсатади.

Микронезия архипелагида маршалл тили Микронезия тиллари гуруҳининг қолган қисми билан бирга Яп штатидаги кўпроқ ноаниқ таснифланган океан тили япесе ёки Понпей штатидаги Полинезиянинг чет тиллари Капингамаранги ва Нукуоро билан унчалик чамбарчас боғлиқ эмас. Палаудаги палауан тили ва Мариана оролларидаги Чаморро тиллари билан чамбарчас боғлиқ.

Вариацияси

Маршалл ороллари республикаси икки занжирга, шарқий Ратак занжирига ва ғарбий Ралик занжирига бўлинган 34 та атолни ўз ичига олади[3]. Бу икки занжир турли хил диалектларга эга, улар асосан лексик жиҳатдан фарқланади ва бу диалектлар бир-бирлари учун тушунарли ҳисобланади[3]. Ғарбдаги Ужеланг атолли „бироз камроқ бир хил нутққа эга“ деб хабар қилинган[4].

Ратак ва Ралик шевалари қўш ундошлар билан бошланадиган ўзакларга муносабати билан фонетик жиҳатдан фарқланади[3]. Ратак Маршалли ундошларни ажратиш учун унли қўшади, Ралик эса ундошлардан олдин унлини қўшади (ва унлидан олдин ёзилмаган ундош фонема /ж/ талаффуз қилади)[3]. Масалан, ккуре „ўйнаш“ иккурега айланади Рāлик Маршаллида ва кукуре Ратак Маршаллида[3][5].

Ҳолати

Маршал оролларида CОВИД-19 олдини олиш ҳақида CДC ҳомийлик қилган плакат.

Маршалл тили Маршалл оролларининг расмий тили бўлиб, ундан фаол фойдаланилади. 1979-йил ҳолатига кўра, бу тилда Маршалл оролларида 43,900 киши сўзлашган. 2020-йилда бу рақам 59 000 га яқинлашди[6]. Бошқа мамлакатларда, жумладан, Науру ва Қўшма Штатлардаги қўшимча маърузачилар гуруҳлари маршалл тилида сўзлашувчиларнинг умумий сонини кўпайтиради, тахминан 27,000 маршалл-америкаликлар Америка Қўшма Штатларида истиқомат қилади[7]. Поҳнпеиан ва Чуукесе тиллари билан бир қаторда, маршалл тили ўнлаб микронезия тиллари орасида ажралиб туради[8]. Маршалл тилида луғат ва камида иккита Инжил таржимаси нашр этилган.

Фонология

Ундош товушлар

Маршалл тили катта ундошлар инвентарига эга ва ҳар бир ундош иккинчи даражали артикуляцияга эга (палатализация, веларизация ёки яхлитлаш)[9]. Палаталлашган ундошлар „енгил“ деб ҳисобланади ва веларизацияланган ва юмалоқ ундошлар „оғир“ деб ҳисобланади, юмалоқ ундошлар ҳам веларизация, ҳам лабиализация қилинади[10]. (Бу контраст гоиделиc тилларидаги „нозик“ ва „кенг“ ундошлар ўртасидаги ёки рус тилидаги „юмшоқ“ ва „қаттиқ“ ундошлар орасидаги фарқга ўхшайди.) „Енгил“ ундошлар бўшашган бўғинлар ҳисобланади[10].

Қуйида маршалл тилининг ундош фонемалари келтирилган:

Маршалл тилининг ундош фонемалари [11]
Лабал Коронал Дорсал
Палаталлаштирилган Веларизацияланган Палаталлаштирилган Веларизацияланган Думалоқ (Веляр) Думалоқ
Нур Оғир Нур Оғир Оғир
Тўхтам пʲ пˠ тʲ тˠ к кʷ
Бурун мʲ мˠ нʲ нˠ нʷ ŋ ŋʷ
Ротик рʲ рˠ рʷ
Янал лʲ лˠ лʷ
Сирпаниш ж (ɰ) w

Маршалл тилида ундош товушларда товуш контрасти бўлмаса-да[9], тўхташлар аллофоник тарзда қисман овозли бўлиши мумкин ([п → б], [т → д], [к → ɡ])[11]. .(Техник жиҳатдан қисман овозли тўхташлар [п̬~б̥], [т̬~ [т̬~д̥], [к̬~ɡ̊], аммо бу ерда соддалик учун [б], [д], [ɡ] овозли транскрипсияларидан фойдаланади.)[12] Охирги ундошлар кўпинча чиқарилмайди[11].

Кўп муҳитда /ж ɰ w/ йўқолади, атрофдаги унлилар орқа томони ва юмалоқлигини ўзлаштиради[13]. Бу фонемаларнинг чекланган сирт тақсимоти, шунингдек, маршалл товушлари учун орқа ва юмалоқлик фонемик жиҳатдан аниқланмаганлигининг бошқа далиллари билан изоҳланади[13]. Аслида, /ɰ/ ҳеч қачон фонетик жиҳатдан юзага чиқмайди, лекин олдинги ҳодисани тушунтириш учун ишлатилади[11]. (/ж/ ва /w/ фонетик жиҳатдан сўзнинг бошланғич ва якуний позицияларида пайдо бўлиши мумкин ва шунга қарамай, изчил эмас[11].)

Унлилар

Маршалл тили фақат тўртта унли фонемадан иборат вертикал унли тизимига эга, уларнинг ҳар бири атрофдаги ундошларга қараб бир нечта аллофонларга эга бўлади[14].

Маршалл товушлари фонемалари ва сирт реализациялари
Бендер[15] МЕД[10] Чои[16] Wилсон[17] Наан[18]
Баландлиги Унрнд. Рнд. Баландлиги Телефон. Унрнд. Рнд. Баландлиги Телефон. Унрнд. Рнд. Баландлиги Унрнд. Рнд. Унрнд. Рнд.
Фрт. Орқага Фрт. Орқага Фрт. Орқага Фрт. Орқага Фрт. Орқага
Ёпиқ [и] [ɨ] [у] Ёпиқ {и} [и] [ɯ] [у] Ёпиқ /ɨ/ [и] [ɯ] [у] +ҳи, +АТР [и] [ɯ] [у] [ɪ, и] [ɪ̈] [у]
Яқин-ўрта [ɪ] [ɪ̈] [ʊ] Ўрта {ȩ} [э] [ə] [о] +ҳи, -АТР [ɪ] [ɤ] [ʊ] [ɛ, э] [ɘ] [о]
Ўрта [э] [ə] [о] {э} [ɛ] [ʌ] [ɔ] Ўрта /ə/ [э] [ʌ] [о] -ҳи, +АТР [э] [ʌ] [о] [ʌ]
Очиқ [ɛ] [а] [ɔ] Очиқ {а} [æ] [ɑ] [ɒ] Очиқ /ɐ/ [ɛ] [а] [ɔ] -ҳи, -АТР [ɛ] [а] [ɔ] [ë] [а] [ɒ]

12 та маршалл товушли аллофони минимал жуфтликда пайдо бўлади, бу фонемиклик учун кенг тарқалган синовдир[15]. Масалан, [мʲæ] (мā , 'нонфруитъ), [мʲɑ] (ма , 'лекинъ) ва [мʲɒ] (мо̧ , 'табу') алоҳида маршалл сўзларидир[15]. Бироқ сирпаниш фонемаларининг нотекис тақсимланиши улар асосида сирпанишлар билан тугашини кўрсатади (шундай қилиб, /мʲæж/, /мʲæɰ/, /мʲæw/)[13]. Силжишлар ҳисобга олинса, фақат 4 та унли фонема борлиги маълум бўлади[13].

Ҳар хил иккиламчи артикуляцияга эга ундошлар орасида унли фонема пайдо бўлганда, унли товуш кўпинча бир унли аллофонидан иккинчисига силлиқ ўтиш ҳолида юзага чиқади[17]. Масалан, жок „уятчан“, фонемик /тʲɛкʷ/ кўпинча фонетик жиҳатдан [тʲɛ͡ɔкʷ] сифатида амалга оширилади[17]. Бундан келиб чиқадики, маршалл тилида 24 та қисқа дифтонг мавжуд[17]

Фонема ◌ʲ_◌ˠ ◌ʲ_◌ʷ ◌ˠ_◌ʲ ◌ˠ_◌ʷ ◌ʷ_◌ʲ ◌ʷ_◌ˠ
/и/ [и͡ɯ] [и͡у] [ɯ͡и] [ɯ͡у] [у͡и] [у͡ɯ]
/э/ [э͡ɤ] [э͡о] [ɤ͡э] [ɤ͡о] [о͡э] [о͡ɤ]
/ɛ/ [ɛ͡ʌ] [ɛ͡ɔ] [ʌ͡ɛ] [ʌ͡ɔ] [ɔ͡ɛ] [ɔ͡ʌ]
/æ/ [æ͡ɑ] [æ͡ɒ] [ɑ͡æ] [ɑ͡ɒ] [ɒ͡æ] [ɒ͡ɑ]

Бу дифтонглар икки сирпанмайдиган ундошлар орасидаги қисқа унлиларнинг типик амалга оширилишидир, лекин аслида дифтонгларнинг ўзи фонемик эмас ва иккиламчи ундошлари ҳар хил бўлган икки ундош орасидаги қисқа унлиларни ҳам силлиқ дифтонг (масалан, [ɛ͡ʌ] сифатида ифодалаш мумкин.) ёки иккита унли аллофонлардан бирининг монофтонги сифатида (масалан, [ɛ ~ ʌ]), барчаси эркин ўзгарувчанликда. Бендер (1968) шунингдек, бўлажак дифтонг орқа юмалоқ унли [ɒ ɔ о у] билан бошланиб, олдинги юмалоқ унли [æ ɛ э и] билан тугайдиган бўлса, у ҳолда унли аллофоннинг орқа думалоқ унлилар билан боғланганлигини (белгиланган) кузатади. [ɑ ʌ ɤ ɯ]) каби бу артикл унли ядрода ҳам бўлиши мумкин. [19] Фонетик транскрипсияларда жуда кўп дифтонгларни қайд этишнинг жамланган визуал мураккаблиги уларни ўқишни қийинлаштириши мумкинлиги сабабли, [тʲɛ͡ɔкʷ] каби сўз оддийроқ бўлиши учун маршалл унли аллофонларини фақат битта устун монофтонгал аллофон сифатида фонетик транскрипсия қилиш одатий ҳол эмас. [тʲɔкʷ] сифатида сиқилган ҳолда транскрипсия қилинади. Бендер (1968) маршалл тили вертикал унлилар тизимидан фойдаланганлигини кашф қилишдан олдин, тилни 12 та унли монофтонг фонемасининг тахминий инвентарлари билан шу тарзда транскрипсия қилиш одатий ҳол эди [20] ва у вақти-вақти билан янада зичроқ фонетик транскрипсия сифатида қўлланади[21][22]. .

Баъзи бўғинларда чўзиқ унлилар бордек кўринади: нааж „келажак“[23]. Улар фонетик жиҳатдан мавжуд бўлмаган асосий сирпаниш (/ж/, /ɰ/ ёки /w/) ни ўз ичига олади деб тахмин қилинади[24][25]. Масалан, нааж асосий шакли бу /нʲæɰæтʲ/ [23]. Медиал силжиш фонетик жиҳатдан амалга оширилмаса ҳам, унли товуш сифатига таъсир қилади; /нʲæɰæтʲ/ каби сўзларда унлилар [æ] дан [ɑ] га, сўнгра [æ] га ўтади, [нʲæ͡ɑɑ͡æтʲ] сифатида[26]. Конденсацияланган фонетик транскрипсияда бир хил сўз [нʲɑɑтʲ] ёки [нʲɑːтʲ] шаклида ифодаланиши мумкин[20][21][22].

Манбалар

  1. ↑ „Популатион, тотал – Маршалл Исландс“. Тҳе Wорлд Банк.
  2. ↑ Сусанне Русцтафф. „Тҳей cаме ҳере афтер тҳе У.С. иррадиатед тҳеир исландс. Ноw тҳей фаcе ан унcертаин футуре“. Лос Ангелес Тимес (2019-йил 31-декабр).
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Wиллсон (2002)
  4. ↑ "Маршалл Исландс Нуcлеар Cлаимс Трибунал: Ин тҳе Маттер оф тҳе Пеопле оф Энеwетак". Интернатионал Легал Материалс 39 (5): 1214–1233. 2000. дои:10.1017/С0020782900008640. 
  5. ↑ МЕД: кукуре
  6. ↑ „Популатион, тотал – Маршалл Исландс“. Тҳе Wорлд Банк.„Популатион, тотал — Маршалл Исландс“.
  7. ↑ Сусанне Русцтафф. „Тҳей cаме ҳере афтер тҳе У.С. иррадиатед тҳеир исландс. Ноw тҳей фаcе ан унcертаин футуре“. Лос Ангелес Тимес (2019-йил 31-декабр).Сусанне Русцтафф (Деcембер 31, 2019).
  8. ↑ Wиллсон (2008)
  9. ↑ 9,0 9,1 Wиллсон (2003)
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Або эт ал. (1976)
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Чои (1992)
  12. ↑ Рудиак-Гоулд (2004)
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Бендер (1968)
  14. ↑ Wиллсон (2003)
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 Бендер (1968)
  16. ↑ Чои (1992)
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 Wиллсон (2003)
  18. ↑ Ник Wиллсон. „фреэ Маршаллесе-Энглиш диcтионарй“. Наан (2014-йил 1-август).
  19. ↑ Бендер (1968)
  20. ↑ 20,0 20,1 Бендер (1968)
  21. ↑ 21,0 21,1 Чои (1992)
  22. ↑ 22,0 22,1 Wиллсон (2003)
  23. ↑ 23,0 23,1 Wиллсон (2003)
  24. ↑ Wиллсон (2003)
  25. ↑ Бендер (1968)
  26. ↑ Чои (1992) 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Marshall_tili" dan olindi