Ziyosfera

Mehmetchik

Turkiya mustaqillik urushi paytida Mehmetchiklarning okoplarda miltiqlariga oʻrnatilgan nayzalar bilan turgan holati

Mehmetçik (soʻzma-soʻz „Kichkina Mehmet“) – Usmonli imperiyasi va Turkiyada askarlarning xalq orasida qoʻllaniladigan umumiy nomi.

Bu nom Turkiyada keng tarqalgan erkaklar ismi Mehmetning oxiriga mehr-muhabbat maʼnosini anglatuvchi „chik“ qoʻshimchasini kiritish orqali paydo boʻlgan[1]. „Mehmetchik“ soʻzining turk askarining umumiy nomi sifatida qachon va qanday ishlatila boshlangani aniq maʼlum emas.

Birlashgan Qirollikda bunga oʻxshash nom „Tommy Atkins“, AQShda „Doughboy“ yoki „G. I. Joe“[2], Avstraliyada „Digger“[3], Yangi Zelandiyada esa AQSH fuqarolar urushi davrida Konfederatsiya tomonida jang qilgan askarlarga nisbatan „Johnny Reb“[4] ishlatilgan[5][6]. Misol uchun, „Piyoda Mehmetchi“ (piyoda askar „kichkina Mehmet“), „Otliq Mehmetchi“ (otliq askar „kichkina Mehmet“), „Toʻpchi Mehmetchi“ (toʻpchi „kichkina Mehmet“) kabi atamalar, oddiy „Mehmetchi“ atamasidan farqli oʻlaroq, amalda deyarli ishlatilmagan[7].

Tarixi

Mehmetchik nomining kelib chiqishi haqidagi rivoyatlardan biriga koʻra, 1912-yil yanvarda Trablusgarp’dagi Tobruk jangida shahid boʻlgan Mehmet ismli askarning oʻlimi Polk daftariga „birinchi shahidimiz Mehmetchik“ deb yozilgan[8]. Bu fikrni Zeki Teoman „Yillar boʻyi Tarix“ jurnalining 1984-yil oktyabr sonida „Mehmetchik nomi qayerdan kelgan“ sarlavhasi ostidagi maqolasida ilgari surgan[9]. Boshqa bir rivoyatga koʻra, „Mehmetchik“ iborasi ilk bor Birinchi jahon urushi davrida Madina mudofaasi paytida Fahrettin Posho tomonidan juma xutbasida ishlatilgan[10]. Yana bir qarashga koʻra, „Mehmetchik“ iborasi dastlab Birinchi jahon urushida Chanoqqalʼa frontida jang qilgan Bigali Mehmet Chavush (1878-1964) uchun qoʻllanilgan[11][12][13][14]. 1915-yil 4-martdagi ingliz qoʻshinlari tushirilishi paytida uning qahramonligi okopdan okopga tarqalgan. Mehmet Chavushning nomiga mehr-muhabbat maʼnosini beruvchi „-chik“ qoʻshimchasi qoʻshilishi bilan u „Mehmetchik“ deb atala boshlangan va bu nom vaqt oʻtishi bilan barcha askarlarga nisbatan „Mehmetchik“ deyilishiga ilhom bergan, deb hisoblanadi[9][15]. „Mehmetchik“ ismini Usmonli podshosi Mahmud II tomonidan Yenicheri oʻchogʻi yopilgandan soʻng tashkil etilgan yangi armiyaga „Asakir-i Mansure-i Muhammadiya“ nomi berilgani bilan bogʻliq fikrlar ham mavjud.

Mehmetchi iborasining tugʻilish tarixi aniq maʼlum boʻlmasa-da, Sebîlürreşâd gazetasining 1916-yil 26-oktyabr sonida Chanoqqalʼada qahramonlik koʻrsatgan askarlar uchun M. F. imzosi bilan „Mehmetchi sheʼri“ sarlavhali sheʼrning chop etilishi; Mehmetchik soʻzi „Chanoqqal’a mudofaasi munosabati bilan“ paydo boʻlganligining dalili sifatida qaralgan.

Urushdan keyin yozilgan koʻplab xotiralarda ham Mehmetchik nomi hozirgi maʼnosida ishlatilgan. Chanoqqal’a frontida ham xizmat qilgan Mehmet Shevki Yazmanning 1928-yilda Mehmetchik nomi bilan Yevropada nashr etilgan Galitsiya xotiralari bunga misol boʻla oladi.

Chanoqqal’ada qoʻlga kiritilgan zafar va kurash ruhi Istiqlol armiyasida ham davom etgan; Mehmetchik ismini qoʻllash Ozodlik urushidan keyin keng tarqalgan boʻlib, Koreya urushi va Kipr tinchlik harakatlari gazetalarida turk harbiy „Mehmetchik“ deb atalgan.

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Zabeti Mindoab, Nasrin „Türk Dilinde Küçültme Kavramı ve Küçültme Ekleri“ (7 şubat 2022). 13 mart 2020da asl nusxadan arxivlangan.
  2. ↑ Nicole D., Hook C.. Ottoman Infantryman 1914-18. Osprey Publishing, 2010 — 978—1-84603-506-7-bet. 
  3. ↑ Taylor P., Cupper P.. Gallipoli, A Battlefield Guide. Kangaroo Press, 1989. ,
  4. ↑ Şehnaz Tahir Gürçağlar. The politics and poetics of translation in Turkey, 1923-1960. Rodopi, 2008 — 262-bet. 
  5. ↑ David Nicole, (Illustrated by Christa Hook), Ottoman Infantryman 1914–18, Osprey Publishing, 2010, ISBN 978-1846035067, p. 38.
  6. ↑ Phil Taylor, Pam Cupper, Gallipoli, A Battlefield Guide, Kangaroo Press, 1989, [page needed]
  7. ↑ k primeru, Arif Bilge. Anadolunun Türkleşmesi, İslâmlaşması ve aramızdaki Rumlar Tarihi. Ülkü Basımevi, 1971. 
  8. ↑ „"VAH MEHMETÇİK, VAH"“ (20 haziran 2016). 2016-yil 25-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 23-dekabr.
  9. ↑ 9,0 9,1 Arslan, Ömer „Çanakkale Fedekarı Bigalı Mehmet Çavuş“. 7 ağustos 2021da asl nusxadan arxivlangan.
  10. ↑ „'Mehmetçik' ifadesi ilk Medine müdafaasında kullanıldı“ (Türkçe). www.timeturk.com (6 şubat 2022). 2022-yil 6-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 23-dekabr.
  11. ↑ Tarı Güner, Safiye.. „Bigalı Mehmet Çavuş mezarı başında anıldı“ (Turkish) (2017-yil 4-fevral). 2017-yil 5-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 5-oktyabr.
  12. ↑ „Mehmetçik'in isim babasına anıt mezar“ (Turkish) (2017-yil 22-may). 2017-yil 5-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 5-oktyabr.
  13. ↑ Tarı Güner, Safiye.. „İlker Başbuğ, Bigalı Mehmet Çavuş'un mezarını ziyaret etti“ (Turkish) (2017-yil 19-yanvar). 2017-yil 22-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 5-oktyabr.
  14. ↑ David Nicole, (Illustrated by Christa Hook), Ottoman Infantryman 1914–18, Osprey Publishing, 2010, ISBN 978-1846035067, p. 38.
  15. ↑ Hacıömeroğlu, Adil „Yolumuz Mehmet Çavuş’a düştü“ (Türkçe). Aydinlik.com.tr (6 şubat 2022). 2021-yil 18-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 23-dekabr. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mehmetchik" dan olindi