Mashrabiya

Масрабия (арабча: مشربية‎‎ ‎ ёки шанашил (арабча: شناشيل‎‎ ‎ — араб архитектурасининг элементи бўлиб, деразаларни, балконларни ташқи томондан қоплайдиган ёки бино ичида алоҳида бўлим сифатида ишлатиладиган нақшли ёғоч панжара. Араб дунёсида кенг тарқалган яна бир атама бу Рошан (Рушан, Равашин) бўлиб, Қизил денгиздаги Жидда ва Завакин каби порт шаҳарларининг савдо уйларидаги деразаларига ҳам тегишли. Туркияда улар Мушрефие, Ироқда Шанашил, Сурияда Кошке ва Тунисда Ганнария деб аталади. Шунга ўхшаш меъморий элементлар Ҳиндистонда Жали деб аталади.

Тарихи

Машрабия элемент сифатида эрамизнинг ХИИ асрида Бағдодда пайдо бўлган.

Машрабия номининг ўзи арабча „машраба“ (кўза) сўзидан келиб чиққан. Машрабия ғовакли лойдан ясалган кўзаларда ичимлик суви сақлаш жойи вазифасини бажарган. Ушбу идишларнинг деворлари орқали ўтадиган сув уларда катта намланган буғланиш юзасини ҳосил қилади, бунинг натижасида кўзаларнинг таркиби совийди ва бундай сиртларни ювадиган ҳаво оқимлари совутилади. Бу буғланиш билан совутиш усули милоддан аввалги 2500-йилдаёқ Миср саройларида қўлланган.

Дастлаб, машрабиялар турар-жой биноларининг деразалари олдида жойлаштирилган дафна деразалари каби тош қутилар бўлган. Машрабиялар девордан 20-70 см ташқарига чиққан ва учта вертикал деворга эга бўлган. Деворлар орқали ҳаво машрабияга кирадиган кўплаб кичик тешиклари бор. Масрабиядаги пастки қаватнинг деразаларида одатда эшикли дафна ойнаси мавжуд. У ерда бир кўза сув қўйилган ва ҳар бир ўткинчи ичиб ўтиши мумкин эди.

Кейинчалик, тошлар билан бир қаторда, тўсиқлари кўплаб очиладиган эшиклардан ёки бутун панжарали ёғоч панеллардан иборат бўлган ёғоч машрабиялар ишлатила бошланди. Турар-жой биноларида одатда иккинчи қаватдан юқорига қараб ишлатилади.

Панжара тоза ҳаво оқимининг ички қисмига тўсқинликсиз кириб боришини таъминлайди ва шу билан бирга атрофни яхши кўришга халақит бермасдан, жазирама қуёшдан ишончли ҳимоя қилади.

Панжара қўшимчаларининг деталлари ташқи томондан ўтиб бўлмайдиган, лекин ичкаридан кўринадиган тарзда ишлов берилади ва терилади.

Машрабия аёллар турар жойини уйнинг қолган қисмидан ажратиш учун мўлжалланган ёки шарқ архитектурасида аёлнинг дераза пардаси сифатида фойдаланилган, деган фикр кенг тарқалган. Бироқ, машрабия фақат ислом меъморчилигининг элементи эмас: масалан, Копт музейи деразалари ва Эски Қоҳирадаги насронийларнинг уйларидаги деразалар, шунингдек Қоҳирадаги Авлиё Марк копт православ собори деразалари ва бошқалар масрабия билан қопланган.

Бирлашган Араб Амирликларининг Абу-Даби шаҳридаги Ал-Баҳар осмонўпар бинолари қурилишида машрабия тамойилига асосланган панжарали жабҳа амалга оширилган, бу эса 50 даража иссиқлик шароитида офис биноларида салқинликни таъминлаш имконини берди.