Ziyosfera

Mehmed IV

Меҳмед ИВ (усмонли туркча: محمد رابع‎‎; туркча: ИВ. Меҳмед ; 1642-йил 2-январ – 1693-йил 6-январ), Овчи Меҳмед (туркча: Авcı Меҳмед номи билан ҳам танилган) – 1648-йилдан 1687-йилгача Усмонли империясининг султони бўлган. У тахтга олти ёшида отаси тўнтариш натижасида ағдарилганидан сўнг келган. Меҳмед Усмонлилар тарихида Сулаймондан кейин энг узоқ ҳукмронлик қилган иккинчи султонга айланди[1]. Унинг ҳукмронлигининг дастлабки ва охирги йиллари ҳарбий мағлубият ва сиёсий беқарорлик билан тавсифланган бўлса, кейинги йилларида Кўпрüлü даври билан боғлиқ бўлган империянинг бойлигини қайта тиклашни назорат қилди[2]. Меҳмед ИВ замондошлари томонидан айниқса тақводор ҳукмдор сифатида танилган ва ўзининг узоқ ҳукмронлиги даврида амалга оширилган кўплаб истилолари учун „муқаддас жангчи“ деб аталган[3].

Меҳмед ИВ
Усмонлилар империяси подшоҳи
Ҳукмронлигининг бошланиши: 1648
Ҳукмронлигининг тугаши: 1687
Ўтмишдош: Иброҳим И
Ворис:Сулаймон ИИ
Туғилган санаси: 2-январ 1642-йил
Туғилган жойи:Истанбул, Усмонлилар империяси
Вафот санаси:1-июн 1693-йил(1693-06-01)
(51 ёшда)
Вафот жойи:Эдирне
Турмуш ўртоғи:Рабиа Гулнуш Султон
Афифе Ҳотун
Сиёвуш Ҳотун
Гüлбеяз Ҳотун

Меҳмед ИВ ҳукмронлиги даврида империя Европада ҳудудий кенгайиш чўққисига чиқди. У ёшлигиданоқ овга қизиқиб қолган, бунинг учун уни „Овчи“ деб аташади[4]. 1687-йилда Меҳмед Муқаддас Лиганинг давом этаётган уруши натижасида аскарлар томонидан ағдарилди. Кейинчалик Эдирнага сургун қилинди. 1693-йилда вафот этди[4].

Биографияси

Меҳмед 1642-йилда Константинополдаги Топкапи саройида туғилган. Султон Иброҳимнинг (1640–48) асли рус бўлган Турхон Султондан ўғли ва асли юнон бўлган Кўсем Султоннинг набираси эди[5][6]. Туғилганидан кўп ўтмай Иброҳим чақалоқни сардобага ташлаб юборди. Меҳмедни ҳарам хизматкорлари қутқарди. Бироқ бу Меҳмеднинг бошида бир умрлик чандиқ қолдирди.

Меҳмед тахтга 1648-йилда олти ёшида, Усмонлилар сулоласи учун жуда беқарор бир даврда ўтирди. 1649-йил 21-октябрда Меҳмед акалари Сулаймон ва Аҳмад билан бирга суннат қилинди.

Меҳмеднинг бувиси ва регенти Кўсем Султон исёнчиларни қўллаб-қувватлаганликда ва султонни заҳарлаб, унинг ўрнига унинг ўгай укаси Сулаймонни қўйиш ниятида гумон қилинган. Натижада Меҳмед 1651-йил сентабрида бувисининг ўлим ҳақидаги фармонини имзолашга рози бўлади[7].

Империя сарой фитналари билан бир қаторда Анадолудаги қўзғолонларга дуч келди. Усмонли денгиз флотининг Дарданел бўғози ташқарисида венецияликлар томонидан мағлубиятга учрагани ва Константинополдаги ғалаёнларга сабаб бўлган озиқ-овқат танқислиги туфайли оғир вазият юзага келган. Айнан шу шароитда Меҳмеднинг онаси Кöпрüлü Меҳмед Пошога Садр вазир сифатида тўлиқ ижро этувчи ваколатларни берди[8]. Кöпрüлü 1656-йил 14-сентябрда лавозимга киришди.

Меҳмед ҳукмронлиги Усмонлилар бойлигининг жонланиши билан ажралиб туради. Крит уруши (1645-1669) пайтида улар Венеция ва Критдан Эгей оролларини қайтариб олдилар[9]. Шунингдек, улар Трансилвания (1660) ва Полшага (1670–1674) қарши муваффақиятли юриш қилди. Меҳмед ИВ Пётр Дорошенконинг вассаллигини қабул қилганда, Усмонлилар ҳукмронлиги Подолия ва Украинанинг ўнг қирғоғига ёйилди. Бу воқеа Усмонлиларни Рус-Туркия урушига (1676-1681) олиб келди. Унинг кейинги вазири Кўпрüлü Меҳмеднинг асранди ўғли Мерзифонлу Қора Мустафо 1678-йилда 70000 аскар билан Чиҳйринни қамал қилиб, Россияга қарши юришларни бошқарган[10]. Кейинчалик 1683-йилда Австрия ҳукмронлигига қарши Имре Токоли Венгрия қўзғолонини қўллаб-қувватлади. Венгрия бўйлаб катта қўшин билан юриш қилди ва Венани қамал қилди. Каленберг тепалигидаги Вена жангида Усмонлилар машҳур қирол Иоанн ИИИ Собиэски (1674-1696) бошчилигидаги Полша-Литва қўшинлари ва унинг иттифоқчилари, хусусан, Император армияси томонидан ҳалокатли мағлубиятга учратилди[11].

Манбалар

  1. ↑ Бöрекçи, Гüнҳан „Меҳмед ИВ“, . Энcйcлопедиа оф тҳе Оттоман Эмпире Áгостон: , 2009 — 370–371-бет. 
  2. ↑ ҳттп://www.тҳеоттоманс.орг/энглиш/индех.асп
  3. ↑ ҳттп://www.османли700.ген.тр/энглиш/энгиндех.ҳтмл
  4. ↑ 4,0 4,1 Бöрекçи, Гüнҳан „Меҳмед ИВ“, . Энcйcлопедиа оф тҳе Оттоман Эмпире Áгостон: , 2009 — 370–371-бет. 
  5. ↑ Афёнcу. Турҳан Султан. Истанбул: Едитепе Яйıневи, 2015 — 27-бет. ИСБН 978-605-9787-24-6. 
  6. ↑ Финкел, Cаролине. Осман'с Дреам: Тҳе Сторй оф тҳе Оттоман Эмпире, 1300–1923. Неw Ёрк: Басиc Боокс, 2005 — 197-бет. ИСБН 978-0-465-02396-7. 
  7. ↑ Заринебаф, Фариба. Cриме анд Пунишмент ин Истанбул: 1700–1800. Университй оф Cалифорниа Пресс, 2010 — 159-бет. ИСБН 978-0520262218. 
  8. ↑ Стреусанд, Доналд Э., Исламиc Гунпоwдер Эмпирес: Оттоманс, Сафавидс, анд Мугҳалс (Боулдер, Cоло.: Wествиэw Пресс, 2011), п. 57.
  9. ↑ Фароқҳи, Сураия. Тҳе Оттоман Эмпире анд тҳе Wорлд Ароунд Ит (эн). Блоомсбурй, 2006 — 22-бет. ИСБН 978-0857730237. 
  10. ↑ Давиэс, Бриан. Эмпире анд Милитарй Револутион ин Эастерн Эуропе: Руссиа'с Туркиш Wарс ин тҳе Эигҳтеэнтҳ Cентурй (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2011 — 9-бет. ИСБН 978-1-4411-6880-1. 
  11. ↑ Финкел, Cаролине. Осман'с Дреам: Тҳе Сторй оф тҳе Оттоман Эмпире, 1300–1923. Басиc Боокс, 2006 — 286–287-бет. ИСБН 978-0-465-02396-7.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mehmed_IV" dan olindi