Maymana
Маймана (форсча/ўзбекча/пуштуча: میمنه) — Афғонистоннинг шимолий қисмидаги шаҳар[3]. Бақтрия водийсидаги воҳада жойлашган. Форёб вилоятининг маъмурий маркази. Аҳолиси 149 040[2] (кўпчилигиии ўзбеклар ташкил этади; 2015-йил). Автомобил йўллари тугуни. Жун, қоракўл, кўн-тери, дон ва бошқа қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари савдоси маркази. Қўлда гилам тўқилали. Тўқимачилик ва тикувчилик буюмлари тайёрланади. Маймана атрофида буғдой экилади, қоракўл қўйлари боқилади.
Маймана | |
|---|---|
| шаҳар | |
 | |
| 35°56′0″Н 64°45′0″Э / 35.93333°Н 64.75000°Э | |
| Мамлакат | Афғонистон |
| вилоят | Фарёб вилояти |
| Ҳукумат | |
| • ҳоким | Домла Муҳибулло[1] |
| Маркази баландлиги | 877 м |
| Аҳолиси (2015-йил) |
149 040[2] |
| Миллий таркиб | ўзбек, тожик, туркман, балуж ва пуштун озчиликлар |
Илк ўрта асрларда шаҳар Яҳудия (аҳолисининг кўпчилигини яҳудийлар ташкил қилгани учун), Катта Жузжон деб аталган. Ёқут Ҳамавийнинг ёзишича, ал-Яҳудия аҳолиси исломни қабул қилгач, ХИ асрлан бошлаб шаҳарни Маймана деб атай бошлаганлар. Маҳмуд ибн Валининг ёзишича, Маймана шаҳри қадимда Толиқон деб ҳам аталган. ИХ асрла Майманада Фариоб қароргоҳи жойлашган. Х асрларда у савдо ва ҳунармандчилик ривожлангани туфайли бой шаҳар бўлган. ХИИИ аср манбаларида шаҳар Майманд деб аталгам. 1855-йил афгон амири Дўстмуҳаммадхон Бухоро амирлигига қарашли Майманани босиб олган. 1873-йил Кобулда имзоланган Англия — Россия шартномасига биноан Маймана Афгонистонга ўтган. ХИХ асрда шаҳар мустаҳкам мудофаа лсвори билан ўраб олиниб, унинг 5 дарвозаси бўлган. Шаҳар марказила баланд ва қия тепаликла қадимий арк — Боло-Ҳисор жойлашган.[4]
Жойлашуви
Маймана Туркистон тизмасининг шимолий этагида, Мурғоб дарёсининг ўнг ирмоғи бўлган Қайсар ёки Маймана дарёсининг эски ҳавзасида 877 м (2,877 фт) баландликда жойлашган. Маймана дарёси шаҳардан 50 км жанубда Банди Туркистон дарёсидан ажралиб чиқади. Маймана минтақасининг баланд тоғлари одатда мавсумий қишлоқ хўжалиги учун фойдали бўлган жуда бой устки қатламга эга.
Ерлардан фойдаланиш
Маймана Афғонистон шимолидаги савдо ва транзит маркази ҳисобланади. Майманадаги ерларнинг ярмидан салгина кўпроғи қурилиш бўлмайдиган (57%), асосан қишлоқ хўжалигидан иборат[5]. Марказий туманларда (2-5) турар жой зичлиги ва аниқ йўл тармоқлари мавжуд[5]. Ташқи туманлар (1, 7-10) кўпроқ қишлоқ хўжалиги ерлари билан ажралиб туради[5].
Аҳолиси
ХИХ асрда аҳоли пунктининг аҳолиси 15-18 минг киши деб ҳисобланган ва бозор тили асосан чиғатой тили (эски ўзбекча) бўлгани сабабли ўзбеклар ҳукмронлик қилган шаҳар деб тахмин қилинган. Бироқ ҳужжатларда бу шаҳар тожиклар, туркманлар, пуштунлар ва балужлар каби турли миллат ва элатлардан иборат шаҳар бўлганини кўрсатади. 1958-йилда аҳоли сони 30 000 кишига тенг эди. 1979-йилга келиб бу кўрсаткич 38 250 га, 1982-йилга келиб 56 973 га кўтарилди. Ҳеч қачон расмий аҳоли рўйхати бўлмаганлиги сабабли, бу аввалги маълумотларга жиддий қарамаслик керак. 2004-йилда Майманада 75 900 аҳоли истиқомат қилиши тахмин қилинган, аммо бу ҳеч қандай далил билан тасдиқланмаган. 2015-йилда БМТ томонидан қўллаб-қувватланган кузатувчилар томонидан аҳоли сони 149 040 кишини ташкил этгани тахмин қилинган[2]. Маймана 10 та тумандан иборат бўлиб, умумий ер майдони 3461 га[5]. Бу шаҳардаги турар-жойларнинг умумий сони 16 560 тани ташкил этади[5].
Тарихи
Шаҳарнинг келиб чиқиши қадимий. Маймана қал’аси илк темир даврига бориб тақалиши аниқ кўринади. Билчироқ яқинидаги ғордаги сопол буюмлар палеолит ва кеч неолит-бронза даврига тегишли[манба керак]. Милоддан аввалги 800—700-йиллар орасида у Мидия ва Аҳамонийлар давлати, шунингдек, минтақани бошқариш учун маҳаллий эроний вассалларидан фойдаланган исломий фатҳидан олдин Кушон ва Эфталийлар империясининг бир қисми бўлган. ВИИ—ВИИИ асрларда сўнгги Кушон қолдиқлари бўлган Гузгон моликларининг қароргоҳи бўлиб, у ўша пайтда маҳаллий сулола бўлган Фариғунийлар тасарруфида бўлган. ИХ—ХИ асрларда ҳудуд Сеистондан келган бир қанча ҳукмдор ва сулолалар (Саффорийлар, Миҳрабонийлар, Насридлар…) томонидан бошқарилган, сўнгра Эрон Сомонийлари ва Эрон-Туркий Ғазнавийлар ва Хоразм ҳукмдорлари томонидан бўйсундирилган.
ХИИ—ХИИИ асрларда бу ҳудуд кўчманчи турклар ва босқинчи мўғуллар томонидан вайрон қилинган. Марказий Осиё шимолидан келган кўчманчи ва босқинчи турк-мўғул хорижийлар етказган зарарни тиклаб олиш учун минтақага қарийб 200 йил керак бўлди. Ҳудуд аҳолиси сийраклашди ва савдо алоқалари жуда заиф эди, аммо омон қолганлар янги қишлоқ хўжалигини ривожлантириш ва эски иншоотларни тиклаш учун етарли эди. Шаҳар қал’а девори билан ўралган, унда эронийлар ва араблар яшаган, қишлоқларни эса эронийлар ва баъзи ўтроқлашган араблар эгаллаб олган, чўл ва даштлар эса кўчманчи турк-мўғуллар ва эронийлар (чораймоқлар) учун ватан бўлган. ХВИ асрда Муҳаммад Шайбонийхоннинг Туркистон ва Ҳиротга босқинлари билан турк ўзбеклар таъсири Майманага етиб келди. Минтақа учун бу яна мураккаб давр эди. Аммо Шайбонийхон Эрон сафавийлари томонидан мағлубиятга учраган бўлса-да, ўзбек уруғлари ўша пайтдан то ХВИИИ—ХИХ асрларгача минтақада ҳукмронлик қилиб келган.
Бу даврда шаҳар Маймана хонлигининг[6] маркази ва муҳим савдо марказига, шунингдек, Ҳирот ва Эрондан Туркистонга кириш эшиги бўлган. У бутун минтақа учун муҳим маданий ва савдо маркази бўлиб, турли хил давлатлар ва халқларни боғлаш учун хизмат қилган. Ўзбеклар ҳукмронлиги даврида шаҳар Муҳаммад Шайбонийхон томонидан босиб олинишидан бошлаб, минтақанинг пуштунлар томонидан бўйсунишигача давом этган тўсатдан қайта тикланиш даврини бошидан кечирди. 1876-йилда Шералихон даврида шаҳар Кобул подшолиги қўлига ўтди ва шафқацизларча вайронага айланди. Натижада, даҳшатли қирғиндан кейин аҳолининг атиги ўн фоизи тирик қолди, катта қисми ё ҳалок бўлди ёки шаҳарни тарк этиб, бошқа ҳудудларга қочиб кетди[манба керак].
ХХ асрда шаҳар бир вақтлар қалин деворлар ва миноралар билан мустаҳкам девор билан ўралган ва хандаклар билан ўралган эди, аммо ХХ асрда буларнинг барчаси номаълум тепаликка айланди. 1934-йилда шаҳарни қайта қуриш бошланди ва 1949-йилда эски шаҳарнинг шимолий қисмлари янгиланди, эски шаҳар қал’аси боғга айлантирилди. Маймана шаҳри Маймана вилояти тугатилгунга вилоят маъмурий маркази бўлган.
Халқаро хавфсизлик кучларининг Афғонистондаги амалиёти доирасида Норвегия бошчилигидаги вилоятни қайта тиклаш гуруҳи вилоятда фаолият юритган. Жамоа таркибида Латвия қўшинлари ҳам бор эди.
Транспорт тизими
Маймана шаҳрига 2014-йил май ойидан бошлаб Ҳиротга тўғридан-тўғри рейслар амалга ошириладиган Маймана аэропорти хизмат кўрсатади[7].
Иқтисодиёти
Шаҳар Қайсар дарёсидан суғориладиган қишлоқ хўжалигига хизмат қилади, шунингдек, кўчманчилар билан қоракўл қўйлари савдоси билан шуғулланади. Маймана Афғонистондаги муҳим чорвачилик маркази ҳисобланади. 1970-йилларда шаҳарда жун ва пахтани қайта ишлаш саноати жадал ривожланди. Маймана — чарм маҳсулотлари, ипак, гилам, буғдой, арпа, полиз, узум сотиладиган бозор.
Маймана шаҳридан 2 миля (3.2 км) ғарбда тепаликлар ва бир қатор тоғлар билан ўралган водийда жойлашган аэропорт ҳам бор; баландлиги 12 000 футга етади, Туркманистон чегарасидан 24 миля (39 км) жануби-шарқда; ва Андхўй шаҳридан 64 миля (103 км) жанубда. Учиш-қўниш йўлаги шағал билан қопланган.
Маймана Кобул, Қандаҳор, Ҳирот, Мозори-Шариф, Жалолобод, Қундуз ва Ғазнадан кейин Афғонистоннинг саккизинчи йирик шаҳри бўлиб, 2005-йил февралида ташкил этилган мустақил аёллар радиостансияси — Радио Қуёш фаолият олиб бормоқда.
Иқлими
Маймана иссиқ-ёз Ўрта ер денгизи иқлимига эга иссиқ, қуруқ ёз ва совуқ, нам қиш.
Манбалар
- ↑ „افغانستان میں طالبان کا مشہور سنائپربنا شہر کا میئر“ (2022-йил 9-феврал).
- ↑ 2,0 2,1 2,2 „Тҳе Стате оф Афгҳан Cитиэс репорт2015“. 2015-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Зоҳид Мадраҳимов. Тарихий топонимика (ўзбекча). „Наврўз“ нашриёти, 2007 — 24-бет.
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 „Тҳе Стате оф Афгҳан Cитиэс репорт 2015“. 2015-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 22-октябр.
- ↑ Давид Чаффетз. А Жоурней Тҳроугҳ Афгҳанистан. Университй оф Чиcаго Пресс, 1981 — 63–-бет. ИСБН 978-0-226-10064-7.
- ↑ 2014 Эаст Ҳоризон Аирлинес Тиметабле, ҳттп://флеастҳоризон.cом/флигҳт-счедуле/ (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-10-03 санасида архивланган)
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |