Matteuccia struthiopteris
Маттеуccиа струтҳиоптерис — кўп йиллик папоротниклар оиласига мансуб туяқушсимон ўсимлик турларидан бири.
| Маттеуccиа струтҳиоптерис | |
|---|---|
|
Папоротниклар синфига мансуб о'симлик | |
| Илмий таснифлаш | |
| Олам: | О'симликлар |
| Тип: | Эукариотлар |
| Синф: | Папоротниклар |
| Инфрасинф: | Қирққулоқлилар |
| Туркум: | Маттеуccиа |
| Оила: | Оноcлеаcеаэ |
| Оддий туяқуш папоротниги | |
| Оддий туяқуш о'симлиги умумий ко'риниши | |
| Хилма-хиллик | |
| 108 та тур | |
Оддий бўлмаган сояга чидамли манзарали ўсимлик. У Россия ва Украинанинг бир қатор вилоятларда учрайдиган ўсимликларининг Қизил китобларига киритилган.
Илмий номи
Ўзига хос эпитет — струтҳиоптерис — туяқуш патига ўхшашлиги билан берилган ва қадимги юнонча: στρουθίον — туяқуш, чумчуқ (στρουθός — туяқуш, чумчуқ) ва пирос πτέρις, πτέριδως - папоротник ; охирида туяқуш папоротниги маъносини англатади. Н.И.Анненков аслида ўсимликни: πτερόν — қанот, деб атаган. Улар „туяқуш операси“ номини ҳам ишлатганлар, лекин бу ном илдиз отмаган ва энди оддийгина туяқуш номи билан алмаштирилган[1]. Бундан ташқари, Анненков туяқушнинг бошқа рус халқ ва диалект номларини келтириб ўтган: қарға қаноти, клоповник, катман, катта папоротник, қора папоротник, дарё папоротни, қорасифат папоротник, папорт, папоротник, илон папоотниги, капарод, капорко, туяқуш ўти патлари, ранг-баранг, қора ўт. Бу номлар ўсимликнинг барг диморфизми, поянинг қора ранги, баргларнинг қарға қаноти билан ўхшашлиги ва нави билан кўчатлари (кочедик — тўқилган оёқ кийимларини тўқишда ишлатиладиган қийшиқсифат ип) каби хусусиятларини яхши акс эттирган. Ўрмон дарёлари ва оқимлари билан чегараланганлиги, ўсимликнинг умумий кўриниши илдизпоя шаклига эга эканлиги билан тушунтирилади[2].
Тарқалиши ва экологияси
Ўсимликнинг айлана голарктик турлари ўрмон зонаси ва тоғ ўрмон камарида кенг тарқалган[3].
Япония ботаниклари М. Като ва К. Ивацуки туяқуш папоротнигининг замонавий ассортиментини ўрганиб, герман туяқушининг турли турларини морфологик ўхшашлигини таҳлил қилиб, оддий туяқуш Шимолий Америкадаги аждодлардан келиб чиқиши мумкин деган хулосага келди. Ўсимлик шимолий ярим шарнинг ҳамма жойларида, асосан мўтадил минтақаларда кенг тарқалган[4].
Ҳозир Шимолий Америкада тарқалган тури асосан шарқда, шимолдаги Нюфаундленддан жанубдаги Эри кўлигача тарқалган. Материкнинг ғарбий қисмида, Алясканинг жанубида фақат битта жойларда учраганлиги қайд этилган[5].
Европада у шимолда Скандинавиядан Хорватия ва жанубдан Шимолий Италиягача (ХХ асрда Сицилиядаги Этна ёнбағирларида топилган[1]) ва ғарбда Белгиядан Болтиқбўйи давлатларигача ўсади. Герман туяқуши Шарқда Беларусия ва Украина ҳамда Марказий Европада кам учрайди.
Осиё қитъасида — Эроннинг шимолида, Шимоли-Шарқий Хитойда (Хенан, Ички Мўғулистон, Шанси, Сичуан, Юннан), Корея ярим оролида ва Японияда (Хокайдо, Хонсю, Кюшу, Сикоку) учрайди.
Шунингдек, у Россия ҳудудида (Европа қисми ва Шимолий Кавказ, Доғистон, Бурятия, Забайкал ва Красноярск ўлкалари, Олтой, Тива, Иркуцк ва Тюмен вилоятлари, Амур вилояти ва Приморе, Камчатка ва Сахалин) ва қўшни мамлакатларда кенг тарқалган. Маскур тур Закавказда (Озарбайжон ва Грузия) ҳам учрайди.
У жарлик тубидаги нам жойларда, ўрмон дарёлари ва сойлари бўйида, деярли бутун ўрмон зонаси бўйлаб текисликларида ўсади. Ўсиш шароитига қараб Мезофит ва гигрофит ҳисобланади. Озиқланиш шароитига қараб Мезотроф ва эвтрофдир.
Консервация ҳолати
Ўсимликнинг баъзи турлари Брянск, Волгоград, Вологда, Воронеж, Курск, Магадан, Мурманск, Самара, Саратов, Смоленск вилоятлари, Саха Республикаси (Якутия), Москва Қизил китобларига киритилган. Украинада у Житомир, Лвов, Ривне, Суми ва Харков вилоятларида ҳимояланган турларига киритилган.
Ботаник тавсифи


Қалин вертикал илдизпояга эга катта папоротник.
Барглари диморф кўринишда бўлиб, узунлиги бир ярим метр (Европада) ёки тўрт метр (Осиёда) гача бўлган вегетатив стерил фотосинтез баргларига (трофофиллалар) эга, икки марта пиннателли бўлиб, воронкани ҳосил қилади, уларнинг марказида бир марта қисқароқ унумдор споралар мавжуд. Силиндрсимон бўлакларга эга бўлган рулманли барглари (спорофиллалар), улар ичида соруслари яширин[6]. Спорофиллалар трофофиллларга қараганда ташқи томондан туяқуш патига ўхшайди (шунинг учун русча номи шунақа) ва кечроқ пайдо бўлади[7]. Спорали барглар сегментларининг қирралари ўрта томиргача букланади, бу томирлар шохлари учларида жойлашган юмалоқ сориларни ҳимоя қилади. Туяқушнинг спорофиллалари биринчи навбатда оч яшил рангга эга бўлиб, сўнгра оч яшил рангли стерил барглардан фарқли равишда тўқ жигарранг рангга айланади. Кузда стерил барглар қурийди, споралари эса қиш уйқусида қолади. Уларнинг тўқ жигарранг тепалари баъзан қорли сирт устига чиқиб турганини кўриш мумкин. Баҳорда споралар ер юзига чиқади ва баргларнинг четлари очилади[8].
Герман туяқуш папоротниги сСпорлар ва столонлари билан кўпаяди. Спорлар катта, баҳор мавсумида, энг кўп ёмғир ёғганда, ҳаракациз даврсиз тарқалиб кетгандан сўнг дарҳол униб чиқади[6]. Спораларнинг таркибида кўп миқдорда хлоропластларни ўз ичига олади ва шунинг учун яшил рангга эга ҳисобланади[9].
Таснифланиши
Баъзи канадалик ботаниклар Шимолий Американинг шарқий қисмидаги оддий туяқуш популяциясини Маттеуccиа пенсйлваниcа мустақил тури сифатида аниқлаганлар. ) Масалан: Раймонд — Пенсилвания туяқуши. Эрик Хултен уларни оддий туяқушнинг махсус ўтмишдоши деб ҳисоблаган[10].
Турлари
Шимолий Америкада бир нечта турлари мавжуд:
- Маттеуccиа струтҳиоптерис вар. пенсйлваниcа (Wиллд.) C.В.Мортон, 1950-йил
- Маттеуccиа струтҳиоптерис вар. пубесcенс (Террй) Cлуте, 1908-йил
Синонимлари
2013-йил учун ўсимликлар рўйхати[11] га кўра, турнинг синонимияси қуйидагиларни ўз ичига олади:
- Маттеуccиа нодулоса Ферналд
- Маттеуccиа пенсйлваниcа (Wиллд.) Раймонд
- Оноcлеа пенсйлваниcа (Wиллд.) См.
- Птеретис пенсйлваниcа (Wиллд.) Ферналд
- Струтҳиоптерис нодулоса Десв.
- Струтҳиоптерис пенсйлваниcа Wиллд.
Патоген замбуруғлари
Оддий туяқуш папоротнигида Тафрин туркумига мансуб паразит халтасимон қўзиқорин Тапҳрина ҳирацукаэ каби турлари мавжуд бўлиб, Тафрина баргларнинг доғланишига олиб келади[12].
Кимёвий таркиби
Ўсимликнинг кимёвий таркибида стероидлар, C, <суб ид="мwАҚУ">Б1</суб> витаминлари, ниацин, рибофлавин, юқори ёғли кислоталар, липидлар мавжуд[13].
Флавоноидлар ҳаво қисмида, углеводлар ва тегишли бирикмалар барглардан топилган[14][15]. Спораларда каротиноидлар ва бошқа моддалар мавжуд.
Иқтисодий аҳамияти ва қўлланиши
Кўкаламзорлаштириш ишларида, оддий сояга чидамли манзарали ўсимлик сифатида ишлатилади. Қишки квилинг унумдорлик учун папоротник барглардан фойдаланиш мумкин. У халқ табобатида ризомлардан қайнатмалар тайёрлаш учун ишлатилади. Н.И. Анненков сўзларига кўра, „Эпилепсияда, паразитар қуртлардан тозалашда, иситмада“ (Қозон вилоятида) ва Пермда — нозикликда“ ишлатилади.
Баъзи мамлакатларда ёш куртаклар озуқа модда сифатида (рачис) ейилади[6]. Архангелск вилоятида мазкур папоротник бедбугларни йўқ қилиш учун ишлатилган.
Тиббиётда илдизпоялари ва барглари антиспазмолитик, судургига қарши, антиэпилептик, илдизпоялари — хавфли ўсмалар, лейкорея, меноррагия учун, тинчлантирувчи, лаксатиф, йўталга қарши, антигипоксик сифатида ишлатилади. Эзилган барглари ва споралари куйиш, музлаш, дерматозлар учун ишлатилади[13].
Нанаилар барглар ва спораларни ярани даволовчи, яллиғланишга қарши ва антисептик сифатида ишлатади (бу тажрибада тасдиқланган)[13]. Инсектицид[13]. Чорва учун заҳарли[13].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 {{{заглавие}}}.
- ↑ Ботанический словарь. Справочная книга для ботаниковъ, сельскихъ хозяевъ, садоводовъ, лѢсоводовъ, фармацевтовъ, врачей, дрогистовъ, путешественниковъ по Россіи и вообще сельскихъ жителей / Составилъ Н. Анненковъ. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наукъ, 1878. — С. 344—345. Архивная копия от 13 апреля 2015 на Wайбаcк Мачине
- ↑ {{{заглавие}}} (эн).
- ↑ {{{заглавие}}} (эн).
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 „Страусник“, Биологический энциклопедический словарь, 2-е изд., испр 150000 экз, М.: Сов. энциклопедия, 1986. ИСБН 5-85270-002-9.
- ↑ „Страусник“, Биология. Энциклопедия, 10000 экз, Современная иллюстрированная энциклопедия, М.: Росмэн-Пресс, 2006. ИСБН 5-353-02413-3.
- ↑ Подсемейство кочедижниковиэ (Атҳйриоидеаэ) // Жизн растений : В шести томах / Гл. ред. чл.-корр. АН СССР, проф. Ал. А. Фёдоров; под ред. проф. И. В. Грушвицкого и канд. биол. наук С. Г. Жилина. — М.: Просвещэниэ, 1978. — Т. 4: Мхи, плауни, хвощи, папоротники, голосеменниэ растения. — С. 232. — 447 с. — 300 000 экз. Архивная копия от 2 февраля 2014 на Wайбаcк Мачине
- ↑ Подсемейство кочедижниковиэ (Атҳйриоидеаэ) // Жизн растений : В шести томах / Гл. ред. чл.-корр. АН СССР, проф. Ал. А. Фёдоров; под ред. проф. И. В. Грушвицкого и канд. биол. наук С. Г. Жилина. — М.: Просвещэниэ, 1978. — Т. 4: Мхи, плауни, хвощи, папоротники, голосеменниэ растения. — С. 232. — 447 с. — 300 000 экз. Архивная копия от 2 февраля 2014 на Wайбаcк Мачине
- ↑ Ҳултéн, Эриc. Тҳе cирcумполар планц. 1, Васcулар cрйптогамс, cониферс, моноcотйледонс (англ.) // Кунгл. Свенска ветенскапсакадемиэнс ҳандлингар, Сер. 4. — Стоcкҳолм: Алмқвист & Wикселл, 1962. — Вол. 8. — № 5. — П. 1—125.
- ↑ „Маттеуccиа струтҳиоптерис (Л.) Тод. ис ан аccептед наме“ (эн). Тҳе Плант Лист (2013). Версион 1.1. Публишед он тҳе Интернет; ҳттп://www.тҳеплантлист.орг/. Роял Ботаниc Гарденс, Кеw анд Миссоури Ботаниcал Гарден (2013). 2019-йил 23-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 1-феврал.
- ↑ Каратыгин И. В. Порядки Тафриновые, Протомициевые, Экзобазидиевые, Микростромациевые. — СПб.: «Наука», 2002. — С. 20. — (Определитель грибов России). — ИСБН 5-02-026184-Х.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 „Часть И — Семейства Лйcоподиаcеаэ — Эпҳедраcеаэ, часть ИИ — Дополнения к 1—7-му томам“, Растительные ресурсы России и сопредельных государств. СПб.: Мир и семья-95, 1996 — 37-бет.
- ↑ Част И — Семейства Лйcоподиаcеаэ — Эпҳедраcеаэ, част ИИ — Дополнения к 1—7-му томам // Растителниэ ресурси России и сопределних государств / отв. ред. А. Л. Будансев; Бот. ин-т им. В. Л. Комарова РАН. — СПб.: Мир и семя-95, 1996. — С. 37. — 571 с.
- ↑ Шретер, 1975, с. 8.
Адабиётлар
- Губанов И. А. 1. Маттеуccиа струтҳиоптерис (Л.) Тодаро — Страусник обикновенний // Иллюстрированний определител растений Средней России : в 3 т. / И. А. Губанов, К. В. Киселёва, В. С. Новиков, В. Н. Тихомиров. — М. : Товарищэство науч. изд. КМК : Ин-т технол. исслед., 2002. — Т. 1 : Папоротники, хвощи, плауни, голосеменниэ, покритосеменниэ (однодолниэ). — С. 75. — 527 с. — 5000 экз. — ИСБН 8-87317-091-6.
- Шретер А. И.. Лекарственная флора советсткого Дальнего Востока, 9000 экз, М.: Медицина, 1975 — 8-бет.
Ҳаволалар
- Маттеуccиа струтҳиоптерис: Плантариум лойиҳасидаги таксон ҳақида маълумот (ўсимликлар калити ва турларнинг тасвирланган атласи). (Кириш: 2015–йил 1 феврал).