Ziyosfera

Masjidi Sulaymon

Масжиди Сулаймон (форсча: مسجد سلیمان‎‎)[а] Эроннинг Хузистон устони Масжиди Сулаймон шаҳристони Марказий туманидаги шаҳар. Ҳам шаҳристон, ҳам туман маркази вазифасини бажаради[3].

Масжиди Сулаймон

форсча: مسجد سلیمان‎‎
Шаҳар
31°57′36″Н 49°17′17″Э / 31.96000°Н 49.28806°Э / 31.96000; 49.28806
Мамлакат Эрон
устон Хузистон
шаҳристон Масжиди Сулаймон
бахш Марказий туман
Ҳукумат
Расмий тил(лар)и форс тили
Аҳолиси
 (2016)
 100 497[1]
Вақт минтақаси УТC+3:30
Телефон коди +98
Masjidi Sulaymon xaritada
Masjidi Sulaymon
Масжиди Сулаймон

2006-йилги миллий аҳолини рўйхатга олиш вақтида шаҳар аҳолиси 22 393 хонадонда яшовчи 106 121 кишини ташкил қилган[4]. 2011-йилги аҳолини рўйхатга олишда 24 577 та хонадондан иборат 103 369 киши бор эди[5]. 2016-йилги аҳолини рўйхатга олиш вақтида 26 502 та хонадонга бўлинган 100 497 киши истиқомат қилган[1].

Тарихи

Парфия шоҳи Геракл-Веретрагна худосига қурбонлик қилмоқда. Масжиди Сулаймон, Эрон. Милодий 2—3-асрлар. Лувр музейи Сб 7302[6]

Масжиди Сулаймон шаҳри Элам империясининг Месопотамиядаги қадимий шаҳарларидан бири бўлиб, дастлаб Ассак номи билан танилган, аммо илк Аҳамонийлар томонидан номи Парсомашга ўзгартирилган. 1955-йилда Роман Гҳиршман ҳозирги Лоли шаҳри яқинидаги Пепде ғорида 10 000 йил аввал одамларнинг яшашига оид далилларни топди ва бу уни Хузистон текислигидаги энг қадимги аҳоли масканларидан бирига айлантирди[6]. Гҳиршманнинг Масжид Сулаймон ҳудудида олиб борган қазиш ишлари уни Парсомаш (ҳозирги Масжиди Сулаймон) Аҳамонийлар давлатининг энг қадимги пойтахти эканлигига ишонишига олиб келди.

Шаҳардаги археологик манзилгоҳлар орасида маҳаллий аҳоли орасида Сар-масжид номи билан машҳур бўлган ва энг қадимги тарихдаги афсонавий шоҳ Ҳўшангга тегишли бўлган қадимий оловли ибодатхона қолдиқлари ва маҳаллий аҳоли орасида Бард-Нешанде номи билан машҳур бўлган, Буюк Кирнинг бобоси Тейпеснинг туғилган жойи сифатида танилган Аҳамонийлар саройи харобалари бор. Салавкийлар ва Ашканийлар даврида Масжиди Сулаймон шаҳри муҳим шаҳар бўлиб қолди.

Сосонийлар даврида каналлар ва кўприклар қурилган, бунинг натижасида минтақада тамаки ва бошоқли экинлар етиштирилган. Бундай биноларнинг харобалари Темби минтақасида, Годар Ландар ва Доу-Палон минтақасида (Изех яқинида) кўриш мумкин; бироқ мусулмонлар Эронни босиб олгандан сўнг, минтақанинг кўплаб қадимий монолит иншоотлари вайрон қилинган ва минтақа Умавий халифалари тайиланган ҳукмдорлар томонидан бошқарилган ва Қожарлар даврида у қатрон савдоси марказига айланганига қадар нисбатан қоронғи бўлиб қолган. Қожарлар даврида номи Тол-Ғор деб ўзгартирилди, чегаралари Қарун дарёсининг ғарбий қирғоғидан смола булоқларигача чекланди. Минтақада нефт топилиши билан бу шаҳар Жаҳонгирий номини олди, бироқ биринчи нефт қудуғи қазиб олинганда, у Майдон Нефтон деб номланди. 1924-йилда Эрон Миллий кенгаши Муҳаммад Ризо Паҳлавийнинг фармони билан шаҳар номини расман Масжиди Сулаймонга ўзгартирди.

Масжиди Сулаймон 20-асрда

Масжиди Сулаймон нефтнинг топилиши ва Д’Арси консессияси билан Яқин Шарқда биринчи нефт қудуғининг барпо этилиши билан яна аҳамият касб этди. 1900-йилда у Волф, Кетабчи ва Кот бошчилигида Форсда нефт ва минералларни қидиришни молиялаштиришга рози бўлди, бироқ Д’Арси ҳеч қачон Форсга ташриф буюрмаган[7]. Ҳукмрон монарх Музаффариддиншоҳ Қожар билан музокаралар 1901-йилда бошланган ва нефтни қидириш учун олтмиш йиллик имтиёз учун 20 000 фунт стерлинг (бугунги кунда 2,7 миллион фунт стерлинг) таклиф қилинган. Кейинчалик Д’Арcй консессияси номи тарихга кирган битим май ойида 480,000 квадрат миля (1,200,000 км2) майдонни эгаллаган ва Шимолий Эрондаги бешта вилоятдан ташқари бутун мамлакатга нефт ҳуқуқига эга бўлишини таъминлаган эди.

Бунинг эвазига Эрон ҳукуматига нефт компаниясининг йиллик фойдасининг 16 фоизи берилди, бу келишув Эрон инқилобигача амалда қолади. Д’Арcй консессиясидан сўнг, Британия ҳукумати Эроннинг катта нефт захираларига таянганлиги сабабли унинг барқарорлиги ҳақида кўпроқ қайғурди[8].

Конституциявий инқилоб

Ҳусайнқулихон Ҳафт ланг 1862-йилда шоҳ томонидан бахтиёрийлар бошлиғи (нāẓэм) ва 1867-йилда қабила бошлиғи (īлḵāн) этиб тайинланган. 1882-йилда Шоҳ уни ўлдиришга ва унинг ўрнига Ҳожи Элҳоний лақабли укаси Имомқулихонни қўйишга сабаб бўлди.

Ўшандан то 1956-йилда хон унвони бекор бўлгунга қадар деярли тўхтовсиз, бирин-кетин қабила бошлиқлари икки ака-укадан бирининг ёки бошқасининг авлоди бўлган. Ҳафт Ланг қабиласи муҳим рол ўйнаган, айниқса, мамлакатда Конституциявий инқилоб (1905–1907) даврида[9]. Бу воқеа, асосан, Алиқулихон, Ҳафт ланг қабиласининг бошлиғи Сардор Асад ИИ ва унинг укаси Нажафқулихон Бахтиёр Саад ад-давла (шунингдек, Самсам ас-салтана деб аталади) бошчилигидаги бахтиёрийлар қабила иттифоқининг ҳарбий юриши натижасида муваффақият қозонди. 1909-йилда Теҳрон дарвозаларигача борган ва охир-оқибат Муҳаммадалишоҳ Қожар (ҳукмронлик йиллари 1907—1909) тахтдан ағдарилган[10][11].

Бу воқеа 1909-йилда Муҳаммадалишоҳ Қожарнинг (1907—1909) тахтдан воз кечиши ва унинг Россияга сургун қилинишига олиб келди. Бу ҳодиса Саад ад-давлага Қожаршоҳ тахтдан воз кечганидан кейинги даврда Бош вазир лавозимини эгаллашига йўл очди. Шунга қарамай, Россиянинг кўмаги билан шоҳ 1911-йилда кучлар коалицияси билан Астрободга келиш орқали ўз тахтини қайтариб олишга ҳаракат қилади[12]. Шу маънода, инқилобни қожар қўшинларидан қутқаришда бахтиёрийлар ҳал қилувчи рол ўйнаган.

Паҳлавийлар даври

Бахтиёрийлар таъсирининг кенгайиши билан нуфузли сиёсатчилар (айниқса Теҳронда) Бахтиёрийларнинг Форс мулкларини эгаллаши мумкинлигидан хавотирлана бошладилар. Бу вақтгача Бахтиёрийлар асосан ўзларининг ҳудудий чегараларида қолишган. 1921-йил феврал ойида мазкур сиёсатчилар давлат тўнтаришини уюштирдилар, бунинг натижасида Қазвинда жойлашган бутун казак бригадаси қўмондони Ризо Паҳлавий ўз қўшинларига Теҳрон томон юришни буюрди ва пойтахтни эгаллаб олди.

У ҳукуматни тарқатиб юборишга мажбур қилди ва Зиёвуддин Табатабайни янги бош вазир этиб тайинлади. 1925-йилда Эрон таъсис мажлиси қарори билан Ризо Паҳлавий Эроннинг қонуний шоҳи этиб тайинланди. Ассамблея Қожарлар сулоласининг сўнгги шоҳи Аҳмадшоҳ Қожарни тахтдан ағдарди ва Эроннинг 1906-йилги конституциясига Ризо Паҳлавийни Эрон шоҳи этиб сайлашга рухсат берувчи ўзгартириш киритди. Бахтиёрийларнинг Эрон сиёсатидаги таъсири шу тариқа пасайиб кетди, аммо улар Эроннинг 20-аср бошидаги сиёсатида муҳим рол ўйнашда давом этдилар. Ризо Шоҳ Паҳлавий (ҳукмронлик йиллари 1925—1941) Бахтиёрийларнинг йўқ қилинишини ўз миссиясига таъсир қилди[13], бундан ташқари, Бахтиёрийлар ҳудудида нефтнинг мавжудлиги Паҳлавий монархини қабила мухториятига путур етказишга ва унинг аҳолисини марказий ҳукумат буйруқларига амал қилишга мажбурлашга ундади[13].

Ризошоҳ Паҳлавий охир-оқибат Бахтиёрийлар мухториятини тор-мор этиш ва қабила устидан назоратни сақлаб қолиш учун бир неча эътиборга молик қабила бошлиқларини қатл қилади. Қатл этилган хонлар орасида Муҳаммад Ризохон (Сардори Фотиҳ) ҳам бор эди, унинг ўғли Шопур Бахтиёр кейинчалик паҳлавийлар бош вазири бўлди[14]. Бу воқеа Бахтиёрийлар учун бурилиш нуқтаси ва уларнинг Эрон сиёсатидаги юксалиши бўлди[14].

20-аср бошларида нефтнинг кашф этилиши

19-аср охирида Буюк Британия Қироллик денгиз флоти сер Уинстон Черчилл бошчилигида ёқилғи манбасини кўмирдан нефтга ўтказишга қарор қилди. Шунинг учун Британия адмираллиги ва Уруш идораси Британия ҳукуматининг нефтга интилиши ортида фактик кучга айланди. 1890-йилларда Британия Ташқи ишлар идораси томонидан Форснинг катта нефт салоҳиятига эга эканлигини кўрсатадиган тадқиқот ва ҳисоботлар тўпланган.

Британия Ташқи ишлар идораси миллионер инвестор Уилям Нокс Д’Арсини танлаб олди ва унга ҳисоботларни тақдим этиб, агар у нефт қазиш ишларига сармоя кирица, унга кўпроқ бойлик ва давлат томонидан қўллаб-қувватланишини ваъда қилди. Д’Арcй рози бўлди ва унга Форсда нефт қазиб олиш учун эксклюзив ҳуқуқларни берадиган имтиёзни қўлга киритиш учун Теҳронга вакилларини юборди. 1901-йил 16-апрелда Д’Арси вакиллари ва Қожар шоҳи Музаффариддиншоҳ ўртасида нефт консессияси бўйича музокаралар бошланди.[4]

1901-йил 28-майда Шоҳ Музаффариддин 18 моддадан иборат консессияни имзолади, бу консессия Д’Арсига фақат Форсда табиий газ, нефт, асфалт ва минерал мумларни излаш, қидириш, эксплуатация қилиш, ташиш ва сотиш ҳуқуқини берди.[7] Бу имтиёз, шунингдек, Д’Арcйга бу ҳуқуқларни 60 йиллик муддатга берди ва у 1,242,000 квадрат километр майдонни ёки мамлакатнинг тахминан тўртдан уч қисми қамраб олди[8] .

1902-йилда Жорж Б. Рейнолдс бошчилигидаги бурғулаш гуруҳи ҳозирги Эрон-Ироқ чегараси яқинидаги Чиаҳ Сурхга юборилди ва 1904-йилда нефт топилди. Аммо жамоа жуда кўп қийинчиликларни бошдан кечирди ва корхона Д’Арси маблағларига танг аҳволга қўйди, чунки Д’Арси аллақачон 160,000 фунт стерлинг сарфлаган ва Ллойдс банкда харажатлар 177,000 фунт стерлингга ошиб кетган. 1905-йилда Британия адмираллиги Яқин Шарқдаги рақибларига консессияни сотиш эҳтимолидан қўрқиб, Д’Арсини Бурма Оил Cомпанй Лтд.дан молиявий ёрдам сўрашга ишонтирди ва 1905-йилда кейинчалик Консессия синдикати ташкил этилди. Компания 1909-йилда Англо Персиан Оил Cо. деб қайта номланди[15].

Бурма Оил томонидан тақдим этилган капиталнинг киритилиши нефтни қидиришни давом эттириш имконини берди, аммо бурғулаш ишлари Форснинг жануби-ғарбий қисмига ўтди ва барча бурғулаш ускуналари Масжиди Сулаймондаги янги бурғулаш майдончасига жўнатилди. Рейнолдс яна бир бор бу минтақада душман қабилалар ва маҳаллий аҳоли билан муаммоларга дуч келди.

Рейнолдс кўпинча уларга юқори ҳақ тўлаши ва имтиёзни ҳимоя қилиш учун фойда улушини кафолатлаши керак эди. 1907-йилда топилмалар муваффақиятга эриша олмаганлиги сабабли, Д’Арси ўзининг аксарият аксияларини Бурма Оилга 203,067 фунт стерлингга нақд пулга ва 900,000 фунт стерлинглик аксияларга сотди, бу эса Бурмага компаниянинг асосий аксиядори бўлишига имкон берди. 1908-йил 26-май куни эрталаб соат 4:00 да Масжиди Сулаймон майдонида тижорат миқдорида нефт олина бошланди ва 1 дона бурғулаш ускунасидан эллик футлик нефт оқими 1908-йилнинг 12-май кунида кўтарилди.

1909-йил апрел ойида Д’Арси янги ташкил этилган Англия-Форс нефт компаниясининг (АПОC) директори этиб тайинланди[15]:148, кейинчалик компания Бритиш петролеум (БП) га айланади. 1911-йилга келиб, АПОC Масжиди Сулаймондаги нефт конидан Ободондаги нефтни қайта ишлаш заводига қувур ўтказди.

Иқлими

Масжиди Сулаймонда ёз узоқ, иссиқ, қурғоқчил ва тиниқ, қиши эса салқин, қуруқ ва асосан очиқ. Йил давомида ҳарорат одатда 45° Ф дан 112° Ф гача ўзгариб туради ва камдан-кам ҳолларда 38° Ф дан паст ёки 117° Ф дан юқори бўлади. Масжиди Сулаймонга ташриф буюриш учун йилнинг энг яхши вақти сентябр ойининг ўрталаридан октябр ойининг охиригача. Масжиди Сулаймон иссиқ ярим қуруқ иқлимга эга (Кöппен иқлим таснифи: БШ).

Одамлари

Масжиди Сулаймон шаҳрида Ҳафт ланг қабиласининг кўп сонли бахтиёрий аҳолиси истиқомат қилади. Бахтиёрийлар ҳудуди Жануби-ғарбий Форснинг тахминан 31 дан 34 гача шимолий кенглинг ва 48 40' дан 51 гача шарқий узунликлари оралиғида жойлашган тоғли йўлни эгаллаб, жанубда Хузистон текисликлари ва шимолда Чаҳормаҳал, Фаридун ва Марказий Эрон платоси катта жанубий тоғ тизмасига қўшилган Хонсар туманлари билан туташган. Бахтиёрийлар ярим кўчманчи бўлиб, тирикчиликлари қўй, қорамол ва от подалари омон қолишига боғлиқ эди[16]. Ҳафт лангнинг тўртта асосий қабила бўлинмалари – дуракий, бободий, бахтиёрванд ва динарунийлар, кейинчалик улар кичик уруғларга бўлинган.

Таниқли кишилари

  • Алиқулихон Бахтиёрий (1856-1917), Бахтиёрий Ҳафт ланг қабиласининг бошлиғи ва Форс Конституциявий инқилобининг асосий арбобларидан бири.
  • Биби Марям Бахтиёрий (1874-1937), инқилобчи ва Эрон конституциявий инқилоби фаоли, Ҳусайнқулихон Бахтёрийнинг қизи ва Алиқулихон Бахтёрийнинг синглиси.
  • Сурайё Исфандиёрий Бахтиёрий (1932–2001), Эрон империя давлати қироличаси ва Шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавийнинг иккинчи хотини
  • Баҳман Аловуддин (Масуд Бахтиёрий) (1940–2006), мусиқачи, мусиқа тарихчиси, ўқитувчи ва бахтиёрий лаҳжасида куйловчи таниқли қўшиқчи.
  • Френк Нажодпурния (1971-), инглиз-эронлик учувчи, карате устаси, муаллиф. Президент таклифини олгандан сўнг Эронда ҳарбий хизматга кўнгилли бўлган биринчи эронлик.
  • Бижан Аллипур (1949–), эронлик бизнес раҳбари. НИСОC собиқ бош ижрочи директори[17].
  • Меҳран Каримий Носирий (1945–2022), 1988-йил 26-августдан 2006-йил июлгача Шарл де Голл аэропортидаги Биринчи терминалнинг жўнаш залида яшаган эронлик қочқин.
  • Ҳабиб Фар Аббосий (1997–), футболчи
  • Муҳсин Ризоий (1954-), эронлик сиёсатчи, иқтисодчи ва собиқ ҳарбий қўмондон
  • Лола Бахтиёр, муаллиф[18] ва Қур’оннинг феминистик қайта талқинини ёзган Чикаго университетининг собиқ профессори[19].
  • Рустам Амир Бахтиёр, Империя протоколи бошлиғи (1953–1979).
  • Аббасқули Бахтиёр, Саноат ва конлар вазири (1979).
  • Абдулҳамид Бахтиёр, парламент депутати.
  • Абулҳасан Бахтиёр, Эроннинг Канададаги элчиси (1979).
  • Оғахон Бахтиёр, Меҳнат вазири (1957—1958), Эрон миллий нефт компанияси раҳбари.
  • Ғуломризо Бахтиёр, Сардор Бахтиёр, Исфаҳон ҳокими ўринбосари.
  • Рўзи Бахтиёр, CНН ва ФОХ ТВнинг собиқ янгиликлар бошловчиси ва журналист.
  • Шоҳпур Бахтиёр, сиёсатчи ва Эрон Бош вазири (1979).
  • Теймур Бахтиёр, эронлик генерал ва Савак бошлиғи.
  • Беҳнуш Бахтиёрий, эронлик актриса.
  • Давид Бахтиёрий, НФЛ футболчиси ва Греэн Бай Паcкерс ҳужумчиси.
  • Беҳрўз Бахтиёр, Муваффақиятли тадбиркор ва Cросскейс Винеярдс эгаси
  • Ғулом-Ҳусайн Бахтиёр (Сардор Муҳташам), Уруш вазири (1911—13, 1918).
  • Пежман Бахтиёрий, шоир (1900–1974).
  • Шоғояғ Деҳқон, Эрон телевидениеси актрисаси, ярим бахтиёрий.
  • Халил Исфандиёрий-Бахтиёр, Эроннинг Ғарбий Германиядаги элчиси (1952—1961).
  • Мирзо Ҳидоятуллоҳ Аштианий Бахтиёрий (ваф. 1892), Қожарлар даврида Эрон Молия вазири.
  • Имон Мобали, футболчи.
  • Зарғом Салтана, Иброҳим, қўмондон ва 1909-йилги Конституциявий инқилобнинг асосий арбоби.
  • Носирхон, Сардор Жанг, Язд ҳокими.
  • Нилуфар Бахтиёр Бахтиёрий, НББ Десигн Лондон, Интериор Арчитеcтуре асосчиси.
  • Баҳром Акаша, Эроннинг зилзилалар бўйича етакчи экспертлари
Викиомборда „Масжиди Сулаймон“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.
Викисаёҳатда учун саёҳат қўлланмаси мавжуд Масжед Солайман.

Эслатмалар

  1. ↑ Масжедсолеимāн, Масжед-э Солеймāн, Масжед Солеиман ва Масжид-и-Сулаиман шаклида ҳам романизация қилинади[2]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2019-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
  2. ↑ Масжиди Сулаймон cан бе фоунд ат ГЕОнет Ном Сервери, ат тҳис линк, бй опенинг тҳе Адванcед Сеарч бох, энтеринг "-3074315" ин тҳе "Униқуэ Феатуре Ид" форм, анд cлиcкинг он "Сеарч Датабасе".
  3. ↑ Ҳабиби, Ҳассан „Аппровал оф тҳе организатион анд чаин оф cитизеншип оф тҳе элеменц анд униц оф тҳе натионал дивисионс оф Кҳузестан провинcе, cентеред ин тҳе cитй оф Аҳваз“ (фа). Исламиc Парлиамент Ресеарч Cентер. Министрй оф Интериор, Политиcал анд Дефенсе Cоммиссион оф тҳе Говернмент Боард. 2014-йил 17-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 25-январ.
  4. ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1385 (2006)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2011-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-сентябр.
  5. ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1390 (2011)“ (фа) (Эхcел). Сйраcусе Университй. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2023-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
  6. ↑ 6,0 6,1 „Лоувре Мусеум Сб 7302“. 2021-йил 26-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 31-май.
  7. ↑ Жонес, Геоффрей. Тҳе Стате анд тҳе Эмергенcе оф тҳе Бритиш Оил Индустрй. Палграве МаcМиллан, 1981 — 130-бет. 
  8. ↑ Cлевеланд, Wиллиам Л.. А Ҳисторй оф тҳе Модерн Миддле Эаст. Боулдер, CО: Wествиэw Пресс, 2004 — 144-бет. ИСБН 0-8133-4048-9. 
  9. ↑ „Бакҳтиари Фамилй“. Бакҳтиари Фамилй. 2014-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 11-октябр.
  10. ↑ „Cонститутион“. Бакҳтиари Фамилй. Қаралди: 2012-йил 11-октябр.
  11. ↑ Лилй Сардариан Бакҳтиари. Бакҳтиарис анд тҳе Cонститутионал Револутион (А Суммарй). 
  12. ↑ Донзел, Эмери “ван”. Исламиc Деск Референcе, 1994. ИСБН 90-04-09738-4.  п. 285-286
  13. ↑ 13,0 13,1 „Оил“. Бакҳтиари Фамилй. Қаралди: 2012-йил 11-октябр.
  14. ↑ 14,0 14,1 „Шапоур Бакҳтиар, Фариба Амини“. Тҳе Ираниан. Қаралди: 2012-йил 11-октябр.
  15. ↑ 15,0 15,1 Ергин, Даниэл. Тҳе Призе, Тҳе Эпиc Қуэст фор Оил, Моней & Поwер. Неw Ёрк: Симон & Счустер, 1991 — 138–143-бет. ИСБН 9780671799328. 
  16. ↑ Бакҳтияр, Голнар „Бакҳтияри Фамилй“. www.бакҳтиарифамилй.cом. Қаралди: 2023-йил 1-октябр.
  17. ↑ „Иран'с НИОC дисмиссес ҳеад оф Натионал Ираниан Соутҳ Оил Cомпанй“. бусинессwеэк. 2014-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 18-октябр.
  18. ↑ Лалеҳ Бакҳтиар, "Муҳаммад", Диане Публишинг (1994), 39 пагес. ИСБН 978-0-7567-7802-6.
  19. ↑ Бадаwй, Мануэла. „Wоман ре-интерпрец Қур'ан wитҳ феминист виэw“. Реутерс (2007-йил 24-март). 2007-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. 


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Masjidi_Sulaymon" dan olindi