Ziyosfera

Mehnat kuni

Меҳнат куни — сентабр ойининг биринчи душанбасида Америка ишчи ҳаракатини, меҳнаткашларнинг АҚШ тараққиёти ва ютуқларига қўшган ҳиссаларини ҳурмат қилиш ва эътироф этиш учун АҚШда федерал байрамдир.[1][2][3] Унга тўғри келадиган уч кунлик дам олиш кунлари Меҳнат куни деб номланади.

ХИХ аср охиридан бошлаб, касаба уюшмалари ва ишчилар ҳаракати кучайганлиги сабабли, касаба уюшмалари меҳнат байрамини нишонлаш кунини белгилашни таклиф қилишди. „Меҳнат куни“ Неw Ёрк шаҳрида биринчи парадни ташкил этган Марказий меҳнат уюшмаси ва Меҳнат рицарлари томонидан илгари сурилди. 1887-йилда Орегон АҚШдаги биринчи штат бўлиб, уни расмий байрам сифатида нишонлади. 1894-йилда расмий федерал байрамга айланган вақтга келиб , АҚШнинг ўттизта штати Меҳнат кунини расман нишонлади.[4]

Канаданинг Меҳнат куни сентабр ойининг биринчи душанбасида ҳам нишонланади. 80 дан ортиқ бошқа мамлакатлар 1-май Халқаро меҳнаткашлар кунини, қадимги Европа байрами 1- майни нишонлайдилар. Биринчи Май 1886-йил 1-4-май кунлари Чикагода бўлиб ўтган умумий меҳнат қоралаши ва Ҳаймаркет ишига олиб келган воқеаларни хотирлаш учун социалистик ва коммунистик партияларнинг Иккинчи Халқаро ташкилоти томонидан танланган.[5]

Тарих

Келиб чиқиши

Америка Меҳнат Федерацияси вице-президенти ПЖ МакГуайр кўпинча АҚШдаги Меҳнат кунининг отаси сифатида эътироф этилади.

ХИХ асрнинг охиридан бошлаб, касаба уюшмалари ва ишчилар ҳаракати кучайгани сабабли, касаба уюшмаларининг турли гуруҳлари меҳнат байрамини нишонлаш учун турли хил кунларни танладилар. АҚШда „Меҳнат куни“ деб номланган сентабр байрами биринчи марта 1880-йилларнинг бошларида таклиф қилинган.

Ҳодиса келиб чиқишининг муқобил ҳисоблари мавжуд. Фамилиялари ўхшаш бўлган икки кишининг авлодлари, уларнинг катта бобоси байрамнинг ҳақиқий отаси бўлганини даъво қиладилар.[6]

Меҳнат кунининг дастлабки тарихига кўра, бу воқеа 1882-йил сентабр ойида Неw Ёрк шаҳрида чақирилган Меҳнат рицарларининг Бош Ассамблеяси муносабати билан бошланган[7] Ушбу яширин рицарлар йиғилиши муносабати билан 5 сентабр куни Неw Ёрк Марказий Меҳнат Иттифоқи (CЛУ) ҳомийлигида турли меҳнат ташкилотларининг оммавий паради бўлиб ўтди.[7] CЛУ котиби Метю Магуайр ушбу муваффақиятли оммавий намойишдан сўнг ҳар сентабр ойининг биринчи душанбасида миллий Меҳнат куни байрамини ўтказишни биринчи бўлиб таклиф қилгани учун ҳисобланган.[6][8]

Муқобил назария Меҳнат куни ғояси Питер Ж. МакГуайрнинг ташаббуси бўлган, деб таъкидлайди, Америка Меҳнат Федерацияси вице-президенти, ким Торонтога ташриф буюрганидан сўнг, у май ойида меҳнатни нишонлаётган парадларни кўрган[9][10] ][10] 1882-йилнинг баҳорида дастлабки таклифни илгари сурган эди[4] Мак-Гуайрнинг сўзларига кўра, 1882-йил 8-майда у Неw Ёрк шаҳрида янги ташкил этилган Марказий ишчилар уюшмасига „меҳнаткашлар синфлари учун умумий байрам“ кунини белгилашни таклиф қилган.[11] МакГуайрнинг сўзларига кўра, у бундан кейин тадбирни уюшган меҳнат бирдамлиги ва кучини оммавий намойиши сифатида кўча паради билан бошлашни тавсия қилди, марш ортидан сайр қилиш, унда иштирок этувчи маҳаллий касаба уюшмалари чипталарни пул йиғиш учун сотишлари мумкин.[11] МакГуайрнинг сўзларига кўра, у сентабр ойининг биринчи душанбасини бундай оммавий байрам учун идеал сана сифатида таклиф қилган, чунки оптимал об-ҳаво ва сананинг тақвимдаги ўрни, тўртинчи июл ва Шукрона куни давлат байрамлари ўртасида ўтирган.[11]

Меҳнат куни пикниклари ва бошқа оммавий йиғилишларда таниқли меҳнат раҳбарларининг нутқлари тез-тез бўлиб турди.[12]

1909-йилда Америка Меҳнат Федерацияси Конвенцияси Меҳнат кунидан олдинги якшанбани ишчи ҳаракатининг маънавий ва маърифий жиҳатларига бағишлаш учун „Меҳнат якшанбаси“ деб белгилади.[8] Баъзи черковлар буни тан олишда давом эцалар-да, бу иккинчи даражали сана машҳур маданиятда сезиларли таъсирга эриша олмади.[13]

Тадбирнинг машҳурлиги бутун мамлакат бўйлаб тарқалди. 1887-йилда Орегон АҚШдаги биринчи штат бўлиб, Меҳнат кунини расмий давлат байрамига айлантирди. 1894-йилга келиб, АҚШнинг ўттизта штати аллақачон Меҳнат кунини расмий равишда нишонлаётган эди. Ўша-йили Конгресс сентабр ойининг биринчи душанбасини Меҳнат куни деб тан олиш ва уни расмий федерал байрам қилиш тўғрисидаги қонун лойиҳасини қабул қилди. Президент Гровер Кливленд 28 июнда қонун лойиҳасини имзолади[4][14] Бироқ, федерал қонун буни фақат федерал ишчилар учун байрам қилди. 1930-йилларнинг охирларида касаба уюшмалари ишчиларни дам олиш кунини олиш учун иш ташлашга ундаган.[15] АҚШнинг барча штатлари, Колумбия округи ва АҚШ ҳудудлари кейинчалик Меҳнат кунини қонуний байрамга айлантирдилар.[16]

Меҳнат куни ва май куни

1894-йилда Вашингтондаги Пенсилвания авенюсида меҳнат байрами паради

1-май санаси (Қадимги Европа халқ байрами — Май куни) 1886-йилда меҳнат байрамини нишонлаш учун муқобил байрам сифатида пайдо бўлган ва кейинчалик Халқаро меҳнаткашлар куни сифатида танилган. Бу сана Америка Меҳнат Федерациясининг 1885-йилги конвенциясидан келиб чиққан бўлиб, у 1886-йил 1 майдан саккиз соатлик иш кунини қабул қилишга чақирувчи резолюцияни қабул қилган[17] Қисқартирилган иш кунига эришиш учун музокаралар олиб борилиши кўзда тутилган бўлса-да, бу талабни бажариш учун иш ташлашдан фойдаланиш тан олинди ва 1 май келишилган иш ташлаш ҳаракати санаси сифатида илгари сурилди.[17] Бу сананинг 1886-йил 4-майдаги қонли Ҳаймаркет иши билан яқинлиги Биринчи Майнинг радикал обрўсини янада оширди.[13]

Ўша пайтда касаба уюшмалари ўртасида ишчиларни нишонлаш байрами қачон бўлиши кераклиги ҳақида келишмовчиликлар мавжуд эди, баъзилари сентабр ойидаги марш ва пикник санасини давом эттиришни тарғиб қилишди, бошқалари эса 1 майни сиёсий айблов санасини белгилашга интилишди. Консерватив демократ президент Гровер Кливленд 1-майдаги меҳнат байрами Ҳаймаркет иши хотирасига айланиши ва бутун дунё бўйлаб 1-май хотирасини қўллаб-қувватлаган социалистик ва анархистик ҳаракатларни кучайтиришидан хавотирланганлардан бири эди.[18] 1887-йилда у 1894-йилда имзолаган қонун орқали[19] бу санани АҚШнинг федерал байрами сифатида расман қабул қилиб, камроқ яллиғланишли алтернатив сифатида сентабр ойидаги Меҳнат куни байрамини оммавий равишда қўллаб-қувватлади[8]

1950-йилларнинг ўрталаридан бошлаб АҚШ 1-май куни содиқлик куни ва ҳуқуқ кунини нишонлайди. Меҳнат кунидан фарқли ўлароқ, қонуний давлат байрамлари ҳам эмас (бунда давлат идоралари ва кўпчилик корхоналар уларни нишонлаш учун ёпилмайди) ва шунинг учун нисбатан ноаниқ бўлиб қолди. Садоқат куни расмий равишда бир неча шаҳарларда нишонланади, баъзи адвокатлар уюшмалари эса қонун устуворлигини нишонлаш учун Адвокатлар куни тадбирларини ўтказадилар.[20][21]

Ёзнинг норасмий охири

Меҳнат куни „ёзнинг норасмий охири“[22] деб аталади, чунки у маданий ёз мавсумининг тугашини англатади. Кўпчилик икки ҳафталик таътилни Меҳнат куни дам олиш кунлари тугайдиган икки ҳафта давомида олади.[23] Мактаб ва спорт каби кўплаб кузги машғулотлар шу вақтдан бошланади.АҚШда кўплаб мактаб туманлари Меҳнат куни дам олиш кунларида дарсларни давом эттирадилар (қаранг: Мактабнинг биринчи куни). Баъзилар бир ҳафта олдин бошланади, Меҳнат куни дам олиш кунларини мактаб тақвимининг биринчи уч кунлик дам олиш кунларига айлантиради, бошқалари эса Меҳнат кунидан кейин сешанба кунини қайтаради. Ўрта Ғарбдаги кўплаб туманлар Меҳнат кунидан кейин мактабни бошлашни афзал кўрмоқда.[24]

АҚШда кўплаб мактаб туманлари Меҳнат куни дам олиш кунларида дарсларни давом эттирадилар (қаранг: Мактабнинг биринчи куни).Меҳнат куни „ёзнинг норасмий охири“[22] деб аталади, чунки у маданий ёз мавсумининг тугашини англатади. Кўпчилик икки ҳафталик таътилни Меҳнат куни дам олиш кунлари тугайдиган икки ҳафта давомида олади.[23] Мактаб ва спорт каби кўплаб кузги машғулотлар шу вақтдан бошланади.АҚШда кўплаб мактаб туманлари Меҳнат куни дам олиш кунларида дарсларни давом эттирадилар (қаранг: Мактабнинг биринчи куни). Баъзилар бир ҳафта олдин бошланади, Меҳнат куни дам олиш кунларини мактаб тақвимининг биринчи уч кунлик дам олиш кунларига айлантиради, бошқалари эса Меҳнат кунидан кейин сешанба кунини қайтаради. Ўрта Ғарбдаги кўплаб туманлар Меҳнат кунидан кейин мактабни бошлашни афзал кўрмоқда.[24] Баъзилар бир ҳафта олдин бошланади, Меҳнат куни дам олиш кунларини мактаб тақвимининг биринчи уч кунлик дам олиш кунларига айлантиради, бошқалари эса Меҳнат кунидан кейин сешанба кунини қайтаради. Ўрта Ғарбдаги кўплаб туманлар Меҳнат кунидан кейин мактабни бошлашни афзал кўрмоқда.[24]

Манбалар

  1. ↑ У.С. Департмент оф Лабор, „Лабор Дазе — Приде, Чаос анд Кегс он Лабор’с Фирст ʻДай’“
  2. ↑ „Ҳисторй оф Лабор Дай“. дол.гов. У.С. Департмент оф Лабор. Қаралди: 2020-йил 16-май.
  3. ↑ „Лабор Дай 2020“. Ҳисторй.cом. А&Э Телевисион Нетwоркс. Қаралди: 2020-йил 16-май.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Тҳе Бридгемен'с магазине. Интернатионал Ассоcиатион оф Бридге, Струcтурал анд Орнаментал Ирон Wоркерс, 1921 — 443–444-бет. Қаралди: 2011-йил 4-сентябр. 
  5. ↑ Ротҳман, Лилй (Май 1, 2017). „Тҳе Блоодй Сторй оф Ҳоw Май Дай Беcаме а Ҳолидай фор Wоркерс“. Тиме. Ретриэвед 2018-03-18.
  6. ↑ 6,0 6,1 "МcГуире ор Магуире? А Туссле Овер Wҳо Фоундед Лабор Дай, „ бй Женнй Гросс, Тҳе Неw Ёрк Тимес, Септембер 6, 2020
  7. ↑ 7,0 7,1 “Оригин оф Лабор Дай", Cинcиннати Трибуне, Септембер 1, 1895, Спеcиал Лабор Дай супплемент, п. 26.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 „Унитед Статес Департмент оф Лабор: Тҳе Ҳисторй оф Лабор Дай“. 2017-йил 25-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 3-ноябр.
  9. ↑ „Ҳисторй – Cарпентерс' Дистриcт Cоунcил оф Онтарио“ (эн-CА). 2020-йил 31-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-сентябр.
  10. ↑ 10,0 10,1 „Лабоур дай – а ҳолидай борн ин Cанада“ (эн-УС). Cанадиан Лабоур Cонгресс (2018-йил 3-сентябр). Қаралди: 2020-йил 2-сентябр.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 П.Ж. МcГуире, „Лабор Дай — Иц Биртҳ анд Сигнифиcанcе“, Тҳе Унион Агент [Кентуcкй], вол. 3, но. 9 (Септ. 1898), п. 1.
  12. ↑ МcКеэвес. „Лабор Дай'с сурприсинглй радиcал оригинс“ (эн). Натионал Геограпҳиc (2020-йил 4-сентябр). Қаралди: 2020-йил 6-сентябр.
  13. ↑ 13,0 13,1 МcДоналд. „8 Фаcц Абоут Лабор Дай“ (эн). Ментал Флосс (2019-йил 5-август). Қаралди: 2020-йил 6-сентябр.
  14. ↑ „Публиc Аcц оф тҳе Фифтй-Тҳирд Cонгресс оф тҳе Унитед Статес“ (ПДФ). Унитед Статес Статутес ат Ларге. 28-жилд. 1894. 96-бет. Қаралди: Септембер 4, 2020.
  15. ↑ Загорскй, Жай. „Ҳаве wе форготтен тҳе труэ меанинг оф Лабор Дай?“. Тҳе Cонверсатион УС (2017-йил 29-август). Қаралди: 2019-йил 1-сентябр.
  16. ↑ „Тҳе Ҳисторй оф Лабор Дай“ (эн-УС). Унитед Ауто Wоркерс (2017-йил 30-август). 2020-йил 10-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-сентябр.
  17. ↑ 17,0 17,1 Пҳилип С. Фонер, Май Дай: А Шорт Ҳисторй оф тҳе Интернатионал Wоркерс' Ҳолидай. Неw Ёрк: Интернатионал Публишерс, 1986; п. 19.
  18. ↑ Саллй Коҳн (Септембер 1, 2014). Wҳй Лабор Дай wас а политиcал мове. CНН. Ретриэвед Аугуст 3, 2018.
  19. ↑ „Книгҳц оф Лабор“. Прогрессиве Ҳисторианс (2007-йил 3-сентябр). 2007-йил 30-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  20. ↑ Оффиcе оф тҳе Федерал Регистер. Тҳе Cоде оф Федерал регулатионс оф тҳе Унитед Статес оф Америcа. Wашингтон, ДC: У.С. Говернмент Принтинг Оффиcе, 1967 — 42-43-бет. 
  21. ↑ „Ҳисторй оф Лаw Дай“ (эн). Америcан Бар Ассоcиатион. Қаралди: 2020-йил 6-сентябр.
  22. ↑ 22,0 22,1 Wеил, Мартин. „Лабор Дай wеэкенд брингс суммер то ан уноффиcиал cлосе“. Тҳе Wашингтон Пост (2019-йил 31-август).[сайт ишламайди]
  23. ↑ 23,0 23,1 „Лабор Дай: Тҳе Ласт (анд Бест) Чанcе фор а Суммер Ваcатион“. Травелоcитй.
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Чарлес, C. М.. Элементарй cлассроом манагемент. Пеарсон/Аллйн анд Баcон, 2008 — 20-бет. ИСБН 978-0-205-51071-9. Қаралди: 2011-йил 4-сентябр.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mehnat_kuni" dan olindi