Matilda effekti

Матилда эффекти – бу аёлларнинг илм-фанга қўшган ютуқларини тизимли равишда рад этиш, уларнинг қилган ишларини эркак ҳамкасбларига тегишли деб ҳисобланиладиган термин. Бу ҳодиса биринчи марта суфражист ва аболиционист Матилда Жослйн Гаге (1826–1898) томонидан ўзининг „Wоман ас Инвентор (Аёл ихтирочи сифатида)“ номли қўлланмасида тасвирланган (биринчи марта 1870-йилда трактат сифатида, 1883-йилда эса Нортҳ Амриcан Ревиэw (Шимолий Америка шарҳи) адабий журналида нашр этилган). „Матилда эффекти“ атамаси 1993-йилда илм-фан тарихчиси Маргарет W. Росситер томонидан фанга киритилган[1][2].
Росситер бу таъсирнинг учрашига бир нечта мисолларни келтирган. ХИИ асрда Италияда яшаган Тротула (Салернолик Трорула) исмли аёл шифокорнинг ўлимидан сўнг чиқарилган китобларининг бари эркак муаллифларга тегишли деб э’тироф этилган. Ўн тўққизинчи ва йигирманчи асрнинг Матилда эффектини намойиш этадиган ҳолатларга Нетти Стивенс[3], Лисе Меитнер, Мариэтта Блау, Росалинд Франклин ва Жоcелйн Белл Бурнелл каби аёлларнинг фаолияти мисол бўла олади.
Матилда эффекти Меттҳеw эффекти билан солиштирилган. Мазкур эффектга кўра, аввалдан таниқли бўлган олимнинг иши, гарчи у ёш тадқиқотчиники билан бир хил ёки айнан ўхшаш бўлса ҳам кўпроқ ва тезроқ шуҳрат қозонади[4][5]. Бу ҳолат эса Матилда эффектининг айрим ҳолатларига мос келади.
Тадқиқотлар
2012-йилда Нижмеген Радбоуд университетининг икки аёл тадқиқотчиси Нидерландияда профессорликка қўйилган номзодларнинг жинси уларга бериладиган баҳоларга таъсир кўрсатишини исботлаб беришди[6]. Шунга ўхшаш ҳолат икки италиялик аёл тадқиқотчи томонидан[7] Испанияда ўтказган тадқиқотлари давомида ҳам кузатилган[8]. Бошқа томондан, бир нечта тадқиқотлардан келтирилган иқтибослар эркак ва аёл муаллифларга нашриётларнинг таъсири ўртасида фарқ йўқлигини аниқлаган[9][10][11].
Швейцариялик тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, оммавий ахборот воситалари одатда аёл олимларга қараганда эркак олимлардан кўпроқ телевидиня кўрсатувларида иштирок этишларини илтимос қилишади[12].
АҚШда олиб борилган бир тадқиқотга кўра, Америка жамиятида очиқ гендер дискриминацияси умуман пасайишда давом эца-да, аёлларнинг илмий мукофотлар ва совринларни олиш ҳолати, хусусан, тадқиқотлар давомида ноқулай аҳволга тушиб қолиш ҳолатлари кўп кузатилмоқда[13].
Мисоллар
Матилда эффектига дучор бўлган аёлларга мисоллар:
- Кротонлик Тҳеано (милоддан аввалги 6-аср) – математика соҳасида фаолият олиб борган илк файласуф, лекин унинг кўп ишлари эри, отаси ёки унга ўқитувчилик қилган Пифагор (манбаларга қараб) соясида қолиб кетган[14][15] .
- Тротула (Салернолик Тротула, 12-аср) – италян аёл шифокори бўлиб, унинг ўлимидан кейин чоп этилган асарлари эркак муаллифларга тегишли деб ҳисобланилган. Ўқитувчи ва табиб сифатида аёлларга нисбатан душманлик аёлнинг мавжуд шахс эканлигини инкор этилишига олиб келган. Аввалига унинг иши эри ва ўғлига тегишли деб кўрсатилган, аммо маълумотлар тарқалиб кетгач, роҳиблар унинг исмини эркак исми билан алмаштириб қўйишган. Шу сабабли ҳам, аёлнинг исми „Илмий биография луғати“да тилга олинмаган[16].
- Жеанне Барет (1740-1807) – франсуз ботаник олими, ер шарини айланиб чиққан биринчи аёл. Ботаник Пҳилиберт Cоммерсоннинг ҳамкасби ва ҳамкори, у эркак кўринишида Лоуис-Антоине де Боугаинвилле экспедициясига қўшилган. Улар Боугаинвиллеанинг биринчи намуналарини тўплашга ёрдамлашган. Кўпгина ботаника кашфиётлари фақат Cоммерсонга тегишли деб ҳисобланилган ва унинг шарафига юзга яқин тур номланган. Жеанне Барет номи 2012-йилда илк марта Соланум баретиаэ ўсимлигига берилиши орқали, унинг изланишлари ҳам э’тироф этилди[17].
- Нетти Стивенс (1861-1912) – ХЙ жинсини аниқлаш тизимининг кашфиётчиси. Унинг овқат қуртлари устида олиб борган муҳим тадқиқотлари биринчи марта организмнинг жинси атроф-муҳит ёки бошқа омиллар билан эмас, балки унинг хромосомалари билан белгиланишини аниқлаб берган. Стивенс илмий ҳамжамиятнинг ушбу янги тадқиқот йўналиши „Хромосома жинсини аниқлаш“ асносида фаолият олиб боришига катта таъсир кўрсатган[18]. Бироқ, ўша даврда таниқли бўлган генетик олим Тҳомас Ҳунт Морган номи бу кашфиётга алоқадор инсон сифатида кўрсатилади[19]. Унинг генетика соҳасидаги кенг кўламли ишларига қарамай, Стивенснинг Морган ишига қўшган ҳиссаси кўпинча эътиборга олинмайди[20].
- Марй Wҳитон Cалкинс (1863-1930) – Ҳарвард университети бошқа жонли стимуллар билан боғланган ҳолатда огоҳлантиришларни эслаб қолиш осонроқ бўлишини аниқлайди. У, шунингдек, таъсир қилиш муддати яхши эслаб қолишга сабаб бўлишини ҳам аниқлайди. Унинг кашфиётлари кейинчалик Георг Элиас Мüллер ва Эдwард Б. Титченер томонидан Cалкинсга ҳеч қандай ганорар берилмаган ҳолда фойдаланилган.
- Гертй Cори (1896–1957) – Нобел мукофоти лауреати биокимёгар. Профессорлик лавозимида у билан тенг малакага эга бўлишига қарамай, йиллар давомида эрининг ёрдамчиси бўлиб ишлаган.
- Росалинд Франклин (1920-1958) − 1953-йилда ДНК тузилишининг кашф қилишида муҳим ҳисса қўшган олимлардан бири сифатида тан олинган. Френcис Cрик ва Жаймес Wацон 1962-йилги Нобел мукофотига сазовор бўлган кашфиётда аёлнинг ҳиссаси паст баҳоланган (Wацон ўзининг 1968-йилдаги Тҳе Доубле Ҳелих (Қўшалоқ спирал) китобида Росалинднинг кашфиёти муҳим аҳамиятли эканлигини тасвирлаб берган).
- Мартҳе Гаутиэр (1925-2022) – ҳозирда Даун синдромини келтириб чиқарадиган хромосома аномалиясини очишдаги муҳим роли билан тан олинган, бу кашфиёт илгари фақат Жéроме Лежеунега тегишли деб ҳисобланган.
- Мариан Диамонд (1926-2017) – Беркелейдаги Калифорния университетида ишлаган. Олдинги неврологик догмага зид бўлган мия пластиклиги феноменини экспериментал равишда кашф этган. У 1964-йилда ўзининг муҳим мақоласини[21] нашр эттирмоқчи бўлган вақтида, иккинчи даражали ҳаммуаллифлари Девид Креч ва Марк Розензwеигнинг исмлари унинг исми олдига қўйилганлигини билиб қолган (қўшимча равишда, аёлнинг исми қавс ичида ёзилган). У қоғозда тасвирланган асосий ишни бажарганини айтиб эътироз билдиради. Шундан сўнггин унинг исми биринчи ўринга қавссиз ҳолатда қўйилади. Бу воқеа 2016-йилда суратга олинган Мй Лове Аффаир wитҳ тҳе Браин: Тҳе Лифе анд Сcиэнcе оф Др. Мариан Диамонд. (Менинг мияга бўлган муҳаббатим: Др. Мариан Диамонд) номли ҳужжатли филмда ҳам тасвирланган[22].
- Ҳарриэт Зуcкерман (1937-йилда туғилган) – эри Роберт К. Мертоннинг машҳур Маттҳеw эффекти концепцияси учун асосий маълумотларни тақдим этган. Бу эффект, юқори мақомга эга бўлган олимлар, ўзларининг пастроқ даражадаги ёки кичикроқ ёшда бўлган ҳамкасблари билан бир хил ишни амалга оширганларида, ҳамиша юқори баҳоланиши, ҳамда бошқа айни шу ишни амалга оширган ҳамкасбларининг уни соясида қолиб кетиш ҳолатларини ифодалайди. 1968-йилда концепсия ҳақидаги дастлабки нашрда аёлнинг роли ҳаммуаллифлик сифатида тилга олинмай шунчаки изоҳлар бандда айтиб ўтилган. Аммо кейинчалик Мертон мақоланинг кейинги версияларида хато берилган муаллиф эканлиги аниқланди[23][24].
- ЭНИАC дастурчилари (1946-йилга бағишланган) – бир нечта аёллар лойиҳага катта ҳисса қўшадилар, жумладан Аделе Голдстине, Кай МcНултй, Беттй Женнингс, Беттй Снйдер, Марлйн Wесcофф, Фран Билас ва Рутҳ Личтерман. Аммо ЭНИАC тарихида одатда бу аёлларнинг қўшган ҳиссаси ва баъзида дастурий таъминот ютуқларига эмас, балки тизим эришган ютуқларига эътибор қаратилган[25].
Нобел мукофоти номзодлиги учун аёл олимлардан кўра юқорироқ устунликка эга бўлган эркак олимларга мисоллар:
- 1934-йилда физиология ва тиббиёт бўйича Нобел мукофоти Георге Wҳиппле, Георге Ричардс Минот ва Wиллиам П. Мурпйга берилди. Улар ўзларининг аёл ҳамкасби Фриэда Робсчеит-Роббинсни жинси туфайли четлатилганидан хабар топишган. Аммо Wҳиппле ўз мукофот пулини аёл билан бўлишади, чунки уни ҳам Нобел мукофотига лойиқ деб ҳисоблаган, чунки Фриэда унинг деярли барча нашрларидаги ҳаммуаллифи эди.
- 1944-йилда кимё бўйича Нобел мукофоти Отто Ҳаҳнга берилди. Лисе Меитнер Ҳаҳн билан ишлаган ва ядровий бўлинишнинг назарий асосларини яратган (у „ядро бўлиниши“ атамасини киритган). Меитнер Нобел мукофоти қўмитаси томонидан қисман жинси ва қисман фашистлар Германиясида таъқиб қилинган яҳудий эканлиги сабабли тан олинмаган. Унинг фаолиятига яҳудийларнинг ҳукумат билан боғлиқ лавозимларни эгаллаши, жумладан, тадқиқот ишларини олиб боришини тақиқловчи „Профессионал давлат хизматини тиклаш тўғрисида“ги қонун таъсир кўрсатган. Дастлаб, унинг Австрия фуқаролиги уни бу муаммога юзлашишдан асраб туради, аммо 1938-йилда Гитлер Австрияни аннексия қилганидан кейин у Германиядан қочиб кетади[26].
- 1950-йилда CеCил Поwелл ядро жараёнларини ўрганишнинг фотографик усулини ишлаб чиққани ва натижада пион (пи-мезон) ни кашф этгани учун физика бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлади. Аммо, аслида Мариэтта Блау бу соҳада кўплаб кашфиётларни амалга оширган. Эрwин Шрöдингер Ҳертҳа Wамбачер билан бирга аёлни совринга номзод қилиб кўрсатган, бироқ иккаласининг таклифи ҳам рад этилган[27].
- 1956-йилда икки америкалик физик Цунг-Дао Леэ ва Чен Нинг Янг заиф ўзаро таъсирларда паритет қонунининг бузилишини назарий кашф қилишади ва уни текшириш учун амалга ошириш мумкин бўлган тажрибани таклиф этишади. 1957-йилда Чиэн-Шиунг Ву Миллий стандартлар ва технологиялар институти билан ҳамкорликда керакли тажрибани ўтказади ва бета парчаланиш ҳолатида паритет бузилишини исботлайди[28]. 1957-йилда физика бўйича Нобел мукофоти эркак физикларга берилади ва Вунинг номзодлиги рад этилади. У аёллар орасида биринчилардан бўлиб 1978-йилда физика бўйича „Бўри“ мукофотига сазовор бўлган[29].
- 1958-йилда физиология ва тиббиёт бўйича Нобел мукофотини Георге Беадле, Эдwард Татум ва Жошуа Ледерберг қўлга киритган. Микробиологлар Жошуа Ледерберг ва унинг рафиқаси Эстер Ледерберг Беадле ва Татум билан биргаликда бактериал колонияларни бир петри идишидан иккинчисига ўтказиш усулини ишлаб чиқадилар, бу антибиотикларга чидамлилигини аниқлаш учун жуда муҳим фаолият бўлган[19]. Бироқ, Эстер Ледербергинг ушбу тадқиқот лойиҳасидаги фаолияти тан олинмайди, аммо назарияни муваффақиятли амалга оширишда унинг ҳиссаси муҳим эди[30]. Бундан ташқари, у ламбда фагини кашф этгани ва келажакдаги генетик ва бактериал тадқиқотлар учун асос яратган Ф унумдорлик омили бўйича тадқиқотларни амалга оширгани ҳам тан олинмаган[19][31].
- 1960-йилларнинг охирида Жоcелйн Белл (1943-йилда туғилган) биринчи радио пулсарни кашф этди. Ушбу кашфиёт учун 1974-йилда физика бўйича Нобел мукофоти унинг илмий раҳбари Антонй Ҳеwиш ва Мартин Рйлега берилди, Ҳеwиш ва Рйле радиоастрофизика соҳасидаги кашфиётлари учун тақдирланган. Жоcелйн Бурнеллнинг ишлари эса четда қолиб кетади. У кашфиётини амалга оширган пайтида фан номзоди бўлмаган, оддий бир талаба эди. У назарий ҳаракатлар асосан унинг раҳбарига тегишли эканлигини ҳис қилган, аммо аёлнинг Нобел мукофотидан воз кечиши бир қанча таниқли астрономлар, жумладан Фред Ҳойле томонидан ҳам танқид қилинган.
Матилда лойиҳаси
Матилда лойиҳаси[32] – илм-фан соҳасида аёлларга нисбатан тенгсизлик ва гендер тарафкашлиги ҳақида хабардорликни ошириш ташаббуси ўқув анимацион видеолар[33] ва рақамли тўпламларни[34] яратишни ўз ичига олади(www.матилдапрожеcт.cа сайтига ташриф буюринг[сайт ишламайди]). Видеолар (ўқув анимацион видеосига қаранг) мавзунинг қисқача кўринишини тақдим этади, веб-сайт эса Матилда эффектига мисол бўладиган умумий хусусиятга эга бўлган тарихий ва замонавий аёл олимларнинг тўлиқ тўпламини ўзида акс эттиради.
Матилда лойиҳаси академик ҳамжамият, СТЕМ талабалари/мутахассислари, тарихчилар, ижтимоий олимлар ва рақамли гуманистлар каби кенг аудитория учун мўлжалланган. Матилда лойиҳасини яратиш орқали томошабинлар Матилда эффекти ҳақида билим ва қизиқишларини шакллантиришда ўқиш, визуализация ва видеолар орқали фаол иштирок этиши ва шу эффект тасири кузатилган аёллар ҳаёти билан танишиш имкониятига эга бўлишади. Ўқитувчилар лойиҳани топшириқлар, ўқув ресурслари ва мунозараларга муаммосиз интеграциялашлари, талабаларга гендер тарафкашлик сабаб аёл олимларнинг қўшган ҳиссаси қадрсизланиши ва унинг оқибатлари ҳақида маълумот беришлари мумкин.
„Но море Матилдас“ ҳаракати
Испания тадқиқотчи ва технолог аёллар уюшмаси (АМИТ) Матилда Жослйн Гагени шарафлайдиган „Но море Матилдас (Энди Матилда йўқ)“ деб номланган ҳаракатни яратди[35]. Лойиҳадан кўзланган мақсад қолипларга барҳам бериб, илм-фан билан шуғулланаётган аёллар сонини оширишдан иборат.
Бошқа ҳолатлар
Бен Баррес (1954–2017) Стенфорд университети тиббиёт мактабининг нейробиологи бўлиб, ўз жинсини аёлдан эркакка ўтказган. У ўз илмий ишларининг амалга оширилиши ўша пайтда бошқалар уни қандай жинс вакили эканлигига қараб турлича қабул қилингани ҳақида гапирган[36]. Эркак жинсига ўтишидан олдин Барреснинг илмий ютуқлари эркакларга тегишли деб ҳисобланган ёки ўта қадрсизланган, аммо эркак жинсига ўтгандан сўнг унинг ютуқларига аввалгидан кўра анча юқори баҳо берилган ва кўплаб мақтовларга сазовор бўлган.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Росситер, Маргарет W. (1993). "Тҳе Маттҳеw/Матилда эффеcт ин сcиэнcе". Соcиал Студиэс оф Сcиэнcе (Лондон, УК) 23 (2): 325–341. дои:10.1177/030631293023002004. ИССН 0306-3127.
- ↑ Флегал, Катҳерине М. (21 Аугуст 2022). "А фемале cареэр ин ресеарч" (эн). Аннуал Ревиэw оф Нутритион 42 (1): аннурев–нутр–062220-103411. дои:10.1146/аннурев-нутр-062220-103411. ИССН 0199-9885. ПМИД 35363538.
- ↑ Ресниcк. „Неттиэ Стевенс дисcоверед ХЙ сех чромосомес. Ше дидн'т гет cредит беcаусе ше ҳад тwо Х'с“. Вох (2016-йил 7-июл). Қаралди: 2016-йил 7-июл.
- ↑ Росситер, Маргарет W.. Тҳе Маттҳеw Матилда Эффеcт ин Сcиэнcе. Соcиал Студиэс оф Сcиэнcе (1993), с. 325–341.
- ↑ Доминус, Сусан (Оcтобер 2019). „Wомен сcиэнтисц wере wриттен оут оф ҳисторй. Ит'с Маргарет Росситер'с лифелонг миссион то фих тҳат“. Смитҳсониан Магазине (инглизча). 50-жилд, № 6. 48-бет.
- ↑ ван ден Бринк, Мариэке; Бенсчоп, Йвонне (2011). "Гендер праcтиcес ин тҳе cонструcтион оф аcадемиc эхcелленcе: Шеэп wитҳ фиве легс". Организатион 19 (4): 507–524. дои:10.1177/1350508411414293.
- ↑ Андреа Cеррони; Зениа Симонелла (2012). "Этҳос анд сймболиc виоленcе амонг wомен оф сcиэнcе: Ан эмпириcал студй". Соcиал Сcиэнcе Информатион 51 (2): 165–182. дои:10.1177/0539018412437102.
- ↑ Жимéнез-Родриго, Марíа Луиса; Мартíнез-Моранте, Эмилиа; Гарcíа-Cалвенте, Марíа дел Мар; Áлварез-Дардет, Cарлос (2008). "Тҳроугҳ гендер паритй ин сcиэнтифиc публиcатионс". Жоурнал оф Эпидемиологй & Cоммунитй Ҳеалтҳ 62 (6): 474–475. дои:10.1136/жеч.2008.074294. ПМИД 18477742. ҳттп://жеч.бмж.cом/cонтент/62/6/474.эхтраcт.
- ↑ Ҳегартй, Петер; Wалтон, Зоэ (2012). "Тҳе Cонсеқуэнcес оф Предиcтинг Сcиэнтифиc Импаcт ин Псйчологй Усинг Жоурнал Импаcт Фаcторс". Перспеcтивес он Псйчологиcал Сcиэнcе 7 (1): 72–78. дои:10.1177/1745691611429356. ПМИД 26168426. ҳттп://эпубс.суррей.аc.ук/72248/6/2012%20ПҲ%20%26%20ЗW%20ЖИФ%20Тҳе%20cонсеқуэнcес%20оф%20предиcтинг%20сcиэнтифиc%20импаcт.пдф.
- ↑ Балди, Степҳане (1998). "Нормативе версус соcиал cонструcтивист Проcессес ин тҳе аллоcатион оф cитатионс: А Нетwорк-Аналйтиc Модел". Америcан Соcиологиcал Ревиэw 63 (6): 829–846. дои:10.2307/2657504. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-соcиологиcал-ревиэw_1998-12_63_6/паге/829.
- ↑ Ҳаслам, Ниcк; Бан, Лаурен; Кауфманн, Леаҳ; Лоугҳнан, Степҳен; Петерс, Ким; Wҳелан, Женнифер; Wилсон, Сам (2008). "Wҳат макес ан артиcле инфлуэнтиал? Предиcтинг импаcт ин соcиал анд персоналитй псйчологй". Сcиэнтометриcс 76 (1): 169–185. дои:10.1007/с11192-007-1892-8.
- ↑ вон Ротен, Фабиэнне Cреттаз (2011). "Гендер дифференcес ин сcиэнтисц' публиc оутреач анд энгагемент аcтивитиэс". Сcиэнcе Cоммуниcатион 33 (1): 52–75. дои:10.1177/1075547010378658.
- ↑ Линcолн, Анне Э.; Пинcус, Степҳаниэ; Костер, Жанет Бандоwс; Лебой, Пҳоэбе С. (2012). "Тҳе Матилда эффеcт ин сcиэнcе: Аwардс анд призес ин тҳе УС, 1990с анд 2000с". Соcиал Студиэс оф Сcиэнcе 42 (2): 307–320. дои:10.1177/0306312711435830. ПМИД 22849001.
- ↑ „Cротоне, Тҳеано оф“. Ҳисторй оф Сcиэнтифиc Wомен.
- ↑ „Биограпҳиэс оф Wомен Матҳематиcианс“. агнессcотт.эду. Агнес Сcотт Cоллеге.
- ↑ Росситер, Маргарет W. (1993). "Тҳе Маттҳеw / Матилда эффеcт ин сcиэнcе". Соcиал Студиэс оф Сcиэнcе 23 (2): 325–341. дои:10.1177/030631293023002004.
- ↑ Тепе, Э.; Ридлей, Г.; Боҳс, Л. (2012). "А неw спеcиэс оф Соланум намед фор Жеанне Барет, ан оверлоокед cонтрибутор то тҳе ҳисторй оф ботанй". ПҳйтоКейс (8): 37–47. дои:10.3897/пҳйтокейс.8.2101. ПМИД 22287929. ПМC 3254248. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/неwспеcиэссолан8тепе.
- ↑ Ҳаген, Жоэл. Доинг Биологй. Гленвиэw, ИЛ: Ҳарпер Cоллинс, 1996 — 37–46-бет.
- ↑ 19,0 19,1 19,2 „6 Wомен сcиэнтисц wҳо wере снуббед дуэ то сехисм“. Wашингтон, ДC: Натионал Геограпҳиc Соcиэтй (2013-йил 19-май). 2013-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 4-октябр.
- ↑ „Неттиэ Мариа Стевенс (1861–1912)“. эмбрё.асу.эду. Аризона Стате Университй. Қаралди: 2015-йил 4-октябр.
- ↑ Диамонд, Мариан C.; Креч, Давид; Росензwеиг, Марк Р. (1964). "Тҳе эффеcц оф ан энричед энвиронмент он тҳе ҳистологй оф тҳе рат cеребрал cортех". Тҳе Жоурнал оф Cомпаративе Неурологй 123: 111–119. дои:10.1002/cне.901230110. ПМИД 14199261.
- ↑ „Луна Продуcтионс“. лунапродуcтионс.cом.
- ↑ Мертон, Р.К. (1968). "Тҳе Маттҳеw эффеcт ин сcиэнcе: Тҳе реwард анд cоммуниcатион сйстемс оф сcиэнcе аре cонсидеред.". Сcиэнcе. Гарфиэлд Либрарй (Университй оф Пеннсйлваниа) 159 (3810): 56–63. дои:10.1126/сcиэнcе.159.3810.56. ПМИД 5634379. ҳттп://гарфиэлд.либрарй.упенн.эду/мертон/маттҳеw1.пдф. Қаралди: 2022-11-24.Матилда эффекти]]
- ↑ Мертон, Р.К. „Тҳе Маттҳеw эффеcт ин сcиэнcе, ИИ: Cумулативе адвантаге анд тҳе сймболисм оф интеллеcтуал пропертй“. Университй оф Пеннсйлваниа. Қаралди: 2019-йил 4-май.
- ↑ Лигҳт, Женнифер С. (1999). "Wҳен cомпутерс wере wомен". Течнологй анд Cултуре 40 (3): 455–483. дои:10.1353/теч.1999.0128. ҳттп://пcфлй.инфо/доc/Cомпутерс/18.пдф.
- ↑ Маршак, Р.Э.; Wиэснер, Э.; Сеттле, Ф. Жр. (2013-04-14) [29 Жулй 1960, Жулй 2001]. „Дисcоверй оф нуcлеар фиссион“. Сcиэнcе Wеэк (репринт-нашр). Април 14, 2013да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2015-10-10.
- ↑ Симе, Рутҳ Леwин (2012). „Мариэтта Блау ин тҳе ҳисторй оф cосмиc райс“. Пҳйсиcс Тодай. 65-жилд, № 10. 8-бет. Бибcоде:2012ПҳТ....65ж...8С. дои:10.1063/ПТ.3.1728.
- ↑ Wу, C. С.; Амблер, Э.; Ҳайwард, Р.W.; Ҳоппес, Д.Д.; Ҳудсон, Р.П. (1957). "Эхпериментал Тест оф Паритй Cонсерватион ин Бета Деcай". Пҳйсиcал Ревиэw 105 (4): 1413–1415. дои:10.1103/ПҳйсРев.105.1413. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_пҳйсиcал-ревиэw_1957-02-15_105_4/паге/н285.
- ↑ Wолф Фунд (2018-йил 9-декабр). „Чиэн-Шиунг Wу“. Пресс-релиз. „фор ҳер персистент анд суccессфул эхплоратион оф тҳе wеак интераcтион wҳич ҳелпед эстаблиш тҳе преcисе форм анд тҳе нон cонсерватион оф паритй фор тҳис неw натурал форcе.“
- ↑ „CенсоршипИндех“. www.эстҳермледерберг.cом. Қаралди: 2015-йил 10-октябр.
- ↑ „Эстҳер Ледерберг, пионеэр ин генетиcс, диэс ат 83“. Станфорд Неwс. Станфорд Университй (2006-йил 29-ноябр). Қаралди: 2015-йил 10-октябр.
- ↑ „Аниматион - Тҳе Матилда Прожеcт“ (эн-CА). сс десигн студио. Қаралди: 2023-йил 27-сентябр.
- ↑ Гендер Биас Тоwардс Wомен ин Сcиэнcе - Тҳе Матилда Эффеcт (инглизча), қаралди: 2023-09-27
- ↑ „Тҳе Матилда Прожеcт“.[сайт ишламайди]
- ↑ „"Но море Матилдас", тҳе неw АМИТ аwаренесс cампаигн“ (2021-йил 25-март). Қаралди: 2022-йил 27-июн.
- ↑ Ведантам, Шанкар. „Мале сcиэнтист wритес оф лифе ас фемале сcиэнтист: Биологист wҳо ундерwент сех чанге десcрибес биасес агаинст wомен“. Тҳе Wашингтон Пост (2006-йил 12-июл).