Mavrikiy sahifasining manbasini koʻrish

{{Ichki havolasiz|date=avgust 2024}}
{{Mavritsiya_info}}
{{Maʼnolari|Mavrikiy (maʼnolari)}}
'''Mavrikiy''' ([[fransuzcha]]: ''Mauritius''), Mavrikiy Respublikasi ([[fransuzcha]]: ''Republic of Mauritius'') — [[Hind okeani]]ning gʻarbiy qismida, [[Madagaskar (orol)|Madagaskar oroli]]dan sharqda joylashgan davlat. Mavrikiy o., Rodriges o., Kargadoskaraxos va Agalega o.lari, [[Chagos arxipelagi]]ni oʻz ichiga oladi (1982-yilda Mavritsiya parlamenti [[Chagos arxipelagi]]ni mamlakat hududining ajralmas qismi deb eʼlon qilgan. [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]] esa bu arxipelagni tortib olib, uning tarkibidagi [[Diyegogarsiya]] orolini [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]]ga 50 yilga ijaraga topshirgan). Maydoni — 2045&nbsp;km². Aholisi — 1,8 mln. kishi (2001). Poytaxti — [[Port-lui]] shahri. Maʼmuriy jihatdan 5 ''shahar'' va 9 ''okrug'' (district)ga boʻlinadi.

== Davlat tuzumi ==
Mavrikiy — [[respublika]]. [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]] boshchiligidagi Hamdoʻstlik aʼzosi. Amaldagi [[konstitutsiya]]<nowiki/>si 1968-yilda qabul qilingan va keyinchalik qoʻshimchalar kiritilgan. Davlat boshligʻi — [[prezident]] (1992-yildan Kassem Utim). U [[parlament]] [[deputat]]<nowiki/>larining koʻpchilik ovozi bilan 5 yil muddatga saylanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyati — Milliy assambleya (bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyatni Vazirlar Kengashi amalga oshiradi. [[Bosh vazir]] va [[vazir]]<nowiki/>larni [[prezident]] tayinlaydi.

== Tabiati ==
Orollar [[vulqon]]<nowiki/>lar otilishidan paydo boʻlgan, [[bazalt]], [[dolomit]] va [[tuff]]<nowiki/>lardan tuzilgan. Yer yuzasi, ayniqsa, Mavrikiy o.ning janubi-gʻarbi [[qir]]<nowiki/>lardan iborat (eng baland joyi 826 m), orolning oʻrta qismi — 600 m gacha balandlikdagi plato, shimoliy va sharqida sohili tekislik. Rodriges o.ning balandligi 396 m gacha. Qirgʻoqlar orolga oʻtishni qiyinlashtiruvchi [[marjon riflari]] bilan oʻralgan. Iqlimi — [[Tropik iqlim|tropik]] dengiz iqlimi. Oʻrtacha harorat eng issiq oy — fevralda 26°, eng salqin oy — avgustda 16°, sohilda 18,5° gacha. Yillik yogʻin 1500–5000&nbsp;mm gacha, yozi seryogʻin. [[Daryo]]<nowiki/>lari kamsuv, qurgʻoqchil davrda quriydi, eng yirigi — Grandrivyer. Qalin [[tropik oʻrmonlar]] togʻlarda saqlangan. Mavrikiy o.ning 1/4 qismi [[oʻrmon]].

'''Aholisi'''

Aholisi, asosan, hind-mavrikiylar (69%), [[kreollar]] (27%) va hokazo. Rasmiy til — [[ingliz tili]]; [[Fransuz tili|fransuz]] va kreol tili ham keng tarqalgan. Aholining 50% ga yaqini [[Hinduiylik|hindu]], 33% [[Xristianlik|xristian]], 16% [[islom]] diniga eʼtiqod qiladi. Shahar aholisi 41%. Yirik shaharlari — [[Port-lui]], BoBassen-Roz-Xill, Vakoa-Feniks.

== Tarixi ==
Mavrikiy o. [[Arablar|arab]] [[sayyoh]]<nowiki/>larining esdaliklarida Dina Arobi (Kumush o.) nomi bilan tilga olinadi (<nowiki>X</nowiki> asr). Orolda odam yashamagan. <nowiki>XVI</nowiki> asr boshlarida dastlab [[portugallar]] kelib oʻrnashdi. 1958-yil orolni [[gollandlar]] egalladi va shahzoda Morits (Oranlik) sharafiga Mavrikiy deb atadi. [[Gollandiya (tarixiy davlat)|Gollandiya]] hukmronligi davrida orolga [[Sharqiy Afrika]]<nowiki/>dan qullar keltirildi. 1715-yildan orol [[Fransiya]], 1810-yildan [[Angliya]] hukmronligida boʻldi. 1814-yildan esa rasman [[Angliya]] mustamlakasiga aylandi. Mavrikiy aholisi koʻp yillar davomida mustamlaka tuzumiga qarshi tinmay kurash olib bordi. 1935-yil Mavrikiyda [[kasaba uyushmalari]] yuzaga keldi, 1936-yil dastlabki [[Siyosiy partiyalar|siyosiy partiya]] — oʻrta va mayda burjuaziyaga tayanuvchi Leyboristlar partiyasi tashkil topdi. [[Ikkinchi Jahon urushi|Ikkinchi jahon urushi]] (1939-45)dan soʻng mustamlakachilikka qarshi kurash yanada kuchaydi. Natijada [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]] maʼmuriyati biroz yon berishga majbur boʻldi. Qonun chiqaruvchi kengashning huquqi kengaytirildi, umumiy [[saylov huquqi]] joriy etildi. 1968-yil 12-martda Hamdoʻstlik doirasidagi mustaqil davlat deb eʼlon qilindi. Ammo hali Oliy hokimiyatni [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]] qirolichasi tayinlaydigan general-gubernator idora qilar edi. Nihoyat, 1992-yil 12-martda mamlakat [[respublika]] deb eʼlon etilib, Mavrikiy Respublikasi nomini oldi. Mavrikiy — 1968-yildan [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti|BMT]] aʼzosi. Milliy bayrami — 12-mart — Mustaqillik kuni (1968) va Respublika kuni (1992).

== Siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari ==
Mavrikiy leyboristlar partiyasi: 1936-yilda tuzilgan; Mavritsiya sotsialdemokratik partiyasi: 1955-yilda asos solingan; Jangovar sotsialistik harakat: 1983-yil tuzilgan; Mavritsiya jangovar harakati: 1969-yilda tuzilgan; Rodriges xalq tashkiloti: 1982-yilda asos solingan. Ishchilar umumiy Federatsiyasi. 53 tarmoq kasaba uyushmasini birlashtiradi: 1971-yil tashkil etilgan; Mavritsiya mehnat kongressi: 1963-yilda tuzilgan.

== Iqtisodiyoti ==
Mavrikiy — agrar-industrial mamlakat. Yalpi ichki mahsulotda [[Qishloq xoʻjaligi|qishloq]] va [[oʻrmon xoʻjaligi]] hamda [[baliqchilik]]<nowiki/>ning ulushi 10,4%, sanoat, asosan, qayta ishlash tarmoqlarining ulushi 23%. Hududining 56% ekinzor va [[bogʻ]]<nowiki/>lardan iborat. Asosiy [[qishloq xoʻjaligi]] oʻsimligi [[shakarqamish]] boʻlib, u ekinzorlarning 94%ni egallaydi. [[Choy]], [[tamaki]], [[banan]], [[aloe]], [[sholi]], [[makkajoʻxori]], [[kartoshka]], [[sabzavot]], [[meva]] ham yetishtiriladi. [[Chorvachilik|Chorvachiligi]]<nowiki/>da [[qoramol]] va [[echki]] boqiladi. [[Parrandachilik]] mavjud. [[Baliqlar|Baliq]] ovlanadi. Sanoatida [[shakarqamish]]<nowiki/>ni qayta ishlaydigan korxonalar ustun. [[Shveysariya]] soat zavodlari uchun sunʼiy [[yoqut]] ishlash, [[tranzistor]]lar uchun detallar, [[koʻzoynak]] gardishlari ishlab chiqarish, [[zargarlik]] toshlariga sayqal berish yoʻlga qoʻyilgan. [[Choy]] va [[tamaki]] bargini, [[sabzavot]] va [[meva]], [[Agava (oʻsimlik)|agava]]<nowiki/>ni, mol terisini qayta ishlaydigan fabrikalar, [[kemasozlik]], [[yengil sanoat]] tarmoqlari, maʼdanli [[oʻgʻit]] va [[neft]] mahsulotlari korxonalari mavjud. Yiliga 390 mln. kVt/soat ga yaqin [[Elektr energiyasi|elektr energiya]] hosil qilinadi. [[Sayyohlik]] rivojlangan. Mavrikiyda avtomobil yoʻllari uzunligi —2 ming km. Yirik dengiz porti — [[Port-lui]]. Plezans shahrida xalqaro aeroport bor. Mavrikiy chetga [[Qand|qand-shakar]], [[choy]], teri mahsulotlari va [[poyabzal]], toʻqimachilik yarim mahsulotlari chiqaradi. Chetdan [[oziq-ovqat]] va [[neft]] mahsulotlari, mashina va uskunalar, sanoat mollari keltiradi. Savdo-sotiqdagi asosiy hamkorlari: [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]], [[Fransiya]], [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSH]], [[Janubiy Afrika Respublikasi|JAR]], [[Germaniya]], [[Yaponiya]], [[Xitoy]]. Pul birligi — Mavrikiy rupiyasi.

== Maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari ==
Mavrikiydagi [[Boshlangʻich maktab|boshlangʻich]] va oʻrta maktablarda oʻqish bepul va majburiy. Davlat va xususiy oʻquv yurtlari ham bor. Maorifi ingliz tizimi taʼsirida tarkib topgan: [[boshlangʻich maktab]] 6 yil, [[Oʻrta taʼlim|oʻrta maktab]] 7 yil [[Oʻrta maxsus kasb-hunar taʼlimi|Kasb-hunar taʼlimi]] [[boshlangʻich maktab]] negizida 1 yildan 3 yilgacha davom etadi. 5 yillik toʻliqsiz maktab negizida texnika kolleji ishlaydi. [[Port-lui]] shahrida Mavrikiy universiteti (1965), Moko shahrida Mavrikiy Gandi nomidagi institut, qand-shakar sanoati uchun mutaxassislar tayyorlovchi regional markaz mavjud. [[Port-lui]] shahrida institut (1980), Redyui shahrida Qand-shakar sanoati tadqiqot instituti ishlaydi. Mavrikiyda [[universitet]], shahar [[kutubxona]]<nowiki/>si, Mavrikiy instituti, Britaniya kengashi, Qand-shakar sanoati tadqiqot instituti kutubxonalari bor. [[Port-lui]] shahrida [[muzey]] (1885), Mavrikiy gerbariysi (1960), Maebur shahrida Tarix muzeyi mavjud.

== Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi ==
Mavrikiyda nashr etiladigan asosiy gazetalar: „Soushelist“ („Sotsialist“, kundalik gazeta, 1983-yildan), „Chayna Tayms“ („Xitoy vaqti“, [[xitoy tili]]<nowiki/>dagi kundalik gazeta, 1959-yildan), „Ekspress“ ([[Ingliz tili|ingliz]] va [[Fransuz tili|fransuz til]]<nowiki/>larida chiqadigan kundalik gazeta, 1963-yildan), „Uikend“ („Hafta oxiri“, [[Fransuz tili|fransuz]] va [[Ingliz tili|ingliz til]]<nowiki/>larida chiqadigan haftalik gazeta, 1966-yildan), „Nuvo militan“ („Yangi jangchi“, [[Ingliz tili|ingliz]] va [[Fransuz tili|fransuz til]]<nowiki/>larida chiqadigan haftalik gazeta, 1979-yildan), „Mirror“ („Koʻzgu“, [[Xitoy tili|xitoy]], [[Ingliz tili|ingliz]] va [[Fransuz tili|fransuz til]]<nowiki/>larida chiqadigan yakshanbalik gazeta). Mavrikiy [[radioeshittirish]] korporatsiyasi 1964-yilda tuzilgan. [[Televideniye]] xizmatiga 1965-yilda asos solingan.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Afrika mamlakatlari}}

[[Turkum:Mavritsiya| ]]
[[Turkum:BMT aʼzolari]]