Marzuban ibn Muhammad
Марзубан ибн Муҳаммад (957-йилда вафот этган; Озарбайжоннинг Салорий ҳукмдори) 941/42–957-йилларда ҳукмронлик қилган. Таром ҳукмдори Муҳаммад ибн Мусофирнинг ўғли.
| Марзубан ибн Муҳаммад | |
|---|---|
| Озарбайжоннинг Салорий ҳукмдори | |
 Марзубан ибн Муҳаммаднинг номи ёзилган кумуш дирҳам. Озарбайжон миллий тарихи музейи, Боку | |
| Озарбайжон амири | |
| Салтанат | 941/2 — 957 |
| Ўтмишдоши | Муҳаммад ибн Мусофир |
| Давомчиси |
Жустан И ибн Марзубан И Иброҳим И ибн Марзубан И |
| Туғилиши | Номаълум |
| Вафоти | 957 |
| Сулола | Салорийлар |
| Отаси | Муҳаммад ибн Мусофир |
| Дини | Ислом |
Озарбайжонни эгаллаб олиш
941-йилда Марзубан ва укаси Ваҳсудан ибн Муҳаммад оналарининг пинҳона розилиги билан бошқарувдаги қаттиққўллиги туфайли кўплаб фуқароларни ранжитган оталари Муҳаммадни тахтдан ағдариб, қамаб қўйдилар. Ваҳсудан Муҳаммаднинг ўрнига Таром ҳукмдори бўлди. Бироқ Муҳаммад Озарбайжон ҳукмдори Дайсам ибн Иброҳим ал-Курдийнинг вазири Абулқосим Жаъфар ибн Али билан алоқа ўрнатди. Озарбайжондан қочиб кетган Жаъфар Марзубанга хўжайинини ҳокимиятдан ағдариб, вилоят бошқарувини қўлга олиш имконини таклиф қилди. Жаъфар, Марзубан ва Ваҳсуданларнинг барчаси Исмоилийлар бўлиб, эҳтимол Жаъфарнинг уларга мурожаат қилишининг сабаби ҳам айни шу эди. Ҳар ҳолда, Марзубан бу таклифга рози бўлиб, Озарбайжонга бостириб кирди. Дайсамнинг дайламий қўшинлари Салорийлар томонга ўтиб кетди ва Марзубан Ардабил ҳамда Табризни эгаллаб олди. Дайсам эса Арцрунийларнинг Васпуракандаги мулкига қочиб кетди.
Марзубан Жаъфарни вазир этиб тайинлаган бўлса-да, Жаъфар тез орада ўз мавқеидан хавотир ола бошлади. Шу сабабли Табризга бориб, Дайсамни ҳам у ерга келишга чақирди, сўнг шаҳардаги дайламий етакчиларини ўлдирди. Дайсам қайтиб келди ва Марзубаннинг бошқарувидан норози бўлган курдлардан садоқат қасамёдини қабул қилди. Бироқ Марзубан ва дайламийлар уларни мағлуб этиб, Табризни қамал қилдилар. Марзубан Жаъфарни Дайсамдан воз кечишга кўндирди. Жаъфар қисқа муддатга вазирликдан четлатилиб, кейинроқ яна лавозимига қайтарилди.
Дайсам ва унинг тарафдорлари Табриз қулаши арафасида шаҳардан қочиб чиқишга муваффақ бўлиб, Ардабилга йўл олдилар. Марзубан укаси Ваҳсуданнинг ёрдами билан шаҳарни қамал қилиб, Дайсамнинг вазирини пора билан таслим бўлишга кўндирди. Вазир 942 ёки 943-йилда таслим бўлди. Дайсамга Таромдаги Марзубаннинг қалъасини бошқариб туришга рухсат этилди. Ардабил аҳолиси хиёнати учун жазоланди. Улардан оғир хирож ундирилиб, шаҳар деворларини бузиб ташладилар.
Марзубан Озарбайжоннинг ўзида ҳокимиятини мустаҳкамлагач, ўзининг таъсирини шимол ва ғарбга кенгайтиришга интилди. Жумладан, Ширвоншоҳлар давлати ерларига ҳам бостириб кирди. Ширвоншоҳ душманларни енгди, бироқ охир-оқибат, Марзубаннинг вассали бўлиб, хирож тўлашга рози бўлди[1]. 945-йилда Марзубан Двин шаҳрини ҳам эгаллади. Кенгайиш сиёсати самарали бўлди. Ҳукмронлигининг охирига келиб Марзубан Кавказ ва Арманистондаги кўплаб майда князларнинг вассаллигини қўлга киритди.
Рус ва Ҳамдонийлар босқини
945-йил баҳорида руслар Озарбайжонга бостириб кирди. Улар Кура дарёси бўйлаб юқорига кўтарилиб, Бардаани эгалладилар. Кофир русларга қарши жанг қилишга ошуфта кўплаб кўнгиллиларни ўз ичига олган Марзубаннинг қўшини сон жиҳатдан босқинчилардан устун эди. Шунга қарамай, Салорийлар қўшини бир неча бор мағлуб бўлди. Фақат руслар касалликдан заифлашгачгина Марзубан уларни пистирмага тушириб, 700 нафарини ўлдиришга муваффақ бўлди.
Шундан сўнг Марзубан Бардаани қамал қилди. Бироқ Ҳамдонийлар амири, яъни Мавсил ҳокими Носир уд-Давла жияни ал-Ҳусайн ибн Саидни Озарбайжонни эгаллаш учун юборгани ҳақидаги хабарни олди. 942-йилда Марзубан билан Дайсам ўртасидаги уруш вақтида ал-Ҳусайнни халифа вилоят бошқарувига тайинлаган ва ҳозирда у ўз даъвосини рўёбга чиқаришни кўзлаётган эди. Ҳамдонийлар Салмосга етиб келган ва курдлардан кўмак олган эди. Марзубан русларни жиловлаб туриш учун оз сонли куч қолдириб, қишки юришда (945–946) ал-Ҳусайнга зарба берди ва уни мағлуб этди. Орадан кўп ўтмай, Носир уд-Давла ал-Ҳусайнни чақириб олди, чунки бу вақтда Бувайҳийлар амири Бағдодга қарши урушга тайёргарлик кўраётган эди. Руслар эса имкон қадар кўп ўлжа ва асирлар олиб, кетишга қарор қилдилар.
Бувайҳийларга асир бўлиши
Тахминан 948-йилда Марзубан элчисини Жибалнинг Бувайҳид амири Рукн уд-Давла ҳақорат қилганидан ғазабланди ва жазо тариқасида Рай шаҳрини эгаллашга қарор қилди. Рукн уд-Давла дипломатик йўл билан Марзубаннинг юришини чўзишга муваффақ бўлиб, иттифоқчиларидан қўшимча куч тўплаш учун вақт ютди. Қазвинда Марзубаннинг қўшини енгилди ва ўзи асир олинди[2].
Қазвиндаги жангдан қочиб қутулган дайламий зобитлар қамоқда бўлган Марзубаннинг отаси Муҳаммаднинг атрофида жамланишга қарор қилдилар. Улар Муҳаммадни озод этиб, Ардабилни эгалладилар, аммо Муҳаммад тез орада уларни ҳам ранжитди ва Таромга қочишга мажбур бўлди. Ваҳсудан отасини қамаб қўйди. Рукн уд-Давла юборган Муҳаммад ибн Абдурозиқ бошчилигидаги қўшинга қарши Марзубаннинг ўғилларига ёрдам беради деган умидда Дайсамни Озарбайжонга жўнатди. Тез орада Муҳаммад ибн Абдурозиқ чекинишга қарор қилди ва Дайсамга Озарбайжонни қайта эгаллаш имконини берди. Марказий бошқарувдаги бу вақтинчалик заифлик Равводийлар ҳамда Шаддодийларга мос равишда Табризнинг шимоли-шарқидаги ва Двин шаҳри атрофидаги ҳудудлар устидан назорат ўрнатишга йўл очди.
Қайтиши ва вафоти
953-йилда Марзубан қамоқдан қочиб чиқди ва Дайсамни ҳокимиятдан четлатиш учун қўшин юборди. Салорийлар қўшини Дайсамни Ардабил яқинида енгиб, Арманистонга қочишга мажбур қилди. 954/5-йилда Марзубан Рукн уд-Давла билан сулҳ тузди. Рукн уд-Давла Марзубаннинг қизига уйланган эди. Шунингдек, Озарбайжоннинг бошқа қисмларида ҳам ўз ҳокимиятини қайта тиклади. Шаддодийларни Двиндан қувиб чиқарди, Равводийлар эса ерларини сақлаб қолди, бироқ хирож тўлашга мажбур бўлди.
955 ёки 956-йилда Дайсам Ҳалабнинг Ҳамдоний амири Сайф уд-Давла кўмагида Салмосни эгаллади. Дарбанддаги қўзғолонни бостириш билан банд бўлган Марзубан қайтиб келиб, уни мағлубиятга учратди. Дайсам Васпураканга қочди, бироқ у ердаги подшо Марзубаннинг таҳдидларига жавобан Дайсамни Салорийларга топширди. Дайсамнинг кўзи ўйилиб, қамоққа ташланди. Шу тариқа унинг Салорийларга таҳдиди барҳам топди.
Марзубан 957-йилда вафот этди. Унинг васиятномасида дастлаб уч ўғли Жустан, Иброҳим ва Носир кетма-кет ворис бўлиши кўзда тутилган эди. Кейинчалик фикрини ўзгартириб, таромлик укаси Ваҳсуданни ворис этиб тайинлади. Бироқ аввалги васиятни бекор қилишни унутди. Натижада, вафотидан сўнг урушлар авж олди.
Манбалар
- ↑ Маделунг 1975, с. 246.
- ↑ Босwортҳ 1975, с. 234.
Адабиётлар
- Маделунг, W. „Шимолий Эроннинг кичик сулолалари“, . Эроннинг Кембриж тарихи, 4-жилд: Араблар босқинидан Салжуқларгача. Кембриж: Cамбридге Университй Пресс, 1975 — 198–249-бет. ИСБН 978-0-521-20093-6.
- Босwортҳ, C. Э. „Буwайҳидлар даврида Эрон“, . Эроннинг Кембриж тарихи, 4-жилд: Араблар босқинидан Салжуқларгача. Кембриж: Cамбридге Университй Пресс, 1975 — 250–305-бет. ИСБН 0-521-20093-8.
| Ўтмишдоши: Дайсам |
Салларид Озарбайжон ҳукмдори 941/2–957 |
Вориси: Жустан И ибн Марзубан И |