Mekkel divertikuli
Меккел дивертикули — Ичак проксимал қисмини облитерацияси бузилиши туфайли келиб чиқувчи ёнбош ичак туг'ма аномалиясидир. Касаллик сариқлик йўлида учрайдиган бошқа туғма нуқсонлар билан бирга учрайдиган касаллик бўлиб, ингичка ичак касалликларининг энг кўпи ҳисобланади[2]. Лекин Мауо бу фикрга қўшилмаган ҳолда таъкидлаган эдики: „Меккел дивертикулини, кўпинча гумон қиладилар ва ахтарадилар, аммо кам учратадилар“.
| Меккел дивертикули | |
|---|---|
 Меккел дивертикули болалар хирургик касалликлари орасида 2 % ташкил қилади | |
| Хирургик касаллик | |
| КХК-10 | C17.3, Қ43.0[1] |
| КХК-9 | 152.3, 751.0 562 |
| ОМИМ | 155140 |
| МедлинеПлус | вбнм пед/1389 рад/425 |
Учраши
Меккел дивертикули тахминан 2 % учрайди. Кўпинча у инсон умрининг охиригача белги бермайди, баъзида аутопсиядагина аниқланади. Баъзи муаллифлар таъкидлашича дивертикулнинг клиник белгилари ва унга тенг асоратлари 25 % ҳолларда учрайди. Агарда бу иккала статистик маълумотни тўғри деб қабул қилсак, яъни Меккел дивертикули учрашининг салмоғи 2 %, клиник белгилар билан кечиши ва асорати 25 %ни ташкил қилса, умумий популяцияда ҳар икки юз одамдан бири ҳаёт мобайнида Меккел дивертикули билан боғлиқ бўлган клиник аломатлар ёки асоратларни бошидан кечиради. Лекин бу анча юқори кўрсаткич бўлиб ишончлилигига шубҳа туғдиради. 15 йил мобайнида 1 миллион аҳоли орасида ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, фақатгина 4 % аҳоли умри мобайнида Меккел дивертикулига хос аломатларни бошидан кечирган. Шуни эътиборга олган ҳолда айтиш мумкинки, аҳоли орасида Меккел дивертикули 1:1200 нисбатда учрайди. Бошқа туғма нуқсонлар, айниқса эмбрионал киндик чурраси, ошқозон-ичак тизими нуқсонлари (қизилўнгач ва тўғри ичак атрезияси), нерв ва юрак-томир тизими туғма нуқсонларида Меккел дивертикули йўлдош нуқсон сифатида кўп учрайди. Меккел дивертикулининг клиник белгилари кичик ёшдаги болаларда энг кўп учрайди.
| Болаларнинг ёши | Учраш частотаси (%) | |
|---|---|---|
| 1 ойлик | 85 | |
| 2 ёшгача | 77 | |
| 4 ёшдан катта | 15 |
Меккел дивертикули билан боғлиқ бўлган симптомлар мавжудлигига қараб биринчи икки йиллик ёшида 50 % болаларда тўғри диагноз қўйиш мумкин[3].
Патофизиологияси
Эмбрионал ривожланишнинг дастлабки босқичларида (бошланғич) примитив ичак сариқлик йўли орқали сариқлик қопи билан бирикади. Ривожланишнинг 5-ҳафтасида орқага ривожланиш, яъни 6-ҳафтага келиб қорин олд девори ва ингичка ичак ўртасидаги алоқа облитерацияга учраш ва сурилиб кетиш йўли билан узилади[4]. Сариқлик йўлининг ҳар хил патологияси, унинг қисман ёки тўлиқ инволюциясига (облитерацияга учраб сурилиб кетиши) боғлиқ. Масалан, ёнбош ичак билан қорин олд деворини (киндик соҳасида) туташтирувчи сариқлик йўли бутунлай очиқ бўлиши мумкин. Бунда киндикдан вақти-вақти билан ичак ажралмаси чиқиб туради. Сариқлик йўли дистал қисмининг облитерацияга учрамаслиги, киндикнинг нотўлиқ оқмасига сабаб бўлади. Бу турдаги оқма тўлиқ оқмага нисбатан кўп учрайди. Сариқлик йўли проксимал ва дистал қисмининг облитерацияга учраб, ўрта қисми очиқ қолиши қорин бўшлиғида киста ривожланишига сабаб бўлади. Баъзида омфоломезентериал оқим (йўл) облитерацияга учрасаю, лекин сурилиб кетмаса, ёнбош ичак ва киндик орасида фиброз тўқимадан иборат тизимча қолади. Бу эса унинг атрофида ичак қовузлоқларининг буралиб қолиши натижасида странгулястион ёки обтурацион ичак тутилишини келтириб чиқариши мумкин. Сариқлик йўли инволюциясининг тўлиқ охирига етмаслиги яна бир патологик ҳолат Меккел дивертикулига сабаб бўлади. Меккел дивертикули ёнбош ичак тутқичининг қарши тарафида жойлашган бўлади. Унинг асоси кенг ёки тор бўлиб, ёнбош ичак қон томирлари орқали озиқланади[5].
Патологик анатомияси
Дивертикул бир неча сантиметр узунликка эга бўлади, лекин жаҳон адабиётида қайд этилгандек, баъзида „баҳайбатлари“ ҳам учраши мумкин. Меккел дивертикулининг асоси кенг бўлган ҳолларда, ичидаги химуснинг бемалол ёнбош ичакга бушалиб туриши, деворидаги [[интрамурал лимфатик тўқималар]]нинг камлиги патологик ҳолатнинг симптомсиз ўтишини таъминлаб туради. Дивертикул деворини, кўпинча гетеротопик тўқималар ташкил қилади. Кўпинча бу ошқозон шиллиқ кавати тўқимаси бўлиб, дивертикулдан қон кетган ҳолларда у 80 %ни, симптомсиз ўтувчи ҳолларда бу кўрсаткич 10 %ни ташкил этади. Гетеротопик тўқималардан ошқозон ости бези тўқимаси дивертикули 2-6 % ҳолларда учрайди. Бошқа аъзо тўқималари, масалан, 12 бармоқли ичак, оч, ёнбош ва йўғон ичак тўқималари янада кам ҳолларда учрайди. Классик адабиётлардан бирида 413 та бемор тўғрисида маълумот берилган. Булардан 97 %ини Меккел дивертикули ташкил қилади. Шу ҳисобдан 74 % дивертикул учи озод ҳолда, 23 % қорин бўшлиғининг олди деворига, қолган 3 % бошқа тўқималарга ёпишганлиги қайд қилинади.
Клиникаси
Меккел дивертикулига хос учта асосий симптом мавжуд:
- 1. Ичакдан қон кетиш,
- 2. Қоринда оғриқ
- 3. Ичак тутилиши.
Ичакдан қон кетиш 25-56 % ҳолларда учрайди. Қон кам миқдорда кеца, ошқозон-ичак тизимининг дистал қисмларида ўтиш секинлашуви сабабли нажас қора рангда келади. Баъзида қон кетиш кўп миқдорда бўлса, нажас тўқ қизил рангга бўялади. Нажаснинг малина желеси сифатида келиши, унинг ичак шиллиғи билан аралашганлигини кўрсатади. Лекин бу ҳолларда ичак инвагинацияси билан қиёсий диагностика ўтказиш зарур бўлади. Меккел дивертикулида қон ошқозон-ичак тизимининг дистал қисмидан кетиши сабабли қон қусиш бунда қайд қилинмайди. Қон кетиш оғриқсиз кечади. Анемия белгилари ривожланади. Адабиётда берилган бир маълумотга кўра, 49 та Меккел дивертикулидан қон кетган болалардан 41 нафарига консерватив даво мобайнида ҳеч бўлмаганда бир маротаба қон қуйиш зарур бўлган. Кўпинча қон кетишини консерватив йўл билан бартараф қилса бўлади. Диагноз аниқлангандан сўнг, оператив даво ўтказиш шароитни ҳисобга олган ҳолда белгиланади. Қон кетиш кўп миқдорда бўлиб, консерватив даво ёрдам бермаган ҳолларда, тезкор усулда операция ўтказиш талаб қилинади. Меккел дивертикулидан қон кетиш манбайи, ундаги пептик яра ҳосил қилувчи қўзғалган ошқозон шиллиқ пардаси ҳисобланади. Кўп ҳолларда қонаётган яра ошқозон билан ёнбош ичак шиллиқ пардалари кесишган (туташган) соҳада ёки ёнбош ичакнинг дивертикул жойлашган деворининг қарама-қарши, ичак тутқичи тарафида кузатилади.
Дивертикулнинг белгиларидан яна бири, қорин бўшлиғида яллиғланиш мавжудлигини кўрсатувчи оғриқдир. Бу клиник кўриниш 25 % беморларда учрайди. Яллиғланиш аломатлари одатдагидек дивертикулит билан боғлиқ. Лекин амалиётда операциягача доимо хирурглар томонидан аппендицит деб баҳоланади. Қориндаги нохушлик, одатда, киндик атрофи соҳаларида сезилади. Кейинчалик эса дивертикулнинг кўчма бўлганлиги сабабли, қорин бўшлиғининг турли жойларида кузатилиши мумкин. Дивертикулитнинг учдан бири перфорация билан якунланади. Бунда, албатта, дивертикулда пептик яра ҳосил қилган ошқозон шиллиқ пардаси мавжуд бўлади. Қориндаги оғриқ, баъзида дивертикулнинг ингичка асосида буралиб қолиши натижасида ҳам пайдо бўлади. Бундай асорат дивертикулнинг ишемиясига, баъзида эса перфорациясига ёки флегмонасига ҳам сабаб бўлади.[6] Учинчи кам аҳамиятга эга бўлмаган, 30-35 % беморларда учрайдиган клиник кўриниш — ичак тутилишидир. Бу кичик ёшдаги болаларда кўп учрайди. Катта ёшдаги болаларда эса дивертикулнинг бошқа клиник кўринишлари учрайди. Операциягача ичак тутилиши диагнози дивертикул асорати сифатида жуда кам қўйилади. Меккел дивертикулида ичак обструксиясининг механизми бир нечта сабабларга боғлиқ бўлади. Шулардан бири ичак инвагинациясидир. Дивертикул фиброз тортма билан қорин олд деворига туташган ҳолларда, унинг атрофида ичак қовузлоқлари айланиб қолиши ёки ички чурра ҳосил бўлиши мумкин. Дивертикулда ичак обструксияси юқорида кўрсатилган учала сабаблар натижасида (инвагинация, ичак буралиши, ички чурра) бир хил даражада учрайди[7].
Диагностикаси
Меккел дивертикули диагнозини қўйиш унинг клиник белгилари ва шифокорнинг бу касаллик тўғрисидаги маълумоти даражасига боғлиқ. Ошқозон-ичак тизими пастки қисмларидан қон кетиш, айниқса, кичик ёшдаги болаларда, кўпинча Меккел дивертикули билан боғлиқ бўлади. Ошқозон шиллиқ пардасини сстинтография усулида аниқлаш 1967-йили таклиф қилинди. Клиникада бу усул 1970-йилдан татбиқ қилина бошлади. Бу текширувнинг принсипи шундан иборатки, ошқозон шиллиқ ишлаб чиқарувчи ҳужайралари радиоизотоп моддани ютиш ва экскреция қилиш хусусиятига эга. Радионуклиднинг аномал аккумуляцияси аниқланса, текширув ижобий ҳисобланади. Бунда Меккел дивертикули, кўпинча, қориннинг [[ўнг ёнбош соҳа]]ларида аниқланади. Ёнбош ичак ҳаракатчан бўлганлиги сабабли бошқа соҳаларда ҳам аниқланиши мумкин[8]. Ссинтография усулида Меккел дивертикулини аниқлаш илмий адабиётларда кўрсатилиши бўйича 50-92 %ни ташкил қилади. Бу усулда Меккел дивертикули аниқланса, ошқозон шиллиқ пардасининг бошқа эктопиялари ва ёлғон ижобий натижалар билан қиёсий диагностика ўтказиш зарур. Агарда Меккел дивертикулига жиддий ва асосли шубҳа ҳосил бўлса-да, сстинтографияда салбий натижа олинса, диагностик лапароскопия ўтказиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Қорин оғриги ва ичак тутилиши белгилари билан мурожаат қилган болаларда, камдан кам ҳолларда операциядан олдин Меккел дивертикули диагнози қўйилади. Агар боланинг ёши ва симптомлар йиғиндиси ичак инвагинациясига гумон туғдирсаю, перитонит белгилари бўлмаса, йўғон ичакни барий эритмаси билан тўлдириб ирригография ўтказиш зарур. Бу фақат текширув усули бўлмай, даволаш усули ҳам ҳисобланади. Меккел дивертикули диагностикасида ошқозон-ичак тизимининг юқори (пассаж) ва пастки қисмларини (ирригография) контраст рентгенологик текшириш ҳеч қандай баҳога эга эмас.[9] Кўпинча хирурглар ичак тутилиши ёки перитонит белгилари билан тушган болаларни „ўткир қорин“ ташхиси билан диагностик лапаротомия ўтказишга мажбур бўладилар, чунки ичак тутилиши ёки перитонитнинг сабаби аниқ бўлмайди. Шундай операцияларда баъзан Меккел дивертикули аниқланади[10].
Давоси
Меккел дивертикулининг хирургик давоси операциягача диагноз қўйилган ёки тасодифан операция пайтида, топилма сифатида аниқланганлигига боғлиқ. Кўпчилик ошқозон-ичак тизимидан қон кетган беморларда қон кетиш спонтан ҳолда тўхтайди ва операция вақтида актив қон кетиш кузатилмайди. Бу ҳолларда дивертикулни „понасимон“ резексия қилиб, кўндалангига тикиш керак. Операция вақтида қон кетиш дивертикул деворидан эканлигига амин бўлиш зарур. Чунки баъзида қон ёнбош ичакнинг тутқич ёки унинг қарама-қарши тарафидан кетади. Бундай ҳолларда, дивертикул билан бирга, ёнбош ичакни сегментар резексия қилиш зарур.[11] Бундай операцияларнинг натижаси доимо яхши бўлади, қайта қон кетиш кузатилмайди. Меккел дивертикули сабабли ичак инвагинация қайд этилса, аввал дезинвагинация ўтказилиб, кейин дивертикулектомия бажарилади. Агар бу операцияда ичак ҳажми торайиши кузатилса, ёнбош ичакни дивертикул билан бирга, сементар резексияси бажарилади. Афсуски, кўп ҳолларда, инвагинатнинг инфилтрацияси, некрози туфайли дезинвагинация қилишнинг иложи бўлмайди. Бунда дивертикул билан бирга, ёнбош ичакни сегментар резексияси ва анастомоз бажарилади. Баъзида эса инвагинат тўқимасининг чуқур ўзгаришлари туфайли резексия ва вақтинчалик стома қўйишга тўғри келади. Болаларда ичак обструксияси, баъзида сариқлик йўлининг қолдиғи атрофида ичакнинг буралиб қолиши ёки ички чурра ҳосил бўлиши натижасида юзага келиши мумкин. Бу ҳолларда хирургик даво ичак буралишни ва чуррани бартараф қилиш, сариқлик йўли қолдиғини резексия қилиш тавсия этилади. Дивертикул эса юқорида қайд этилган усулларда резексия қилинади.
Асоратлари ва олдини олиш
Меккел дивертикули сабаби билан юзага келадиган инвагинацияда, ичак буралиб қолишида ва ички чуррани сиқилишида дивертикулнинг перфорацияси ёки ичак гангренаси каби оғир асоратлар келиб чиқиши мумкин. Ўлим, айниқса, кичик ёшдаги болаларда инфексия (перитонит) билан боғлиқ бўлиб 10 %ни ташкил қилади. Операциядан кейинги яқин ва узоқ даврларда, бошқа лапаротомия операциясини ўтказган болалар каби чандиқли ичак тутилиши хавфи юқори бўлади. Киндик нуқсонларидан гранулома (Фунгус) болаларда кўп учрайди. Бу нуқсон кумуш нитрати эритмасида куйдириш йўли билан осон даволанади. Самара бўлмаган тақдирда сариқлик йўли ёки пешоб йўлининг тўла битмаганлигидан далолат беради. Бундай ҳолларда, финажасография ёрдамида ташхисга аниқлик киритиш мумкин. Сариқлик йўли ёки пешоб йўлининг битмаган қолдиғини оддий кесиб олиб ташлаш усули билан бартараф қилинади. Ошқозон-ичак тизими билан оқма ҳосил қилган ҳолларда, операция ёнбош ичакнинг бир қисмини „понасимон резексия қилиш“ йўли билан бартараф қилинади. Меккел дивертикулининг симптомсиз кечиши ҳолларида, хирургик усул қўллаш бир мунча қийинчиликлар туғдиради. Бола ёши улғайган сари, дивертикул клиник белгилар бериши камайишини ҳисобга олган ҳолда, операция пайтида, беҳосдан дивертикул аниқланса, резексия ўтказиш фақат кичик ёшдаги болаларда тавсия этилади. Катта болаларда эса дивертикул девори пайпасланиб кўрилиши керак. Агарда девори қаттиқлашганлиги аниқланса, резексия ўтказаш шарт. Чунки бу ошқозон шиллиқ пардасининг ёки ошқозон ости безининг эктопик жойлашганлигини белгиси ҳисобланади. Операция даврида агар бошқа патологик жараён топилмаса, дивертикулектомия ўтказиш керак бўлади[12].
Манбалар
- ↑ „Халқаро касалликлар таснифи“. www.ссв.уз. О'збекистон Республикаси Сог'лиқни сақлаш вазирлиги (6 октябр 2021-йил). 2022-йил 14-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-июл 2022-йил.
- ↑ наме="Меккел дивердикули" гроуп="Касаллик">„Меккелев дивертикул“. ру.wикипедиа.орг. Wикипедиа (14 март 2021-йил). Қаралди: 21-июл 2022-йил.
- ↑ Роббинс, С. Л., Кумар, В., & Cотран, Р. С. (2010). Роббинс анд Cотран патҳологиc басис оф дисеасе (8тҳ эд.). Пҳиладелпҳиа, ПА: Саундерс/Элсевиэр
- ↑ Драке, Р. Л., Вогл, W., Митчелл, А. W. М., Грай, Ҳ., & Грай, Ҳ. (2010). Грай’с анатомй фор студенц (2нд эд.). Пҳиладелпҳиа, ПА: Чурчилл Ливингстоне/Элсевиэр.
- ↑ Маттеи, П. (2011). Фундаменталс оф Педиатриc Сургерй. Неw Ёрк, НЙ: Спрингер Сcиэнcе+Бусинесс Медиа, ЛЛC.
- ↑ Раж Кумар Шарма анд Вир Кумар Жаин „Эмергенcй сургерй фор Меcкел'с дивертиcулум“. ҳттпс://www.нcби.нлм.ниҳ.гов/ (13 август2008 йил). Қаралди: 21-июл 2022-йил.
- ↑ Жоҳнстон А. О.; Мооре Т. (1976). „Cомплиcатионс оф Меcкел’с дивертиcулум“. Бритиш Жоурнал оф Сургерй. 63 (6): 453-454. дои:10.1002/бжс.1800630612. ПМИД 1084202. С2CИД 29734423.
- ↑ Самаин, Ж; Маэяэрт, С; Геусенс, Э; Муссен, Э (Мар-Апр 2012). „Сонограпҳиc финдингс оф Меcкел’с дивертиcулитис“. ЖБР-БТР. 95 (2): 103. ПМИД 22764670.
- ↑ Жоэл А., Баум „Меккелев дивертикул“. ҳттпс://www.мсдмануалс.cом/. Иcаҳн Счоол оф Медиcине ат Моунт Синаи (2020 йил октябр). Қаралди: 21-июл 2022-йил.
- ↑ Мартин ЖП, Cоннор ПД, Чарлес К (Фебруарй 2000). „Меcкел’с дивертиcулум“. Ам Фам Пҳйсиcиан. 61 (4): 1037-42, 1044. ПМИД 10706156.
- ↑ „Меккел дивертикултектомия“. www.Медлинеплус.гов. МедлинеПлус. Қаралди: 21-июл 2022-йил.
- ↑ ауро ЛФ, Георге C, Рао БС, Мартис ЖЖ, Менезес ЛТ, Шеной ҲД (2010). „Асймптоматиc Меcкел’с дивертиcулум ин адулц: ис дивертиcулеcтомй индиcатед?“. Сауди Ж Гастроэнтерол. 16 (3): 198-202. дои:10.4103/1319-3767.65199. ПМC 3003224. ПМИД 20616416.
Адабиётлар
М.М. Алиев, „Болалар хирургияси“ Тошкент — 2018