Marsilio Ficino
Марсилио Фиcино – лотинча: Марсилиус Фиcинус, италянcа: Марсилио Фиcино. 1433-йил 19 -октябрда Флоренсия яқинидаги Фиглине Валдарнода туғилган, 1499-йил 1-октябрда, Вилла Cаредги шаҳрида оламдан ўтган. Италян файласуфи, гуманист, мунажжим, католик руҳонийси. Флоренсияда Платоник академия раҳбари. Илк Уйғониш даврининг етакчи мутафаккирларидан бири, Флоренсия Платонизмининг энг муҳим вакили – Платон фалсафасига қизиқишнинг янгиланиши билан боғлиқ ҳаракат.
| Марсилиус Фиcинус | |
|---|---|
|
| |
| Таваллуди |
10-июл 1433-йил Фиглине Валдарно, Флоренсия |
| Вафоти |
10-январ 1499-йил (65 ёшда) Флоренсия яқинидаги Cарегги шаҳри |
| Фуқаролиги | Флоренсия Республикаси |
| Таълими | Платонизм, неоплатонизм Пиза университети. Флоренсия университети |
| Касби | Файласуф, таржимон, мунажжим, шоир, ёзувчи, шифокор |
| Дини | Католик |
Фиcино 19-аср бошларигача энг яхши деб ҳисобланган Платон асарларининг лотин тилига биринчи тўлиқ таржимаси муаллифи сифатида танилган. Фиcино неоплатонистларнинг асарларини ҳам таржима қилган, хусусан, у Плотиннинг Эннеадс ва бошқа кўплаб платоник мутафаккирларнинг асарларини биринчи таржимасини тугатган. Фиcинонинг Герметизм корпуси таржимаси Ғарбий Европа оккултизмининг ривожланишига катта таъсир кўрсатди. Унинг Платоннинг диалоглари ҳақидаги мулоҳазалари қадимги юнон файласуфи таълимотининг оммалашишига хизмат қилди. Мустақил мутафаккир сифатида Фичино насроний ва фалсафий билимлар синтезининг асл концепциясининг муаллифи сифатида танилган. Қадимги давр донишмандлари ўртасида Зардуштдан Платонгача ва ундан кейинги даврларга узатилган черковнинг дастлабки отаси сифатида ҳам танилган. Фиcинонинг диний ғоялари асарларида „Христиан дини тўғрисида“ ва Платоннинг „Руҳнинг ўлмаслиги ҳақидаги илоҳиёт“и китобида жамланган. Фиcинонинг сўнгги муҳим асари „Уч ҳаёт китоби“ тиббий, фалсафий ва оккултизмга оид турли назарияларни ўз ичига олади. Унинг асарларида мавжуд бўлган, аммо ўзи томонидан ишлаб чиқилмаган пантеизм асослари Пико делла Мирандола, Франческо Патризи ва Гиордано Брунонинг фалсафий қарашларига сезиларли таъсир кўрсатган. Ер юзидаги гўзаллик ва инсон қадр-қиммати учун узр сўраш ўрта аср аскетизмини енгишга ёрдам берган. Шу билан бир қаторда тасвирий санъат ва адабиёт ривожига таъсир кўрсатган. Фиcинонинг култ, маросим ва догматик тафовутлар билан чекланмаган „умумий дин“ ғояси 16-17-асрлар фалсафасида „табиий дин“ таълимотини ҳам тубдан ўзгартирган.
Биография
Келиб чиқиши ва бошланғич таълими
Марсилиус Фиcино Флоренсия яқинидаги Арно дарёси водийсида жойлашган Фиглине кичик шаҳарчасида туғилган. Фиcино оиласи зодагонлардан бўлганини тасдиқловчи уларнинг ён томонларида олтин юлдузлар билан безатилган, кўк матода кумуш қиличнинг тасвири тушурилган герб далолат беради. Фиcинонинг дастлабки қўлёзмаларидан баъзиларида уларнинг оилавий герби, шунингдек, Флоренсиядаги Сан-Пер-Маггиоре черковидаги қабр тоши ҳақида сўз борган. Фиcинонинг отаси Диотифеcи д’Агноло ди Гиусто, ўғли туғилганда тахминан 28 ёшда бўлган[1]. Малумотларга кўра, 1433-йилга қадар у тиббиётни ўрганган ва ўз уйида яшаб фаолият олиб борган. Кейинчалик Санта Мария Нуова касалхонасида жарроҳ сифатида машҳур бўлган. Унинг рафиқаси Алессандра ди Нанноcчио ди Лудовико, Монтеваркалик кишининг қизи бўлган. Марсилиодан ташқари, оилада файласуфнинг васиятномасида эслатиб ўтилганидек яна иккита ўғил ва бир жияни бўлган. Оиланинг катта фарзанди Карло Марсилиодан тахминан бир ёш катта бўлган. Бир мунча вақт ўтгач, Диотифечи исмнинг ҳосиласи сифатида шаклланган Фиcино таҳаллуси билан имзо чекишни бошлаган. Отасидан кейин 1457-йилдан бошлаб, Марсилио ҳам Марсилио Фиcинус Флорентинус сифатида имзо қўйишни бошлаган[2].
Марсилионинг болалиги ҳақида деярли ҳеч қандай маълумот йўқ. Сан-Франческо монастиридан унчалик узоқ бўлмаган, ҳозирда унинг номи билан аталган майдонда ота-онасининг уйида ўтган. 1506-йилда файласуфнинг таржимаи ҳолини нашр этган Жованни Корси, ўз қўлёзмаларида Фиcионинг отаси ўша даврда маблағ етишмаслиги сабаб ўғлини яхши ўқитувчилар билан таъминлай олмагани айтилади. Вита Сеcунда номи билан танилган бошқа аноним муаллифнинг ёзган таржимаи ҳолига кўра, ўғлининг қобилиятини кўриб, отаси унга бошланғич таълимни ўзи берганини таъкидлайди[3]. Боланинг кейинги тақдири отасининг Флоренсия Республикасининг энг йирик банкири ва амалда суверен ҳукмдори Косимо де Медичига, унинг ўғиллари Пиэро ва Жованнига, шунингдек, архиепископ Антонин Перокига яқинлиги билан белгиланади. Марселнинг сўзларига кўра, бундай танишларнинг борлиги Диотифечига ўз ўғлини Рим папаси Евгений ИВ томонидан асос солинган мактаблардан бирига юбориш имкониятини берган.
Фиcинонинг университетда ўқиган йиллари ҳақида ҳам кам маълумотлар қолган. 1448-1449-йиллардаги вабо пайтида Фиcинолар оиласи вақтинча Пизага кўчиб ўтади ва Марсилио фақат 1450-йилларнинг бошларида ўқишга қайтишга муваффақ бўлади[4].
Дастлабки ишлари
Схоластиканинг Фиcинога таъсири даражаси ҳақидаги савол мунозарали ҳисобланади. Марселнинг сўзларига кўра, юнон тилини билиши фақат бошланғич даражада бўлса-да Фиcинонинг платоник мойилликлари аллақачон тўлиқ шаклланган. Фичинонинг Платон ғоялари билан дастлабки танишиши лотин платонистлари – Сицерон, Макробий, Апулей, Боэций, Августин ва Калцидийлар орқали пайдо бўлган[5]. Унинг дастлабки тадқиқотларининг натижаси 1456-йилда яратилган тўрт китобда иборат „Платоник фан бўйича кўрсатмалар“ асари бўлган. Кўп йиллар ўтгач, Фиcино унинг асарини ўқиган Кристофоро Ландино ва Косимо Медиcи бу ташаббусни маъқуллаганини, бироқ юнон тилини ўрганмагунига қадар уни нашр қилмасликни маслаҳат беришганини тан олган. Ўша йили, катта эҳтимол билан, „Тимей“ диалогига шарҳ ёзган. Марселнинг ёзувига кўра, бу шарҳ Йўриқноманинг иккинчи нашри эди.
Фиcинонинг антик даврнинг бошқа фалсафий мактабларини ўрганган бир қанча дастлабки асарлари тадқиқотчиларда катта қизиқиш уйғотган. „Тўрт фалсафий мактаб тўғрисида“ кичик иншоси 1457-йилга тўғри келади, унда стоиклар ва эпикурчиларнинг қарашлари ҳақида ҳам маълумот берилган. Катта ҳажмли „Лаззат тўғрисида“ги рисоласи нафақат тўртта асосий мактабларнинг, балки киниклар, киренаиклар, атомистлар ва бошқаларнинг гедонистик ахлоқини ўрганиб чиқиб ёзилган. Энг катта баҳс-мунозарага эса 1417-йилда қайта ёзилган Луcретиуснинг „Нарсалар табиати тўғрисида“ шеърига „кичик шарҳ“и сабаб бўлади[3].
Аристотел ва Платон ўртасида
Марсилио Фиcино Платон асарларини лотин тилига таржима қилишга киришган биринчи инсон бўлмаган. Сабаб, баъзи диалогларнинг таржималари антик даврлардан бери маълум эди. 12-асрда Генрих Аристипп биринчи бўлиб „Федон“ ва „Менон“ни, 13-асрда Вилям Моэрбекский „Парменид“ асарини қисман таржима қилган. Кўпгина таржималар ХВ асрда Италияда пайдо бўлган, таржимонлар орасида Леонардо Бруни, Жорж Требизонд ва Франческо Филелфо, Ринуccио Аретино ва Лорензо Липпилар бўлган[6].

Фиcинонинг олдинги платонистларга боғлиқлиги, уларни Николай Куза ва Византияликлар Плетҳо ва Никеа Бессарион деб ҳисоблаш мумкин, аниқ ифодаланмаган. Фиcинонинг интеллектуал майдонда пайдо бўлиши 1430-йилларнинг охирида Феррара ва Флоренсия Кенгашининг Византия делегати Плетҳо томонидан бошланган Аристотел ва Платон фалсафаларининг афзалликлари тўғрисидаги мунозаралар авжига чиқан даврга тўғри келади. 1430-йилларнинг охирида Платоннинг тўлиқ асарлари Cосимо деъМедиcига топширилганида,Платон бўйича энг йирик мутахассис сифатида Фиcино кўрсатилади ва Платон академиясини ташкил этишнинг илҳомлантирувчиси деб аталади[7].
Герметизм корпуси таржималари устидаги ишлари
Герметизм корпусининг деярли тўлиқ юнонча қўлёзмаси тахминан 1460-йилда Cосимо деъМедиcи қўлига ўтган. 1462-йил сентябр ойида Cосимо қўлёзмаларни Марсилиога берди ва бир неча кундан кейин банкир Америго Бенcидан диалогларнинг яна бир қўлёзмасини олди[8]. Бир йилдан сўнг Платон таржималари устида ишларни бошлашга тайёр бўлгач, Фиcино Гермесни биринчи таржима қилиш ҳақида буйруқ олди.

Бир неча ой ўтгач, Cосимо ҳали тириклигида, Фиcино ишни тугатди ва уни Герметик рисолаларнинг биринчиси – „Пимандер“ номи билан нашр қилди. 14 та матнни ўз ичига олган тўпламга кириш сўзида Марсилио Августин томонидан берилган Гермеснинг насабномасини аниқ кўрсатмайди ва уни „катта Меркурий“нинг жияни деб атайди, унинг амакиси Атлас мунажжим, укаси Прометей эса физик сифатида тасвирланади[9].
Платон асарларининг таржимаси ва талқини
Фиcинонинг Cосимо де'Медиcи билан тарихий учрашувидан олдинги даврга келсак, манбалар ва тадқиқотчиларнинг фикрлари турлича. Корсининг сўзларига кўра, Диотифеcи Фиcино ўғлини ишончли даромадни кафолатлайдиган тиббиётга қайтаришни истаб, уни Болонияга ўқишга юборган. Фиcиниони у ерда бўлиши узоқ давом этмади ва кейинги таътилларда уйга қайтиб, 26 ёшида отаси ёрдамида шаҳарнинг кекса ҳукмдори билан танишди. Шу билан биргаликда у Платоннинг фалсафаларини ўрганишни давом этди[10]. Корси сўзларига кўра 1458-йилдан 1459-йилга қадар Болоняда бўлиш даври берилган, гарчи Р.Марселнинг фикрига кўра, Болонияда бўлган даври 1459-1462 йилларга тўғрироқ. П.Кристеллер Фиcинонинг Болония факултети ҳақидаги маълумотни ишончсиз деб ҳисоблайди ва у 1462-йилда Флоренсия университетида тиббий таълим йўналишида талаба бўлган бўлиши мумкин эди, деб ҳисоблайди. Узоқ вақтлар давомида Фиcинонинг алма-матери ҳақида баҳслар борган.
1464-йил 1-августда Cосимо де'Медиcи вафот этганида, Фиcино Платоннинг 36 диалогидан 10 тасини таржима қилиб улгурган эди. Унинг ишининг хронологияси ва матнларни танлаш принципи аниқ эмас, лекин, эҳтимол билан, Афлотуннинг ўша вақтга қадар лотин тилига таржимаси бўлмаган асарлари устувор рўйхатга киритилган. Улардан иккиси энг муҳим диалоглар „Парменид“ ва „Филебус“ бўлган[11]. Cосимо уларни ўқишга муваффақ бўлган ва вафот этди. Бу мураккаб диалогларга шарҳлар фақат 1490-йилларда яратилган. Кейинги давр эса 1466-йил 1-апрелда файласуфнинг энг яқин дўстларидан бири шифокор Мишел Меркатига йўлланган мактубда яна 23 та диалог якунлангани ва Кратил устида иш бошланганлиги ҳақида хабар берилган. Худди шу мактубда таржимон ўз асарларини қайта ёзишни қатъиян ман этади, унинг илтимосини қўшимча таҳрир қилиш зарурати билан асослайди ва барча диалоглар бўйича иш тугашини кутади.
1468-йилда Фиcино Платон асарларининг бутун корпусини таржима қилишни тугатмасдан олдин, Данте Алигерининг „Монархия“ сиёсий рисоласини италян тилига таржима қилиш учун бироз вақт ажратади. Бир томондан, ўтган аср давомида унинг ижоди ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ, иккинчи томондан, Фичино Дантени ниҳоятда юксак баҳолаган, уни Платон руҳидаги мутафаккир деб ҳисоблаган. Платон таржималари бўйича ишнинг иккинчи қисми Косимонинг ўғли Пиэро Гут ҳомийлигида ўтган. 1469-йил охирида унинг ўлимидан олдин, Фиcино қолган диалогларни якунлаб, Байрам ҳақида катта ҳажмли шарҳ ёзишга муваффақ бўлди ва дарҳол уни италян тилига таржима қилди. Таржималарни текшириш ва диалогларни шарҳлашни ўз ичига олган учинчи босқич Cосимонинг набираси Лорензо Буюк кўмагида амалга оширилди. Айнан Лорензога 1484-йилда нашр этилган Платоннинг биринчи босма нашрига бағишланган эди. Бироқ нашр учун катта молиявий ёрдамни Флоренсиянинг бошқа бир зодагон оиласи вакили Филиппо Валори кўрсатган, унинг мулки ёрдамида файласуф Маяно Платон матнлари устида ишлашни тугатди. 1484-йил нашрида Афлотуннинг ҳар бир асари озми-кўпми батафсил „мулоқот“ билан таъминланган, улардан 14 таси ишнинг биринчи босқичида 1469-йилга қадар, қолганлари эса нашрни тайёрлаш жараёнида изоҳланган.
Йирик асарлар устида ишлаш жараёнида Фиcино кўпинча шахсий масалалар бўйича мунозараларни кичик рисолалар шаклида шакллантирган, кейин уларни алоҳида нашр этган ва „Эпистола“ га бўлим сифатида киритди. „Эпистол“нинг иккинчи қисмига „Афлотун илоҳиёцҳунослиги“ – „Изоҳ“ ва унга „Компендий“ билан боғлиқ мавзули асарлар киради. 1476-1477 йиллар охирида ёзилган бошқа шунга ўхшаш матнлар билан биргаликда улар „Платоник доноликнинг беш калити“ни ташкил этди. Фиcинонинг мактублари биринчи марта 1495-йилда нашр этилган ва „Эпистолаэ Марсилии Фиcини Флорентини“ деб аталган. Олимнинг йигирма йилдан ортиқ интеллектуал ҳаётини қамраб олган бир неча юз ҳужжатлар 12 китобга бўлинган. Уларни замонавий қайта нашр этиш лойиҳаси 1975-йилда бошланган ва 2021-йил бошига келиб 11 жилд нашр этилган.
Жамиятдаги мавқеи
Медиcи билан муносабатлар
Фиcино таъкидлаб ўтганидек, у ўзининг „кичик йилларидан“ Катта Косимо ҳҳомийлигида бўлган. Бу даврнинг бошланиш нуқтасини аниқ белгилашнинг иложи йўқ, аммо, гуманист ва Флоренсия ҳукмдори ўртасидаги алоқа 1452-йилдан кечик бўлмай бошланган. Биринчи ўн йил давомида уларнинг мулоқот табиати ҳам номаълум ва Cосимонинг роли Марсилионинг интеллектуал йўл сифатида платонизмни танлашида қай даражада ҳал қилувчи рол ўйнагани ҳам номаълум. Флоренсия бошчилигидаги Катта Cосимо вориси, унинг ўғли Пиэро Гоути, отасининг Фиcино олдидаги молиявий мажбуриятларини мерос қилиб олди, лекин унинг Платон фалсафасига қизиқиши эмас[12].
Аристотелизм анъаналарида тарбияланган Перо Жон Аргиропулос мактабига яқинроқ бўлган, Фиcинодан Стагирит ва Порфирий таржималарини буюрган. 1469-йил 1-декабрда вафот этган Пиэро ҳаёти давомида Фиcино Платон асарларини таржима қилишни тугатди, аммо, 1465-йилдан бошлаб уларнинг фалсафий суҳбатлари тўхтади. Кейинги авлод вакили Перонинг ўғли Лорензонинг роли Флоренция файласуфи тақдирида беқиёс даражада катта эди. Эҳтимол, Фиcино Катта Cосимо уларнинг уйларида „шахсий файласуфи“ лавозимини эгаллаганида учрашган. Фиcино Лорензо билан бирон бир дарс ўтказган бўлиши эҳтимолдан йироқ эмас. Фиcино Лорензонинг отаси тириклик вақтида бир нечта таржималарини бағишлаган ва у 1468-йил 7-ноябрда Платон хотирасига бағишланган зиёфатни ҳам Лорензо деъМедиcи билан боғлайди. Фиcино ва Лорензо де Медиcи ўртасидаги мукаммал платоник дўстлик ва севги риторикаси баъзи тарихчилар томонидан шубҳа остига олинган[13]. Италиялик тарихчи Риккардо Фубинининг сўзларига кўра, уларнинг муносабатлари ҳеч қачон чинакам самимий бўлмаган ва 1474-йилдан кейин сиёсий келишмовчиликлар туфайли ёмонлашган. Фиcинонинг баъзи хатларида у Флоренсияда Медиcи ҳокимиятини ағдариб ташламоқчи бўлган Паззи фитнаси иштирокчиларига ҳамдардлик билдирган деган хулосага келишга асос беради.
Дўстлар ва таълим фаолияти
Тарихшуносликда мустаҳкам ўрнатилган анъанага кўра, Фиcино атрофида шаклланган дўстлар ва ҳамфикрлар доираси „Платон академияси“ деб аталган. 18-асрнинг охиридан бошлаб давом этган мунозарада ушбу таълимнинг табиати, унинг қатъий институционал дизайнидан тортиб то тўлиқ мифологиясигача кўплаб фикрлар билдирилган[14].
О.Кудрявцевнинг фикрича, Фиcино атрофида унинг асарларига қизиқувчи ва уларда иштирок этувчи илмий жамият 1462-йилдан анча эрта шакллана бошлаган, анъанавий равишда Карегги академиясининг ташкил этилиши бунга боғлиқ бўлган. Тахмин қилиш мумкинки, 1457-йил охирига келиб ёш файласуф ўз замондошлари орасида Афлотун ва антик муаллифларнинг таржимони сифатида катта обрўга эга бўлган. Фиcино академик деб таснифлаган одамлар доираси жуда кенг. Умрининг охирида ёзган мактубларидан бирида Фиcино ўзининг дўстлари рўйхатини тузиб, амиcорум нострум каталогида жами 80 киши, бир нечта тоифаларга бўлинган. Биринчи тоифа, „қаҳрамонлар жинси“ (генус ҳероиcум), Медиcи оиласининг саккиз вакили – Косимо, унинг болалари ва невараларини ўз ичига олган. Қолганларини гуманистлар бўлиб, улар 23 нафар „дўстлари-суҳбатдошлари“ (фамилиарес cонфабулаторес), шу жумладан ёшликдаги дўстлари ва бадавлат ҳомийлари, балоғат ёшида у билан дўстлашган 14 киши, унинг „тингловчилари“ қаторида бўлмаган.
Фиcинонинг ижтимоий доираси Академия билан чекланиб қолмаган. У Лорензо де'Медиcи ҳомийлигидаги нуфузли биродарлик Cомпагниа деъМагияда маъруза қилган. 1460-йилларнинг ўрталарида Платоннинг яхшилик ҳақидаги таълимотини ҳамма учун очиқ қилишни ва „шаҳарнинг энг яхши одамлари“ ташаббуси билан Фиcино Дегли Анжели черковида Филебус ҳақидаги шарҳларини омма олдида ўқийди. 1488-йил декабр ойида Фиcино фаришталар черковида ҳар куни маъруза ўқиди ва Ротунда ўлимидан бироз олдин Ҳаворий Павлуснинг Римликларга мактубини шарҳлаган.
Ҳаётининг сўнгги йиллари
Фиcино ҳаётининг сўнгги ўн йиллиги Флоренсия тарихидаги нотинч даврга тўғри келган. 1490-йилнинг баҳорида илгари сургун қилинган роҳиб Гироламо Савонарола шаҳарга қайтиб келди ва Пико ҳамда Полизиано унинг содиқ тарафдорларига айланишди[15]. Савонароланинг апокалиптик ваъзлари тезда халқнинг эътиборни тортди ва 1491-йилда унга Санта Мария дел Фиореда нутқ сўзлаш имконияти берилди. У ердан файласуфларни, олимларни, содомитларни ва черков аъзоларини лаънатлади. Ўша пайтдаги хатларга қараганда, Фиcино ўз танқидини ўзига қабул қилмаган. Муҳташам Лорензонинг ўрнига келган аҳмоқ Перо вазиятни ўз назоратида ушлаб тура олмади ва 1494-йилда Медиcилар шаҳарни тарк этдилар. Бу орада франсуз армияси Пизани эгаллаб олди ва декабрда Пико ҳамда Полизиано заҳарланди. Фиcино учун бу воқеалар Платон асарларининг аниқ нашрига бўлган умидларнинг тугашини англатарди. 1498-йил июл ойида у вабо ва ташвишлардан қочиб, шаҳарни тарк этишга мажбур бўлади. Фиcино Савонарола вафотидан сўнгтаҳминан 1498-йил май ойидагина Флоренсияга қайтиб келади, сентябрда у собор бўлимининг йиғилишида қатнашди, аммо ноябрда яна кетади. Қўзғолонларга қарамай, 1480 ва 1490 йилларда Фиcино „тақводор фалсафа“ анъанасини ўрганишни давом этган. Плотиннинг „Эннеада“ларига киритилган барча 54 та рисоланинг таржимасини тугатиб, уларга шарҳ бера бошлади. Унинг таржимаси ва шарҳи 1492-йил май ойида Флоренсияда нашр этилган. Кейинcаҳлик Фиcино Порфирий, Иамблих, Прокл, Дионисий Ареопагит асарларини лотин тилига таржима қилади ва Майкл Пселлуснинг асарларини шарҳлайди. 1492-йилда Фиcино „Қуёш ва ёруғлик тўғрисида“ рисоласини ёзади ва 1493 йилда нашр этади. 1494-йилда эса Платоннинг бир қанча диалогларига кенг қамровли шарҳлар ёзган.

Фиcино 1499-йил 27-сентябрда ёзилган Васиятномасида Сан-Марко монастиридан етти ака-укаларнинг исмларини кўрсатиб ўтган. Васият асосида унинг туғилган кунини ҳар йили нишонлаш, Новоли ва Помино камбағалларига ёрдам пулларини тарқатиш билан боғлиқ бўган. Кўчар ва кўчмас мулк ака-укалар, жиянлар ва хизматкорлар ўртасида тақсимланган. 1-октябрда файласуф касаллик натижасида вафот этди. Дафн маросимида республика канслери Марсело Алриани нутқ сўзлади. Турли даражадаги кўплаб одамлар охирги марта Фиcинони шарафлаш учун келишди, унинг кули ўз канонларининг бир овоздан қарори билан соборга дафн қилинди.
Фалсафий қарашлари
Фиcино метафизикасининг асослари
Тадқиқотчилар Фиcинони метафизикасида бошқарган бир қатор асосий тамойилларни аниқлайдилар. Уларнинг асосийси, дунёни Аристотелга тенг қилиб, уни мазмун билан тўлдириш орқали тушунилган. Плотин томонидан илк бор мавжудликнинг иерархик тушунчаси пайдо бўлган ва псевдо-Дионисий Ареопагит орқали ўрта аср фикрлашувига қабул қилинган[16]. Неоплатониклардан фарқли ўлароқ, қуйи реаллик соҳаларини юқори соҳалардан пайдо бўлган деб постулат қилган бўлсада, схоластлар бу соҳаларни мустақил равишда Худога боғлиқ деб ҳисоблаган. Метафизик реаллик иерархиясини тасвирлаганда, Фичино ўзининг илк ишларида Плотин схемасини ўзгартирмаган ҳолда қўллаган, кейинги ишларида эса ҳар иккисини ҳам топиш мумкин. П.Кристеллернинг кузатишича, Фичино мавжудликнинг асосий хусусиятлари ҳақидаги мулоҳазалардан олам қисмлари ўртасидаги ўзаро боғлиқлик назариясига ўтиш учун Платон ва Плотиндан мерос бўлиб қолган ёки ўзи ихтиро қилган метафора ва символларнинг кенг арсеналини қўллаган. Символик билимнинг қўлланиши турли ҳодисалар ўртасида субстансиявий боғлиқлик мавжудлигини назарда тутади, бу эса, ўз навбатида, Фичино томонидан қабул қилинган хусусиятларнинг фазовий узлуксизлиги принсипидан келиб чиқади. Фичино ўзининг фалсафий далилларида, жумладан, аверроистларнинг монопсихизм таълимотини рад этишда ҳам узлуксизлик принсипидан ва ундан келиб чиқадиган ўрта принсипидан („Крайноталар ўртасида ўрта бўлмаслиги мумкин эмас“) кўп бор фойдаланган. Шунингдек, тадқиқотчилар флоренсиялик файласуфнинг мулоҳазаларида тиббий аналогиялар ва инсон организмидаги мураккаб, бевосита кузатишга олиб бўлмайдиган жараёнларни тасвирлаш учун ўрта аср тиббиёти томонидан ишлаб чиқилган бой луғатдан фойдаланганини топадилар.
Борлиқ даражалари ҳақидаги таълимот
Фиcинонинг метафизикага қўшган муҳим ҳиссаси неоплатоник онтологик ипостазлар таълимотининг оригинал талқини бўлди. Плотин ва унинг ўртача платониклардан бўлган аввалги тарафдорлари метафизикасининг асосий постулатлари орасида ягона бўлган фундаментал субстансияларнинг мавжудлиги, улар кетма-кет эманиациялар иерархиясида ташкил топганлиги киритилган. Фиcино космогониясининг камида икки версияси ажратиб кўрсатилган, эрта версия „Пиро“ ва „Тимей“ шарҳларида, ва якуний версия „Платон теологиясида“ ифодаланган[17].

„Пир“ шарҳида 1469 йилда, у илоҳиётчиларга ишора қилиб, яхшиликни (яъни Худони) марказда, ва гўзалликни чеккада жойлаштиради. Гўзаллик Худодан нурлар шаклида чиқиб, уни ўраб турган тўрт доирани тешиб ўтади. Ушбу нурлар фаришталар онгида барча турдаги ғояларни, руҳларда ақлни, табиатда „уруғларни“ ва модда ичида шаклларни ҳосил қилади. Шундай қилиб, Фичино бешта илоҳий ипостазнинг мавжудлигини постулат қилади – Ақл, Руҳ, Тана, руҳ ва тана ўртасидаги оралиқ ипостаз сифатида табиат ва Ягона Худо. Худо Фиcино томонидан чексиз олий мавжудот сифатида кўриб чиқилади, унинг фаолияти дунё нарсаларини босқичма-босқич яратиш жараёнида (эманиация) ҳосил қилади. Инсон дунёда ўзига хос ўринни эгаллайди, чунки унинг руҳи илоҳий ва моддий ўртасидаги ўрта ҳолатда жойлашган. Айнан руҳ табиатдаги таналар орасидаги боғланишни тимсол қилади, уларга фаришталарга ва ҳатто олий илоҳий мавжудотга кўтарилишига ёрдам беради. Руҳнинг билиш қобилияти туфайли, барча мавжудлик даражалари яна илоҳий бирликка қайтиши мумкин. Инсон – бу макрокосмосни билувчи микрокосмосдир, ва билиш қобилияти инсоннинг асосий фазилатини, билишнинг олий даражасида Худо билан қўшилишни ифодалайди. Ғоялар Худо билан ақл ўртасида, фикрлар ақл билан руҳ ўртасида, „уруғлар“ руҳ билан табиат ўртасида, ва шакллар табиат билан модда ўртасида мулоқотни амалга оширади. Моддий шакллар, дастлабки учта жиҳатдан фарқли ўлароқ, нарсаларнинг ҳақиқий табиатини очиб бермайди. Фичинўга кўра, севги барча нарсаларга „кўпайиш истагини“ беради, бу ўсимликлар ва ҳайвонларда кўпайиш истагига мос келади. Шу билан бирга, руҳ, танадан кўра муҳимроқ бўлиб, ўз ичида дастлабдан унга хос бўлиши мумкин бўлган барча нарсаларнинг „уруғларини“ – ахлоқ, санъат ва фанларни ўз ичига олади[18].
Соғлом ҳаёт учун
Бутун ҳаёти давомида Фиcино яхши соғлиғи билан ажралиб турмаган. Корсининг айтишича, „у жуда паст бўйли, озғин ва бироз букчайган. У гапирганда тутилиб қолар, бир оз шивирлаган, аммо ёқимли овози бор эди. Болдирлари ва тирсагидан паст қўллари бироз узун эди“. Файласуфнинг фикрига кўра, бунинг сабаби унинг жуда ноқулай мунажжимлар уйида бўлгани эди. У дўстлари ва ҳомийлари билан ёзишмаларида доимо астрология ва соғлик ўртасидаги боғлиқлик муаммосига сабаб қилиб кўрсатган. „Ҳаёт ҳақида“ рисоласида соғлом турмуш тарзи муаммосини кўриб чиқиш интеллектуал саломатлигини ўрганиш бўйича тарихдаги биринчи тадқиқоти бўлди ва баъзи касбий гуруҳларнинг хулқ-атвор хусусиятларига бағишланган биринчи асарни ёзган[19]. Э.Гареннинг таъкидлашича, ушбу асар файласуфнинг энг ғалати ва мураккаб асарларидан бири бўлиб, фақат унинг „Вабога қарши қандай курашиш кераклиги бўйича маслаҳатлар“идан устун туради. Ҳар иккала рисола кўп маротаба қайта нашрлар қилинган, шунинг учун улар Жорж Сартон томонидан тузилган инcунабул-бесцеллерлар рўйхатига киритилган. „Уч китоб“да „олимнинг бешта асосий душмани: балғам, қора сафро, жинсий алоқа, ортиқча овқатланиш ва эрталабки уйқу“ келтирилган. Биринчи иккита хавф қадимги даврлардан маълум бўлган гуморал назарияга ишора қилади. Питагорийлик Алкмеён Кротенскийнинг турли сифатларнинг мувозанати сифатида соғлиқ ҳақидаги таълимотидан келиб чиққан ҳолда, кейинчалик Эмпедоклнинг тўртта унсур консепсияси билан тўлдирилган. Милоддан аввалги В асрда шаклланган тўртта гуморга бўлиниш, бунда қора сафро меланколия билан боғлиқ бўлган, ўрта асрларгача ўзгармаган. Милоддан аввалги ИВ асрда перипатетиклар орасида меланҳолия Платон ва Суқротнинг „илоҳий жиннилик“ билан солиштирилган ва одатдаги одамларга асосий темпераментлардан бири сифатида тарқалган[20].

Меланхолия тушунчасининг янада ривожи Августин ва ўрта аср сколастлари асарларида амалга оширилди. ХИИИ аср охирида Европада араблар томонидан „Сатурн болалари“ ғояси қайта ўзлаштирилди, яъни тегишли сайёра белгиси остида туғилганлар. Аста-секин бу каби одамларга тааллуқли хусусиятлар орасида меланхолик темперамент ҳам пайдо бўлди. Меланхолияни олий интеллектуал фаолият турлари билан боғлаш эрта италиялик ва немис гуманистлари орасида қадимги контемплатив ҳаёт идеалининг қайта тикланиши билан боғлиқ. Меланхолияни биринчи бўлиб кенг қамровли тадқиқ қилишни айнан Марсилио Фиcино амалга оширган, у зодиакка кўра „Сатурн болалари“га мансуб эди[21]. Сатурнни бахциз юлдуз сифатида кўриб, бу унинг ҳолатида қўшимча ноқулай астрологик ҳолатлар билан кучайтирилган, у унинг таъсирини неоплатониклар тиббиёт ва сеҳр воситалари билан қоплаш зарур деб ҳисоблаган.
Сеҳр ва астрология
Оккултизм ва демонология
Фичинонинг сеҳр ҳақидаги тасаввурлари „Ҳаётни Осмонлардан Олиш Ҳақида“ („Де вита cоэлитус cомпаранда“) рисоласида умумлаштирилган бўлиб, бу Плотиннинг „Эннеад“ларининг бир қисми шарҳларидан келиб чиққан. Натижада пайдо бўлган мустақил асар 1489-йил 10-июлда Венгрия қироли Матяш Корвинусга бағишланган ва юборилган. „Олимларнинг Саломатлигини Қандай Асраш Кераклиги Ҳақида“ ва „Узоқ Яшаш Ҳақида“ рисолалари билан биргаликда улар „Ҳаёт Ҳақида Уч Китоб“ни ташкил этади. Ушбу рисола кўпинча машаққатли ўқишлар туфайли касал бўлиб қоладиган олимларга қаратилган. Фичино учун сеҳр табиий фалсафанинг бошқа бўлимлари каби космология, астрономия ёки физика каби тадқиқот мавзусидир. Фиcино севгини, нарсаларни бир-бирига боғлаб, дунёни бир бутун қиладиган нарсани ўз табиати бўйича сеҳрли деб аятди, аввалроқ „Пиро“ диалогига шарҳида сеҳр тушунчасини ишлатган. Сеҳрни ўрганишга киришар экан, Фичино катта сонли оккултистларнинг асарларига эга эди[22]. Ўрта аср муаллифларидан, Петрус Апоненсис, Рожер Бекон, Ал-Кинди, Авиценна асарлари ва ХИ асрнинг аноним талисманик сеҳр бўйича амалий қўлланмаси „Пиcатрих“ фойдали бўлган. Инглиз тарихчиси Даниэл Уокернинг фикрига кўра, неоплатонистларнинг таъсири анча муҳим эди. Проcлуснинг „Де Саcрифиcиис эт Магиа“ асари симпатик сеҳр назариясини тўлиқ баён этади, ва унинг биографи Маринус Неаполитанусдан маълумки, Афинанинг файласуфи Орфик гимнларини катта иштиёқ билан куйлаган ва ўрганиб чиққан. Фичино сеҳрининг мусиқий йўналишига Иамбличуснинг „Пифагор Ҳаёти“ асари таъсир қилган бўлиши мумкин, унда Пифагор Орфейнинг издоши сифатида тасвирланган. Уокер осмон таъсирлари бўйича асосий манба сифатида Герметик корпусга кирувчи „Асклепиус“ рисоласини номлайди.
Фиcино ўзининг сеҳр амалиётларида фаришталар ёки жинларга мурожаат қилганми, бу тўлиқ аниқ эмас. У фойдаланган манбалар бу масалада турли позицияларни эгаллайди. Плотинга кўра, ибодатлар ва сеҳрнинг самарадорлиги худоларга боғлиқ бўлмаган. Шунинг учун ҳар қандай сеҳр табиий ҳисобланиб, космик ҳамдардликнинг ифодасидан бошқа нарса эмас. Бироқ, кейинги неоплатонистлар бундай соддалаштиришдан воз кечишди ва Иамвличусда аллақачон сеҳрли нарсалар илоҳий ёки демония мавжудлигининг белгиларидир ва уларнинг самарадорлиги сеҳргарнинг ниятларига боғлиқ бўлмаган[23].
„Уч китоб“нинг пайдо бўлиши руҳоний томонидан Фичинога нисбатан номақбул бўлган сеҳр билан шуғулланишда гумон уйғотди. Ўзини оқлашга интилиб, гуманист ўзининг нуфузли дўстларига хатлар юборди, у сеҳрни маъқулламагани, балки фақат баён қилганлигини ва унинг фикрлари жинларга сиғинишга (cулту демонум) эмас, балки тананинг соғлиғи учун фойдали бўлган табиий сеҳрга (магиа натурали) қаратилганлигини исботламоқчи бўлди. Унинг сеҳрининг демония эканлигини расмий инкор қилиш 1489-йил 19-сентябрда ёзилган „Апология“да келтирилган. Айбловлар 1490-йил май ойида, Римдаги Венеция элчиси Эрмолао Барбаро ва бир қатор черков иэрархларининг Рим Папаси Инносентий ВИИИга мурожаатидан кейин олиб ташланди.
Мерос
Замондош-гуманистлар Фиcинонинг Платон асарларини таржима қилиш фаолияти дунё миқёсида ниҳоятда муҳим аҳамиятга эга эканлиги ҳақидаги фикрига қўшилишган ва немис олими Ҳартманн Шеддел 1493 йилда ўзининг „Нюрнберг хроникаси“да Платон асарлари тўплами чиқишини айнан шундай баҳолаган. Неоплатонистлар ва бошқа қадимги асарларнинг юнончадан лотин тилига таржималари орқали Фичино платонизмни қайта тиклашга ва сколастик аристотелизмга қарши курашга ҳисса қўшган. Ж.Ҳенкинсга кўра, Фиcино таржималари 1819-йилгача асосий бўлган, улардан Торқуато Тассо, Бен Жоҳнсон, Жоҳн Милтон, Жеан Раcине, Готтфриэд Wилҳелм Леибниз, Иммануэл Кант ва бошқалар фойдаланган[24].
Фиcино фалсафий меросини кўриб чиқаркан, Паул Кристеллер унинг оригиналилик ва мустақиллик нуқтаи назаридан баҳолаш хатолигини таъкидлайди. Муайян фикрлар анъанасини ифодалаган Фиcино ўз замонавий терминларида қадимги асарларни шарҳлаб, янги воқеликка ва ўз қарашларига мослаштириб, ниманидир қўшиб, ниманидир чиқариб ташлаган. Эрнст Cассирер Фиcино ва Пиcога нисбатан „ёмон эклектизм“ ва оригиналилик йўқлиги ҳақидаги танқидларга жавобан, иккала мутафаккирнинг мистик таркибини таъкидлаган[25]. Тадқиқотчи Фиcино ва Пиcо ғояларини Ниcолаус Cусануснинг cоинcидентиа оппоситорум („қарама-қаршиликларнинг бирлиги“) концепцияси билан боғлайди, бу Уйғониш даври фалсафасидаги энг муҳим янгилик элементи сифатида тасвирланган. Cассирерга кўра, „бирлаштирилган илоҳиёт“, фалсафа ва динни, мантиқий ва мистик тажрибани бирлаштирган ҳолда, қатъий черков догматикаси чегараларидан интуитив билим беради.

Америка тарихчиси Чарлес Счмитт ҳам худди шу мутафаккирларни „абадий фалсафа“ тушунчасини киритган епископ Аугустинус Стеучуснинг ўзидан олдинги деб атаган. Счмиттга кўра, Фичино ва Пиcо қадимги синхретик анъанани қадимги давр файласуфлари ва янги давр атеистлари ўртасида боғлайдиган кўприк бўлган. Замонавий америкалик илоҳиётчи Чарлес Лоҳр таъкидлаганидек, Фичино Платонда инсон учун энг муҳим билимнинг калитини – илоҳиёт ва ўзининг ўлмаслигини тушуниш принсипини топган[26]. Лоҳр фикрича, Фичино ўзининг асарлари билан италиялик Уйғониш даврида янги метафизик анъанани яратган, бу инсон ва унинг интилишларига қаратилган. „Қадимги илоҳиёт“ таълимотининг айрим жиҳатлари ХВИ аср ўрталарида Франcесcо Патриcи томонидан қабул қилинган, бироқ астрал таъсирларни қўллаш имкониятига нисбатан камроқ иштиёқ билан.
Тарихшунослар
Марсилио Фиcино ҳаёти ва фаолиятини ўрганиш бўйича классик тадқиқотлар орасида А.Делла Торренинг „Сториа делл' Аccадемиа Платониcа ди Фирензе“ ва Раймонд Марcелнинг „Марсиле Фиcин“ (1958) монографиялари мавжуд. Фиcино тадқиқотларига асосий ҳисса Паул Оскар Кристеллер томонидан киритилган. „Супплементум Фиcинианум“дан бошлаб, 1561-йилги асарлар тўпламига биринчи катта қўшимча, у эллик йилдан ортиқ вақт давомида Фиcинонинг қўлёзмаларини матншунослик билан шуғулланган, унинг Ҳаёти ва ижодининг айрим жиҳатларини ўрганган[27]. Кристеллернинг 1943-йилда Фиcино фалсафасига бағишланган монографиясининг нашр этилиши катта аҳамиятга эга бўлиб, у бир неча бор қайта нашр этилган ва таржима қилинган. Натижада, ўша пайтдаги Уйғониш даври фалсафасининг умумий Фиcино фалсафасининг эклектик ва мустақил эмаслиги ҳақидаги анъанавий қарашлар қисман рад этилган. Кристеллернинг хулосаларига умуман қўшилган ҳолда, Эрнст Cассирер Фиcинони „эркин фикрловчи“ деб аташни рад этди, чунки у „диндор фалсафа“ чекловларини енгиб ўта олмаган. Платон Академияси феноменини тушунишга ва шунингдек, Фичино ва Медиcи оиласи ўртасидаги муносабатларга Артҳур М.Фиэлд ва Риccардо Фубини катта ҳисса қўшган. Платон асарларини қабул қилишни ўрганиш соҳасида Мичаэл Ж. Б. Аллен ва Ж.Ҳанкинснинг ишлари катта аҳамиятга эга[28]. Италияда Фичино интенсив равишда ўрганилган ва ўрганилмоқда. Флоренсиялик мутафаккир фалсафасига бағишланган дастлабки ишлардан бири Гиусеппе Саиттанинг „Ла философиа ди Марсилио Фиcино“ (1923) монографияси бўлиб, Саиттанинг Фиcинони долзарб идеализм билан боғлашга уринишлари танқидга учраган. Фиcино фалсафасининг тизимли баёни 1957-йилда Мичеле Счиавоне томонидан „Проблеми философиcи ин Марсилио Фиcино“ амалга оширилган. Фиcино меросига мурожаат қилган бошқа италян тарихчилари ва файласуфлари орасида Эугенио Гарин, Себастиано Гентиле ва Cесаре Васолини таъкидлаш лозим.
Фиcинонинг бошқа фаолият жиҳатларидан фарқли ўлароқ, унинг илоҳиётини ўрганишга бағишланган ишлар унчалик кўп эмас, бу, жумладан, Уйғониш даврининг христианлик догматик ривожланиши учун нисбатан кам аҳамиятга эга эканлиги билан изоҳланади. ХХ аср охиригача Фичинонинг илоҳиётий машғулотлари ҳақида фақат икки монография пайдо бўлган: Валтер Дрессернинг „Диэ Мйстик дес Марсилио Фиcино“ (1929) ва Гиусеппе Аничинининг „Л’уманесимо э ил проблема делла салвезза ин Марсилио Фиcино“ (1937). Иккала муаллиф ҳам ўз конфессионал қизиқишларига таянган ҳолда (биринчиси лютеран нуқтаи назаридан, иккинчиси томист нуқтаи назаридан) Фиcинонинг христиан анъанасини тушуниш бўйича муҳим хулосаларга келган. Айниқса Шимолий Америкада П.Кристелларнинг ғоялари катта таъсир кўрсатган. Фиcино фалсафасига бағишланган монографиясида, у Фиcино метафизикасининг диний талқин қилиш имкониятини рад этмасдан, уни „мистик“ сифатида тушунишга қарши чиққан.
Танланган асарлар
- Марсилио Фиcино. Опера омниа / Ҳенриcус Петри. – Басел, 1576.
- Марсилио Фиcино. Тҳреэ Боокс он Лифе. А Cритиcал Эдитион анд Транслатион wитҳ Интродуcтион анд Нотес / Каске C. В., Cларк Ж. Р.. – Аризона Cтр Фор Медиэвал & Рен, 1989. – Вол. 57. – 528 п. – (Медиэвал анд Ренаиссанcе Техц анд Студиэс). – ИСБН 0-86698-041-5.
- Марсилио Фиcино. Медитатионс он тҳе Соул: Селеcтед Леттерс оф Марсилио Фиcино / C. Саламан (эд). – Иннер Традитионс, 1997. – 304 п. – ИСБН 978-0892816583.
- Марсилио Фиcино. Сcритти сулл’астрологиа / О. Помпео Фараcови. – БУР, 1999. – 259 п. – ИСБН 978-88-58-65688-4.
- Марсилио Фиcино. Cомментариэс он Плато / Эд. анд транс. бй М. Ж. Аллен. – Ҳарвард Университй Пресс, 2008—2012. – Вол. И—ИИИ.
- Марсилио Фичино. Платоновская теология о бессмертии души в ХВИИИ книгах / пер. с латинского А. Я. Тижова. – СПб.: Владимир Дал, 2020. – Т. 122. – 832 с. – (Слово о сущэм). – ИСБН 978-5-93615-216-0.
Манбалар
- ↑ Марcел Р.. Марсиле Фиcин. Парис: Лес Беллес Леттрес, (1433—1499) — 784-бет.
- ↑ Ҳанкинс Ж.. Плато ин тҳе Италиан Ренаиссанcе. БРИЛЛ, 1990 — 847-бет.
- ↑ 3,0 3,1 Кудрявцев О. Ф.. Флорентийская платоновская академия. Очерк истории духовной жизни ренессансной Италии.. М.: Наука, 2008 — 479-бет. ИСБН ИСБН 978-5-02-035979-6..
- ↑ Гарин Э.. Ҳисторй оф Италиан Пҳилосопҳй. Родопи., 2008. ИСБН ИСБН 978-90-420-2321-5..
- ↑ Фиэлд А. М.. Тҳе Оригинс оф тҳе Платониc Аcадемй оф Флоренcе. Принcетон Университй Пресс, 1988 — 302-бет. ИСБН ИСБН 0-691-05533-5..
- ↑ Кристеллер П. О.. Тҳе Счоластиc Баcкгроунд оф Марсилио Фиcино wитҳ ан Эдитион оф Унпублишед Техц. Традитио., 1944 — 257-бет. ДОИ:10.1017/С0362152900017207..
- ↑ Монфасани Ж.. Марсилио Фиcино анд тҳе Плато-Аристотле Cонтроверсй // Марсилио Фиcино: ҳис Тҳеологй, ҳис Пҳилосопҳй, ҳис Легаcй.. БРИЛЛ, 2002 — 129-бет. ИСБН ИСБН 90-04-11855-1..
- ↑ Ҳоwлетт С.. Марсилио Фиcино анд Ҳис Wорлд. Палграве Маcмиллан, 2016 — 232-бет. ИСБН ИСБН 978-1-137-53945-8..
- ↑ Буҳлер С. М.. Марсилио Фиcино'с Де стелла магорум анд Ренаиссанcе Виэwс оф тҳе Маги.. Ренаиссанcе Қуартерлй., 1990 — 348-371-бет. ЖСТОР 2862368.
- ↑ Аллен М. Ж. Б.. Фиcино'с Тҳеорй оф тҳе Фиве Субстанcес анд тҳе Неоплатонисц' Парменидес. Жоурнал оф Медиэвал анд Ренаиссанcе Студиэс., 1982 — 19-44-бет.
- ↑ Ҳанеграафф W. Ж.. Ундер тҳе Мантле оф Лове: Тҳе Мйстиcал Эротиcисмс оф Марсилио Фиcино анд Гиордано Бруно // Ҳидден Интерcоурсе. Эрос анд Сехуалитй ин тҳе Ҳисторй оф Wестерн Эсотериcисм. БРИЛЛ. W. Ж. Ҳанеграафф, Ж. Ж. Крипал (эдс)., 2008. ИСБН ИСБН 978-90-04-16873-2..
- ↑ Ҳанкинс Ж.. Тҳе Мйтҳ оф тҳе Платониc Аcадемй оф Флоренcе. Ренаиссанcе Қуартерлй., 1991. ЖСТОР 2862593..
- ↑ Лаcкнер Д. Ф.. Тҳе Cамалдолесе Аcадемй: Амброгио Траверсари, Марсилио Фиcино анд тҳе Чристиан Платониc Традитион // Марсилио Фиcино: Ҳис Тҳеологй, Ҳис Пҳилосопҳй, Ҳис Легаcй. БРИЛЛ, 2002 — 14-18-бет. ИСБН ИСБН 9004118551..
- ↑ Лаустер Ж.. Марсилио Фиcино ас а Чристиан Тҳинкер: Тҳеологиcал Аспеcц оф Ҳис Платонисм // Марсилио Фиcино: Ҳис Тҳеологй, Ҳис Пҳилосопҳй, Ҳис Легаcй.. БРИЛЛ., 2002 — 69-бет. ИСБН ИСБН 9004118551..
- ↑ Реэс В.. Пҳилосопҳй он тҳе Дефенcиве: Марсилио Фиcино'с Респонсе ин а Тиме оф Религиоус Турмоил // Платонисм.. БРИЛЛ, 2020 — 356-бет. ИСБН ИСБН 9789004437425..
- ↑ Лоҳр C. Ҳ.. Метапҳйсиcс // Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Ренаиссанcе Пҳилосопҳй.. Cамбридге Университй Пресс., 2008 — 537-638-бет. ИСБН ИСБН 978-0-521-25104-4..
- ↑ Ҳираи Ҳ.. Cонcепц оф Сеэдс анд Натуре ин тҳе Wорк оф Марсилио Фиcино // Марсилио Фиcино: Ҳис Тҳеологй, Ҳис Пҳилосопҳй, Ҳис Легаcй.. БРИЛЛ, 2002. ИСБН ИСБН 9004118551..
- ↑ Кристеллер П. О.. Тҳе Пҳилосопҳй оф Марсилио Фиcино.. Патер Смитҳ., 1964.
- ↑ Cассирер Э.. Ревиэw: Фиcино'с Плаcе ин Интеллеcтуал Ҳисторй. Жоурнал оф тҳе Ҳисторй оф Идеас., 1945 — 438-501-бет. ОCЛC ЖСТОР 2707347..
- ↑ Гурьянов И. Г.. Античные и средневековые теории сперматогенеза в философии Марсилио Фичино. Платоновские исследования., 2019.
- ↑ Тринкаус C.. Ин Оур Имаге анд Ликенесс: Ҳуманитй анд Дивинитй ин Италиан Ҳуманист Тҳоугҳт. Университй оф Нотре Даме Пресс., 1995. ИСБН ИСБН 0-271-02045-8..
- ↑ Ҳанеграафф W. Ж.. Тҳе Платониc Френзиэс Ин Марсилио Фиcино // Мйтҳс, Мартйрс, анд Модернитй. Студиэс ин тҳе Ҳисторй оф Религионс ин Ҳоноур оф Жан Н. Бреммер.. БРИЛЛ, 2010 — 553-567-бет. ИСБН ИСБН 9789004193659..
- ↑ Шастель А.. Алкание красоты.. Вестник культурологии., 2001 — 157—182.-бет.
- ↑ Cраwфорд К.. Марсилио Фиcино, Неоплатонисм, анд тҳе Проблем оф Сех // Ренаиссанcе анд Реформатион., 2004 — 3-35-бет. ЖСТОР 43445751..
- ↑ Аллен М. Ж. Б.. Cосмогонй анд Лове: Тҳе Роле оф Пҳаэдрус ин Фиcино'с Сймпосиум Cомментарй. Жоурнал оф Медиэвал анд Ренаиссанcе Студиэс., 1980 — 131—153.-бет.
- ↑ Страусс Л.. Он Плато'с Сймпосиум.. Университй оф Чиcаго Пресс,, 2001 — 261-бет. ИСБН ИСБН 0226776867..
- ↑ Магги А.. Он Киссинг анд Сигҳинг: Ренаиссанcе Ҳомоэротиc Лове фром Фиcино’с Де Аморе анд Сопра Ло Аморе то Cесаре Тревисани’с Л’импреса.. Жоурнал оф Ҳомосехуалитй., 2005 — 315-339-бет. ДОИ:10.1300/Ж082в49н03_11..
- ↑ Бйрне С.. Фиcино ин Спаин.. Университй оф Торонто Пресс, 2015 — 364-бет. ИСБН ИСБН 978-1-4426-5056-5..