Ziyosfera

Matthew effekti

Йиғилган афзалликнинг Маттҳеw эффекти, Маттҳеw принсипи ёки қисқача Маттҳеw эффекти баъзида „бой бойиб бораверади, камбағал эса қашшоқлашиб кетаверади“ деган ибора билан ҳам ифодаланади[1]. Бу консепсия шон-шуҳрат ёки мақом масалаларига нисбатан қўлланади, лекин айни пайтда уни иқтисодий капиталнинг умумий афзалликларига нисбатан ҳам қўллаш мумкин. Дастлаб, Маттҳеw эффектлари биринчи навбатда олимларнинг тан олинишидаги тенгсизликни ифодалашга қаратилган эди. Бироқ, Колумбия университети профессори Норман В. Сторер тадқиқотнинг янги тўлқинига раҳбарлик қилиб, ижтимоий фанларда мавжуд бўлган тенгсизлик бошқа институтларда ҳам мавжудлигини кашф қила олганига ишонч ҳосил қилди[2].

Бу атама социологлар Роберт К. Мертон ва Гарриэт Зуcкерман[3] томонидан 1968-йилда[4] киритилган бўлиб, атаманинг келиб чиқиши библияга оид Госпел оф Маттҳеwнинг парабле оф тҳе таленц ор минас масалидан олинган.

Маттҳеw эффектини асосан преференсиал боғланиш билан изоҳлаш мумкин. Бунда одамлар ўз даражасига мутаносиб равишда умумий ютуқлар (масалан, машҳурлик, дўстлар, бойлик) тўплашади. Бунинг таъсирида қуйи табақадаги индивидуалларда вақт ўтгани сари таваккал қилиш учун ресурслар камайиб боравергани сабабли ўз имкониятларини ошириш тобора қийинлашиб бораверади; ўз навбатида, юқори мартабали шахслар учун ўз қўлларида катта имкониятларни сақлаб қолиш тобора осонлашиб боради, чунки уларда таваккал қилиш учун ресурслар кўпроқ.

Этимология

Консепсия синоптик Хушхабарлар (сйноптиc Госпелс)даги Исонинг иккита масали асосида номланган (Эвсебий қонунларининг 2-жадвал).

У истеъдодлар ҳақидаги масалнинг иккала синоптик версиясинининг хулосаси сифатида келади:

Кимда бор бо'лса, унга ко'проқ берилади ва у мо'л-ко'лликка эришади. Кимда ё'қ бо'лса, о'зида бор нарса ҳам тортиб олинади.

— Маттҳеw, 25:29, Маттҳеw, 25:29

Сизларга айтаманки, кимда бор бо'лса, унга ко'проқ берилади. Кимда ё'қ бо'лса, о'зида бор нарса ҳам тортиб олинади.

— Луке 19:26, РСВ., Луке, 19:26

Ушбу консепсия бута остидаги чироқ (ламп ундер а бушел) ҳақидаги масалнинг учта синоптик версиясидан иккитасининг хулосаси сифатида ҳам келган (Маттҳеw версиясида йўқ):

Кимда бор бо'лса, унга ко'проқ берилади. Кимда ё'қ бо'лса, о'зида бор нарса ҳам тортиб олинади.

— Марк 4:25, РСВ., Марк, 4:25

Қандай эшитаётганингизга э'тибор беринг. чунки кимда бор бо'лса, ко'проқ берилади, кимда ё'қ бо'лса, о'зида бор деб о'йлаган нарсаси ҳам тортиб олинади.

— Луке 8:18, РСВ., Луке, 8:18

Бу консепсия Маттҳеw парчасида Масиҳ шогирдларига масалларнинг мақсадини тушунтириши пайтида ҳам келтирилган:

Исо уларга шундай жавоб берди: “Осмон Шоҳлигининг сирларини билиш сизларга берилган, лекин уларга берилмаган. Кимда бор бо'лса, унга ко'проқ берилади ва у мо'л-ко'лликка эришади. Кимда ё'қ бо'лса, о'зида бор нарса ҳам тортиб олинади".

— Маттҳеw 13:11–12, РСВ., Маттҳеw, 13:11-12

Илм-фан социологияси

Илм-фан социологиясидаги „Маттҳеw эффекти“ Роберт К. Мертон томонидан ишлаб чиқилган атама бўлиб, таниқли олимлар кўпинча ишлари ўзлариники билан ўхшаш бўлган унчалик машҳур бўлмаган тадқиқотчига қараганда кўпроқ фойда олишларини тасвирлаш учун қўлланган; бу, шунингдек, аллақачон машҳур бўлган тадқиқотчиларнинг ишлари бошқаларга қараганда кўпроқ эътироф этилишини англатади. Мисол учун, мукофот деярли ҳар доим лойиҳада иштирок этган энг катта тадқиқотчига берилади, ҳатто барча ишларни аспирант бажарган бўлса ҳам. Бу кейинчалик Степҳен Стиглер томонидан Стиглернинг эпонимия қонуни сифатида шакллантирилди — „Ҳеч бир илмий кашфиёт ўзининг асл кашфиётчиси номи билан аталмаган“ — Стиглер Мертонни ҳақиқий кашфиётчи сифатида таъкидлаб, унинг „қонунини“ бунга мисол қилиб кўрсатди.

Мертон илмий ҳамжамиятда Маттҳеw эффекти оддий обрў-эътибордан ташқари кенгроқ алоқа тизимига таъсир қилади, ижтимоий танлов жараёнларида рол ўйнайди ва натижада ресурслар ҳамда истеъдодлар концентрациясига олиб келади деган фикрни олға сурган. У номаълум муаллифлар томонидан ёзилган тенг даражадаги ёки устун мақолаларга таниқли муаллифларнинг мақолаларига қараганда пастроқ баҳо берилганини бу ҳолатга мисол сифатида келтирди. Шунингдек, у бошқа изланувчилар одамларнинг диққатини таниқли шахсларга қаратиши сабабли иш жараёнида кўпроқ таваккал қилиш имконига эга бўлишларини ҳам айтиб ўтди.

Мисоллар

  • Тажриба ва кузатувлар шуни кўрсатдики, нисбатан машҳур бўлган бесцеллер рўйхатидаги китоблар ва мусиқалар бошқаларига қараганда кўпроқ истеъмолчиларни жалб қилар экан.
  • Рақобатбардош касблар доирасидаги кареравий ўсиш давомийлигини тахмин қилишда ҳам Маттҳеw эффектига асосланилади. Бу фан ва профессионал спортдаги кареравий ўсишнинг индивидуаллар орасидаги эмпирик тақсимотини таҳлил қилиш орқали тасдиқланади (масалан, Бейсбол Олий Лигаси миқёсида)[5]. Натижада, қисқа ва узоқ давом этувчи карералар ўртасидаги номутаносибликни обрўли ва тажрибали мутахассислар рақобатда доим алоҳида устунликка эга бўлишини ифодаловчи „бойларнинг бойиб боравериши“ механизми билан изоҳлаш мумкин.
  • Когнитив психолог Стевен Пинкер ўзининг 2011-йилда чоп этилган "Тҳе Беттер Ангелс оф Оур Натуре: Wҳй Виоленcе Ҳас Деcлинед" номли китобида жамиятлардаги Маттҳеw эффектига тўхталиб, нега баъзи жамиятларда ҳаммаси яхши, баъзиларида эса ундай эмаслигини изоҳлашга ҳаракат қилган. У 9-бобда бу ижобий танқиднинг натижаси бўлиши мумкинлигини тахмин қилади, бунда баъзи шахсларнинг эҳтиёциз хатти-ҳаракати бошқаларни ҳам шундай қилишга ундайдиган бетартиб муҳитни яратади. У Мартин Далй ва Марго Wилсон томонидан олиб борилган тадқиқотлардан мисол келтирган ҳолда, атроф-муҳит қанчалик беқарор бўлса, одамлар келажакка шунчалик жиддий ёндашишади ва таваккал қилишдан қочишади.
  • Нидерландияда илм-фанни молиялаштириш фонди бўйича ўтказилган тадқиқот давомида катта миқёсдаги Матҳеw эффекти аниқланди. Яъни, молиялаштириш чегарасидан бироз юқорироққа чиқиб ғолиб бўлганлар кейинги саккиз йил давомида улар билан деярли бир хил баллар олиб, чегарадан бироз қуйига тушиб қолиб, мағлуб бўлганларга қараганда икки баравар кўпроқ маблағ тўплаганлиги аниқланди[6].
  • Илм-фанда самарадорликдаги кескин фарқларни учта ҳодиса билан изоҳлаш мумкин: муқаддас учқун, кумулятив устунлик ва журнал муҳаррирлари томонидан қидирув харажатларини минималлаштириш. Муқаддас учқун парадигмасига кўра, олимлар ўзларининг дастлабки қобилиятлари, истеъдодлари, кўникмалари, қатъиятлиликлари, меҳнат жараёнидаги одатлари кабилар билан фарқланади, бу эса уларга кўпроқ устунлик беради. Ушбу омиллар мултипликатив таъсирга эга бўлиб, бу олимларга кейинчалик тезроқ муваффақиятга эришишга ёрдам беради. Кумулятив устунлик моделида эса, дастлабки муваффақият тадқиқотчига кўпроқ ресурслардан фойдаланишга имконини яратади (масалан, ўқув жараёни, энг яхши аспирантлар, молиялаштириш, жиҳозлар ва бошқаларда), бу эса ўз навбатида кейинги муваффақиятга олиб келади. Журнал муҳаррирлари томонидан қидирув харажатларини минималлаштирилишида бўлса, муҳаррирлар вақтни тежаш мақсадида онгли ёки онгсиз равишда асосан таниқли олимларнинг мақолаларини танлаб олишларида ўз аксини топади. Ушбу ҳодисаларнинг аниқ механизми ҳали номаълум бўлса-да, камдан-кам академиклар тадқиқот натижаларини тақдим этади ва ишларида энг кўп иқтибосларни қўллашга эришади[7].

Таълим

Таълим соҳасида „Маттҳеw эффекти“ атамаси психолог Кеитҳ Станович томонидан қабул қилинган. Таълим назариётчиси Антҳонй Келлй янги ўқувчиларнинг ўқиш фанидаги кўникмаларини қандай ривожлантиришлари ҳақидаги тадқиқотларни айнан шу консепсия асосида тасвирлаган эди: ўқиш кўникмаларини эгаллашдаги тезкор муваффақият одатда ортидан бошқа муваффақиятларни ҳам бошлаб келади. Яхши ўқий олган ўқувчи бошқа кўникмаларни ҳам осонроқ ўрганиб олади. Аксинча, илк босқичда ўқишда муаммоларга учраганлар кўп ҳолларда кейинги таълим босқичларида ҳам янги кўникмаларни ўрганишга қийналишади[8].

Бунинг сабаби шундаки, ўқишдан орқада қолган болалар ўз навбатида камроқ ўқийдилар, бу уларнинг тенгдошлари билан ўрталаридаги фарқни оширади. Кейинчалик, „нимадир ўрганиш учун ўқиш“ керак бўлганда, ўқишга қийналишлари сабабли қолган фанларда ҳам оқсай бошлашади. Шу тариқа улар мактабда тобора ортда қолиб, тенгдошларига қараганда кўпроқ эҳтимол билан мактабни ташлаб кетишади.

Становичнинг сўзларига кўра:

О'қишни секин о'злаштириш когнитив, хулқ-атвор ва мотивацион муаммоларга олиб келади, бу бошқа когнитив қобилиятларнинг ривожланишини секинлаштиради ва ко'плаб академик вазифаларни бажаришга то'сқинлик қилади. Мухтасар қилиб айтганда, о'қиш қобилияти ривожланиши билан бог'лиқ бо'лган бошқа когнитив жараёнлар о'заро бог'лиқликда шаклланади. О'қиш ко'никмалари билан о'заро бог'лиқ бо'лган билим базаларида ҳам кейинги ривожланиш жараёнларида муаммолар юзага келади. Ривожланишнинг ушбу кетма-кетлиги қанчалик узоқ давом эца, дефицитлар шунчалик умумлаштирилиб, билиш ва хатти-ҳаракатларнинг тобора ко'проқ соҳаларига кириб боради. Тенгдошларидан ортда қолган 9 яшар о'қувчи болакай юзида г'амгин ифода билан шундай деган эди: "о'қишни билмаслик ҳамма нарсага та'сир қилади".

Тармоқ фанлари

Тармоқ фанида Маттҳеw эффекти тармоқдаги олдинги тугунларнинг имтиёзли бириктирилишини тасвирлаш учун ишлатилади, яъни бундай тугунлар ҳаволаларни бошқаларига қараганда тезроқ жалб қилади[9]. Имтиёзли уланиш туфайли, бошқасидан кўра кўпроқ уланишга эга бўлган тугун ўз уланишини юқори тезликда узатади ва шунинг учун тармоқ ўсиши билан иккита тугун ўртасидаги уланишдаги дастлабки фарқ янада ортади, алоҳида тугунлар даражаси эса вақтнинг квадрат илдизи билан пропорционал ўсади[10]. Маттҳеw эффекти Интернет каби кенг тармоқлардаги тугунлар ўсиши қандай амалга ошишини тушунтиради[11].

Ижтимоий таъсирга эга бозорлар

Ижтимоий таъсир кўпинча бойиб кетиш ҳодисасини келтириб чиқаради, бунда машҳур маҳсулотлар вақт ўтгани сари янада машҳур бўлади[12]. Маттҳеw эффектининг ижтимоий таъсирдаги ролига мисол сифатида Салганик, Доддс ва Wатц яратган МУСИCЛАБ номли экспериментал виртуал бозорни олишимиз мумкин. МУСИCЛАБ да одамлар мусиқа тинглашлари ва ўзлари ёқтирган қўшиқларни юклаб олишлари мумкин эди. У ердаги қўшиқлар номаълум гуруҳлар томонидан яратилган эди. Тажрибада иккита гуруҳ синовдан ўтказилди; бир гуруҳга қўшиқлар ҳақида умуман маълумот берилмади, иккинчи гуруҳга ҳар бир қўшиқнинг машҳурлиги ва унинг аввал юклаб олинганлиги айтилди[13].

Натижада, қайси қўшиқлар энг оммабоп ва энг кўп юклаб олинганини кўрган гуруҳ айнан ўша қўшиқларни танлади. Энг оммабоп бўлган ва энг кўп юклаб олинган қўшиқлар рўйхатнинг бошида қолди ва доимий равишда энг кўп эшитилиб борилди. Тажриба натижаларини сарҳисоб қиладиган бўлсак, рейтинглар маълум бир танланган қўшиқлар кўпроқ муваффақиятга эришишига сабаб бўлди. Юклаб олиш рейтинглари муносиб таъсир кўрсатди; аммо, бу ижро рейтингичалик эмас эди[14].

Шунингдек, Абелиук (2016) „Ижро рейтинглари“ дан фойдаланганда энг машҳур қўшиқлар учун монополия яратилишини ҳам исботлаб берди[15].

Сиёсацҳунослик

Автократияларда либераллаштириш сиёсий институтлар, ЯИМ ва таълим билан боғлиқ жараёнлар бошланиш нуқтаси муваффақиятли бўлган мамлакатларда ривожланиш эҳтимоли кўпроқ. Бу давлатлар асосий ислоҳотларни ҳам тезроқ амалга ошириши мумкин ва ҳатто устунликка эга бўлмаган соҳаларда ҳам буни уддалай олади[16].

Ҳаволалар

  1. ↑ Гладwелл, Малcолм. Оутлиэрс: Тҳе Сторй оф Суccесс, 1, Литтле, Броwн анд Cомпанй, 18-ноябр 2008-йил. ИСБН 978-0-316-01792-3. 
  2. ↑ Ригней, Даниэл (2010). „Маттҳеw Эффеcц ин тҳе Эcономй.“ Тҳе Маттҳеw Эффеcт: Ҳоw Адвантаге Бегец Фуртҳер Адвантаге. Cолумбиа Университй Пресс. пп. пп. 35-52.
  3. ↑ „Тҳе Маттҳеw Эффеcт ин Сcиэнcе, ИИ : Cумулативе Адвантаге анд тҳе Сймболисм оф Интеллеcтуал Пропертй бй Роберт К. Мертон“. Қаралди: 4-май 2019-йил.
  4. ↑ Мертон, Роберт К. (1968). „Тҳе Маттҳеw Эффеcт ин Сcиэнcе“ (ПДФ). Сcиэнcе. 159-жилд, № 3810. 56–63-бет. Бибcоде:1968Сcи...159...56М. дои:10.1126/сcиэнcе.159.3810.56. ПМИД 17737466. 2011-06-11да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2022-11-08.
  5. ↑ Петерсен, Алехандер М.; Жунг, Wоо-Сунг; Янг, Жаэ-Сук; Станлей, Ҳ. Эугене (2011). „Қуантитативе анд Эмпириcал демонстратион оф тҳе Маттҳеw Эффеcт ин а студй оф Cареэр Лонгевитй“. ПНАС. 108-жилд, № 1. 18–23-бет. арХив:0806.1224. Бибcоде:2011ПНАС..108...18П. дои:10.1073/пнас.1016733108. ПМC 3017158. ПМИД 21173276.
  6. ↑ Бол, Т.; де Ваан, М.; ван де Рижт, А. (2018). „Тҳе Маттҳеw Эффеcт ин Сcиэнcе Фундинг“ (ПДФ). ПНАС. 115-жилд, № 19. 4887–4890-бет. дои:10.1073/пнас.1719557115. ПМC 5948972. ПМИД 29686094.
  7. ↑ Серенко, А.; Cох, Р.; Бонтис, Н.; Боокер, Л. (2011). „Тҳе Суперстар Пҳеноменон ин тҳе Кноwледге Манагемент анд Интеллеcтуал Cапитал Аcадемиc Дисcиплине“ (ПДФ). Жоурнал оф Информетриcс. 5-жилд. 333–345-бет.
  8. ↑ Кемпе, C., Эрикссон‐Густавссон, А. Л., & Самуэлссон, С (2011). „Аре Тҳере анй Маттҳеw Эффеcц ин Литераcй анд Cогнитиве Девелопмент?“. Сcандинавиан Жоурнал оф Эдуcатионал Ресеарч. 55-жилд, № 2. 181–196-бет. дои:10.1080/00313831.2011.554699.{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист ()
  9. ↑ Барабáси, А-Л; Алберт, Р (1999). „Эмергенcе оф сcалинг ин рандом нетwоркс“. Сcиэнcе. 286-жилд, № 5439. 509–512-бет. арХив:cонд-мат/9910332. Бибcоде:1999Сcи...286..509Б. дои:10.1126/сcиэнcе.286.5439.509. ПМИД 10521342.
  10. ↑ Перc, Матжаž (2014). „Тҳе Маттҳеw эффеcт ин эмпириcал дата“. Жоурнал оф тҳе Роял Соcиэтй Интерфаcе. 12-жилд, № 104. 20140378-бет. арХив:1408.5124. Бибcоде:2014арХив1408.5124П. дои:10.1098/рсиф.2014.0378. ПМC 4233686. ПМИД 24990288.
  11. ↑ Гуадамуз, Андрес. Нетwоркс, Cомплехитй Анд Интернет Регулатион – Сcале-Фреэ Лаw. Эдwард Элгар, 2011. ИСБН 9781848443105. 
  12. ↑ Алцзйлер, Э; Бербеглиа, Ф.; Бербеглиа, Г.; Ван Ҳентенрйcк, П. (2017). „Трансиэнт дйнамиcс ин триал-оффер маркец wитҳ соcиал инфлуэнcе: Траде-оффс бетwеэн аппеал анд қуалитй“. ПЛОС ОНЕ. 12-жилд, № 7. э0180040-бет. Бибcоде:2017ПЛоСО..1280040А. дои:10.1371/жоурнал.поне.0180040. ПМC 5528888. ПМИД 28746334.
  13. ↑ Бербеглиа, Франcо, анд Пасcал Ван Ҳентенрйcк. Таминг тҳе Маттҳеw Эффеcт ин Онлине Маркец wитҳ Соcиал Инфлуэнcе. Таминг тҳе Маттҳеw Эффеcт ин Онлине Маркец wитҳ Соcиал Инфлуэнcе.
  14. ↑ Салганик, Маттҳеw Ж., эт ал. Эхпериментал Студй оф Инеқуалитй анд Унпредиcтабилитй ин ан Артифиcиал Cултурал Маркет. 2006, пп. 1-15, Эхпериментал Студй оф Инеқуалитй анд Унпредиcтабилитй ин ан Артифиcиал Cултурал Маркет.
  15. ↑ Абелиук, Андрéс, эт ал. „Тҳе Бенефиц оф Соcиал Инфлуэнcе ин Оптимизед Cултурал Маркец.“ ПЛОС ОНЕ, вол. 10, но. 4, 2015, дои:10.1371/жоурнал.поне.0121934.
  16. ↑ Линденфорс, Патрик; Wилсон, Маттҳеw; Линдберг, Стаффан И. (25-сентабр 2020-йил). „Тҳе Маттҳеw эффеcт ин политиcал сcиэнcе: ҳеад старт анд кей реформс импортант фор демоcратизатион“. Ҳуманитиэс анд Соcиал Сcиэнcес Cоммуниcатионс (инглизча). 7-жилд, № 1. 1–4-бет. дои:10.1057/с41599-020-00596-7. ИССН 2662-9992.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Matthew_effekti" dan olindi