Ziyosfera

Matematika falsafasi

Математика фалсафаси - бу математиканинг тахминлари,асослари ва оқибатларини о'рганадиган фалсафа бо'лими.У математиканинг табиати ва усулларини тушунишга, математиканинг одамлар ҳаётидаги о'рнини аниқлашга қаратилган.Математиканинг мантиқий ва структуравий табиати бу тадқиқотни фалсафий ҳамкасблари орасида ҳам кенг,ҳам ноёб қилади.

Математика фалсафаси иккита асосий мавзуга эга:математик реализм ва математик антиреализм.Каби мавзуларг бо'линади.

Тарих

Математиканинг келиб чиқиши баҳслар ва келишмовчиликларга бог'лиқ.Математиканинг пайдо бо'лиши тасодифий ҳодисами ёки физика каби бошқа фанларнинг ривожланиши давомида зарурат туфайли юзага келганми,бу ҳали ҳам ко'п мунозараларга сабаб бо'лмоқда.

Ко'пгина мутафаккирлар математиканинг табиати ҳақида о'з фикрларини билдирганлар. Бугун,ба'зилари математика файласуфлари со'ровнинг ушбу шакли ва унинг маҳсулотлари ҳақида ма'лумот беришни мақсад қилган,бошқалари эса о'злари учун оддий талқиндан ташқари танқидий таҳлилгача бо'лган ролни та'кидлайдилар.Г'арб фалсафасида ҳам,Шарқ фалсафасида ҳам математик фалсафанинг ан'аналари мавжуд.Г'арб математика фалсафалари "ҳамма нарса математика"математикизм назариясини та'рифлаган Пифагор,Пифагорнинг со'зларига о'хшаган ва математик об'эктларнинг онтологик ҳолатини о'рганган Платон ва мантиқ ва масалалар билан бог'лиқ масалаларни о'рганган Аристотелга бориб тақалади.

Математика бо'йича юнон фалсафасига уларнинг геометрияни о'рганиши кучли та'сир ко'рсатди.Мисол учун,бир вақтлар юнонлар(бир)рақам эмас,балки ихтиёрий узунлик бирлиги деган фикрга эга эдилар.Рақам ко'плик сифатида белгиланди.Шунинг учун,масалан,3 ма'лум бир ко'п сонли бирликларни ифодалаган ва шунинг учун "ҳақиқий" рақам эмас эди.Бошқа бир нуқтада,худди шундай далил 2 сон эмас,балки жуфтлик ҳақидаги асосий тушунчадир.Бу қарашлар юнонларнинг ог'ир геометрик то'г'ри ва компас нуқтаи назаридан келиб чиқади:геометрик масалада чизилган чизиқлар биринчи о'збошимчалик билан чизилган чизиққа мутаносиб равишда о'лчанганидек,сон чизиг'идаги рақамлар ҳам мутаносиб равишда о'лчанади.Ихтиёрий биринчи "рақам" ёки "бир" га. 

Бу олдинги юнонча рақамлар ҳақидаги г'оялар кейинчалик иккининг квадрат илдизининг иррационаллиги кашф этилиши билан о'згартирилди.Пифагорнинг шогирди Гипас бирлик квадратнинг диагонали унинг четига (узунлик бирлиги) тенг келмаслигини ко'рсатди.Бошқача қилиб айтганда,у бирлик диагоналининг нисбатини аниқ тасвирлайдиган мавжуд (рационал) рақам ё'қлигини исботлади.Четига квадрат.Бу юнон математика фалсафасини сезиларли даражада қайта баҳолашга сабаб бо'лди.Афсонага ко'ра,Пифагориялик ҳамкасблар бу кашфиётдан шунчалик шикастланганки,улар Гипасни о'з бид'атчи г'оясини тарқатмаслик учун о'лдиришган.Симон Стевин ХВИ-асрда Эвропада биринчилардан бо'либ юнон г'ояларига қарши чиқди.Лейбницдан бошлаб асосий э'тибор математика ва мантиқ о'ртасидаги муносабатларга қаратилди. Бу нуқтаи назар Фреж ва Расселл даврида математика фалсафасида ҳукмронлик қилган,аммо ХИХ-аср охири ва ХХ-йилларнинг бошларида ўзгаришлар шубҳа остига қўйилган.

Журналлар

Тегишли ишлар

Тарихий мавзулар

Қо'шимча о'қиш

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Matematika_falsafasi" dan olindi