Mavsum
Мавсум:
1) фасл, йил фасли. Мавсум иқлимий, астрономик, фенологик белгиларига қараб ажратилади. Иқлимий ёки синоптик Мавсум астрономик фаслларга тўғри келмайди. Ўрта минтақада, жумладан, Ўзбекистонда 4 Мавсум – баҳор, ёз, куз, қиш ажратилади (қаранг Йил фасллари);
2) бирор иш бажариладиган ёки табиат ҳодисалари бўлиб ўтадиган давр. Мас, чигит экиш, балиқ овлаш, пахта териш (ўрим-йиғим), муссон шамоллари, ёғингарчилик Мавсумлари ва ҳоказо[1].
Мавсум – бу маълум бир минтақадаги об-ҳаво, экология ва кундузги соатлар сонининг ўзгаришига асосланган йил бўлими ҳисобланади [2] . Ерда фасллар Ернинг Қуёш атрофида эгилган орбитасининг эксенел параллеллиги натижасида ҳосил бўлади. [3] [4] [5] Мо''тадил ва қутбли минтақаларда фасллар Ер юзасига тушадиган қуёш нурлари интенсивлигининг о'згариши билан ажралиб туради, уларнинг о'згариши ҳайвонларнинг қиш уйқусига ёки миграциясига, ўсимликларнинг эса уйқу ҳолатига олиб келиши мумкин. Турли маданиятлар фасллар сони ва табиатини минтақавий ўзгаришларга қараб белгилайдилар, ва шунинг учун фасллар сони ўзгариб турадиган бир қатор замонавий ва тарихий маданиятлар мавжуд.
Шимолий ярим шарда тўғридан-тўғри қуёш нури фақат май, июн ва июл ойларида тушади, чунки ярим шар Қуёшга жуда кам қарайди. Ноябр, декабр ва январ ойларида Жанубий ярим шарда ҳам худди шундай бўлади. Ернинг осиал бўлиниши қуёшнинг ёзги ойларда осмонда юқори бўлишига сабаб бўлиб, қуёш оқимини оширади. Бироқ, мавсумий кечикишлар туфайли, июн, июл ва август ойлари Шимолий ярим шарда энг иссиқ ойлар, декабр, январ ва феврал ойларида эса жанубий яримшарда энг иссиқ ойлардир.
Одатда Мо''тадил ва субқутбли минтақаларда Григориан тақвимига асосланган тўрт фасл тан олинади: баҳор, ёз, куз ва қиш . Экологлар ко'пинча белгиланган календар саналари билан бог'лиқ бо'лмаган мо''тадил иқлим минтақалари учун олти фасл моделидан фойдаланадилар: превернал, баҳорги, эстивал, серотинал, кузги ва қишки . Кўпгина тропик минтақаларда икки фасл бор: ёмғирли, нам ёки муссонли мавсум қуруқ мавсум . Баъзилар учинчи салқин, юмшоқ ёки ҳарматтан мавсумига эга. „Фасллар“ шунингдек, бўрон мавсуми, торнадо мавсуми ва ёнғин мавсуми каби муҳим экологик ҳодисаларнинг вақти билан белгиланиши мумкин. Тарихий аҳамиятга эга бўлган баъзи мисоллар қадимги Миср фасллари – тошқин, ўсиш ва сувнинг пастлиги – илгари Мисрда Нилнинг аввалги йиллик сув тошқини билан аниқланган.
Фасллар кўпинча аграр жамиятлар учун алоҳида аҳамиятга эга бўлиб, уларнинг ҳаёти экиш ва ўрим-йиғим вақтлари билан боғлиқ бўлиб, фаслларнинг ўзгариши кўпинча маросимларга таъсир этади. Фаслларнинг таърифи ҳам маданий аҳамиятга эга. Ҳиндистонда қадимги даврлардан ҳозирги кунгача жанубий Осиё диний ёки маданий календарларига асосланган олти фасл ёки Риту (Ҳинд мавсуми) қишлоқ хўжалиги ва савдо каби мақсадларда тан олинган ва аниқланган.
Манбалар
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ „Дефинитион оф СЕАСОН“. www.мерриам-wебстер.cом. Қаралди: 2018-йил 27-апрел.
- ↑ Кҳаврус, В.; Шелевйцкй, И. (2010). "Интродуcтион то солар мотион геометрй он тҳе басис оф а симпле модел". Пҳйсиcс Эдуcатион 45 (6): 641–653. дои:10.1088/0031-9120/45/6/010. Арчивед фром тҳе оригинал он 2016-09-16. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20160916180315/ҳттпс://ситес.гоогле.cом/сите/кҳаврус/публиc-аcтивитиэс/Соларенг. Қаралди: 2011-05-13.Мавсум]]
- ↑ Кҳаврус, В.; Шелевйцкй, И. (2012). "Геометрй анд тҳе пҳйсиcс оф сеасонс". Пҳйсиcс Эдуcатион 47 (6): 680–692. дои:10.1088/0031-9120/47/6/680. ҳттп://ситес.гоогле.cом/сите/кҳаврус/публиc-аcтивитиэс/сеасонс.
- ↑ Лернер, К. Леэ. Wорлд оф эартҳ сcиэнcе. Тҳомсон-Гале, 2003 — 487-бет. ИСБН 0-7876-9332-4. ОCЛC 60695883. „Алтҳоугҳ тҳесе дистанcес сеэм cоунтеринтуитиве то ресиденц оф тҳе Нортҳерн Ҳемиспҳере wҳо эхпериэнcе суммер ин Жулй анд wинтер ин Жануарй — тҳе сеасонс аре нот неарлй ас греатлй аффеcтед бй дистанcе ас тҳей аре бй чангес ин солар иллуминатион cаусед бй тҳе фаcт тҳат Эартҳ’с полар ахис ис инcлинед 23.5 дегреэс фром тҳе перпендиcулар то тҳе эcлиптиc (тҳе плане оф тҳе солар сйстем тҳроугҳ ор неар wҳич мост оф тҳе планет’с орбиц травел) анд беcаусе тҳе Эартҳ эхҳибиц параллелисм (cуррентлй тоwард Поларис, тҳе Нортҳ Стар) ас ит револвес абоут тҳе Сун.“
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |