May inqilobi
Май инқилоби (испанча: Револуcиóн де Маё) Рио де ла Плата вице-қироллигининг пойтахти Буэнос-Айресда 1810-йил 18-25-май саналарида бо`либ о`тган бир ҳафталик намойишлар. Ушбу испан мустамлакаси ҳозирги Аргентина, Боливия, Парагвай, Уругвай ва Бразилиянинг бир қисмини о'з ичига олган. Унинг натижасида 25-май куни Вице-қирол Балтасар Идалго де Cиснерос лавозимидан четлатилиб, маҳаллий ҳукумат, Примера Хунта (Биринчи Хунта) ташкил этилди. Май инқилоби Хунтаси кейинчалик о`зи эгаллаган ҳудудлардан қувиб чиқарилиб, фақат о'з мамлакати Аргентинага тегишли бо'лган ҳудудларни бошқарган бо`лса-да Испания ҳукуматига қарши қо'зг'олон ко'тарди.
 Педро Суберcасеаухнинг 1810-йил 22-майдаги очиқ кенгаши тасвири | |
| Мотиве | Ҳукумат алмашуви |
|---|---|
| Таргет | О`з о`зини бошқариш |
Май инқилоби Испаниянинг ярим орол урушига бевосита реаксия эди. 1808-йилда Испания қироли Фердинанд ВИИ Наполеон фойдасига тахтдан воз кечади. У тахтни укаси Жозеф Бонапартга топширди. Олий Марказий Хунта Жозеф ҳукуматига ва франсузларнинг Испанияни босиб олишига қаршилик ко'рсатди. Аммо феврал ойида бир қатор о'згаришлар юз бериб, Испания мамлакатнинг шимолий қисмини ё'қотди. 1810-йил 1-августда франсуз қо'шинлари Севиляни эгаллаб, Андалусиянинг катта қисмини назорат остига олишди. Олий Хунта Кадизга чекиниб , Испания Регент кенгашини тузди ва о'зини тарқатиб юборди. Бу воқеалар ҳақидаги хабар 18-май куни Британия денгизчилари орқали Буэнос-Айресга етиб келди.
Ноиб Чиснерос сиёсий статус-квони сақлаб қолишга ҳаракат қилди, аммо бир гуруҳ криол адвокатлари ва ҳарбий амалдорлар 22-май куни ноиблик келажагини ҳал қилиш учун очиқ кенгаш (шаҳар таниқли шахсларининг махсус йиг'илиши) уюштирдилар.. Испания регентлиги 1810-йилги Кадис кортеси ва 1812-йилги Испания Конституциясининг муқаддимаси эди. Барча Испания ҳукуматлари Аргентина Хунтасини қо'зг'олончи деб қабул қилишди ва унинг вице-қироллик ҳудудини бошқариши қонунийлигини мутлақо рад этди. О`з навбатида, Хунта делегатлари ҳам Испаниядаги Регент Кенгашини тан олишдан бош тортдилар ва Чиснеросни ноиб этиб тайинлаган ҳукумат энди мавжуд эмаслигини да'во қилиб, унинг о'рнига бошқарув хунтаси туздилар. Давомийликни сақлаб қолиш учун Чиснерос рад эца-да, Хунта президенти этиб тайинланди. Бироқ, бу қарор йирик оммавий тартибсизликларга сабаб бо'лди, шунинг учун у 25-май куни босим остида исте'фога чиқди. Янги ташкил этилган ҳукумат Примера Хунтаси таркибига фақат Буэнос-Айрес вакиллари кирди ва вице-қиролликнинг бошқа шаҳарларини ҳам уларга қо'шилиш учун делегатлар юборишга чақирди. Инқилобий армия уруш бошлади. Бу эса Буэнос-Айресдаги о`згаришларни қабул қилган ва Испанияга содиқ бўлган ҳудудлар о'ртасида фуқаролар уруши келиб чиқишига сабаб бо`лди.[1][2]
Гарчи Испаниядан мустақиллик то'г'рисида декларация қабул қилинмаган ва Примера Хунта қирол Фердинанд ВИИ номидан бошқарувни давом эттирган бо`лса-да, Май инқилоби Аргентина мустақиллик урушини бошлаб берди. Шунга о'хшаш воқеалар қит'анинг бошқа ҳудудларида ҳам содир бо'лганлиги сабабли, Май инқилоби Американинг Испаниядан мустақиллик урушларининг дастлабки воқеалари ҳисобланади. Фердинанд ниқоби масаласи Аргентина тарихида ҳозиргача мунозарали. Тарихчилар бугунги кунда инқилобчилар испан тожига ҳақиқатан ҳам содиқ бо'лганларми ёки қиролга содиқликнинг э'лон қилиниши ҳақиқий мақсад - мустақилликка эришишни - ҳали бундай радикал қарорларни қабул қилишга тайёр бо'лмаган аҳолидан яшириш учун ҳийла ёки ҳийла эмаслигини муҳокама қилмоқдалар. Бироқ уларнинг Испания тожига чинакам содиқ эканликларини исботловчи кучли далиллар мавжуд.[3] 1816-йил 9-июл куни Тукуман Конгрессида Аргентина Мустақиллик Декларацияси э'лон қилинди.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Кинсбрунер, Жай. Индепенденcе ин Спаниш Америcа: Cивил Wарс, Револутионс, анд Ундердевелопмент, 2000.
- ↑ Страчан, Ҳеw. Тҳе Чангинг Чараcтер оф Wар, 2011 — 206-бет.
- ↑ Родригуэз, Жаиме. Тҳе Индепенденcе оф Спаниш Америcа, 1998 — 107-бет.