Meksika adabiyoti
Мексика адабиёти – испан тилидаги энг сермаҳсул ва таъсирли адабиётлардан бири бўлиб, Испания ва Аргентина адабиётлари билан бир қаторда туради. Бу адабиётнинг энг муҳим ва халқаро миқёсда тан олинган ёзувчилари орасида Оcтавио Паз, Алфонсо Реес, Cарлос Фуэнтес, Сергио Питол, Жосé Эмилио Пачеcо, Росарио Cастелланос, Фернандо дел Пасо, Жуан Рулфо, Амадо Нерво, Сор Жуана Инéс де ла Cруз, Рамóн Лóпез Веларде ва Cарлос де Сигüэнза й Гóнгора каби ижодкорлар бор. Уларнинг асарлари Мексиканинг бой тарихий тажрибаси, маданий хилма-хиллиги ва ижтимоий ўзгаришларини чуқур ифода этиб, испан тилидаги жаҳон адабиётига беқиёс ҳисса қўшган.
Мексика адабиётининг шаклланиши
Мексика адабиётининг илдизлари Месоамериканинг маҳаллий халқлари адабиёти ҳамда Испания адабий анъаналарига бориб тақалади. Испанлар келгач, местизаже (маданий аралашув) жараёни орқали янги адабиёт вужудга келди ва бу жараён Янги Испания вице-қироллигида адабиётнинг креолизация даврини бошлаб берди. Янги Испания адабиёти ўша даврда бутун Испания адабиётида ҳукмрон бўлган Испан Уйғониш даври ғоялари таъсирида ривожланди. Шу билан бирга, маҳаллий ёзувлар вице-қиролликдаги халқ тилидан олинган кўплаб ибораларни ўзлаштирди. Ўша давр асарларида кўтарилган мавзулар испан адабиётининг Мексикага хос ўзгача вариантини шакллантиришда муҳим рол ўйнади.
Мустамлака даврида Янги Испанияда барокко услубидаги ёзувчилар ижод қилди. Улар орасида Бернардо де Балбуэна, Cарлос де Сигüэнза й Гóнгора, Жуан Руиз де Аларcóн, Франcисcо де Cастро, Луис Сандовал Запата, Сор Жуана Инéс де ла Cруз, Диэго де Рибера ва Рафаэл Ландивар бор эди.
Мустақиллик арафасида эса янги авлод ёзувчилари испан яримороли адабиётидан миллий адабиётни озод қилиш ғоясини илгари сурдилар. Бу ҳаракатнинг илк намояндалари – Диэго Жосé Абад, Франcисcо Жавиэр Алегре ва Фриар Сервандо Тереса де Миэр эди. Янги Испания мустамлака бошқарувининг сўнгги йилларида Жосé Жоақуíн Фернáндез де Лизарди каби муҳим ёзувчилар етишиб чиқди. Унинг машҳур асари Эл Периқуилло Сарниэнто Мексика адабиётининг рамзига айланган бўлиб, Америка қитъасида ёзилган биринчи замонавий роман сифатида эътироф этилади.
ХИХ асрнинг иккинчи ярмига келиб, Лос мехиcанос пинтадос пор сí мисмос каби асарлар пайдо бўлди. Бу китоб ўша давр зиёлиларининг ўз ватандошларини қандай тасаввур қилганини, уларнинг турмуш тарзини ва жамият ҳақидаги қарашларини акс эттирган одоб-ахлоқ ва турмуш манзараларини тасвирловчи тўплам эди. ХИХ аср охирига бориб, Порфирио Дíаз ҳукумати даврида Мексика ёзувчилари ўша пайтда Европада ҳукмрон бўлган адабий оқимларга мойиллик билдира бошладилар. Шу тариқа Мексика адабиёти аста-секин маҳаллий илдизлардан чиқиб, Европа модернизми ва эстетик тамойиллари таъсирига ўта бошлади.
Мексика мустақиллигининг юз йиллиги (1910) муносабати билан Антологíа дел Cентенарио номли адабий лойиҳа йўлга қўйилди. Ушбу лойиҳа Мексиканинг биринчи юз йиллик адабиётини ўз ичига олган муаллифларни жамлашни мақсад қилган эди. Бироқ лойиҳа тўлиқ якунланмай, фақат биринчи жилди нашр этилди. У икки томдан иборат бўлиб, асосан тўпланган шеърий асарларни ўз ичига олган. Ушбу тўпламга ўша даврнинг таниқли шоирлари – Фриар Мануэл де Наваррете, Фернандо Cалдерóн ва Игнаcио Родрíгуэз Галвáн киритилган. Шу даврда модернизм оқимининг етакчи вакиллари сифатида Амадо Нерво ва Мануэл Гутиéррез Нáжера танилган. Шунингдек, ўша даврнинг бошқа машҳур ёзувчилари қаторида Луис Г. Урбина, Эфрен Реболледо, Жосé Жуан Таблада, Энриқуэ Гонзáлез Мартíнез ва Рамóн Лóпез Веларде ҳам Мексика адабиётига ўзининг сезиларли ҳиссасини қўшган.
Колумбгача бўлган адабиёт
Месоамерика халқлари ёзув тизимларини ишлаб чиққан бўлса-да, улар бу тизимлардан ўз адабиётларини сақлаш учун камдан-кам фойдаланганлар. Мексиканинг маҳаллий халқлари афсоналари ва адабий асарларининг аксарияти оғзаки ан’ана орқали авлоддан-авлодга етказилган.
Бизга ма’лумки, мексикаликлар орасида ёш руҳонийларнинг асосий фаолиятларидан бири ўз халқининг ше’рий асарлари ёки афсоналарини ёд олиш эди[1].
Мустақил Мексика ёзувчилари (ХИХ аср)
Эссечилар
- Луcас Аламáн (1792–1853)
- Серапио Бақуэиро Баррера (1865–1940)
- Мануэл Гутиéррез Нáжера (1859–1895).
- Антонио Менендез де ла Пеñа (1844–1912).
- Родолфо Менéндез де ла Пеñа (1850–1928).
- Жусто Сиэрра Мéндез (1848–1912).
- Жосé Васcонcелос (1882–1959).
Романнавислар ва ҳикоянавислар
- Игнаcио Мануэл Алтамирано (1834–1893).
- Ангел дел Cампо (1868–1908).
- Флоренcио Марíа дел Cастилло (1828–1863).
- Жосé Томáс де Cуэллар (1830–1894).
- Рафаэл Делгадо (1853–1914).
- Федериcо Гамбоа (1864–1939).
- Грегорио Лóпез (1897–1966).
- Мануэл Пайно (1810–1894).
- Гуиллермо Приэто (1818–1897).
- Виcенте Рива Палаcио (1832–1896)
- Жосé Рубéн Ромеро (1890–1952).
- Виcториано Саладо Алварез (1867–1931).
- Жусто Сиэрра О'Реиллй (1814–1861).
- Франcисcо Жавиэр Морено (1895–1961).
Шоирлар

- Мануэл Аcуñа (1849–1873).
- Мануэл Cарпио (1791–1860).
- Салвадор Дíаз Мирóн (1853–1928).
- Энриқуэ Гонзáлез Мартíнез (1871–1952).
- Энриқуэ Гонзáлез Ред (1899–1939).
- Мануэл Гутиéррез Нáжера (1858–1895).
- Ренато Ледуc (1898–1986).
- Рафаэл Лопез (1873–1943).
- Рамóн Лóпез Веларде (1888–1921).
- Амадо Нерво (1870–1919).
- Мануэл Жосе Отҳон (1858–1906).
- Жуан де Диос Пеза (1852–1910).
- Эфрен Реболледо (1877–1929).
- Алфонсо Реес (1889–1959).
- Жосé Жуан Таблада (1871–1945).
- Луис Г. Урбина (1864–1934).
- Гранаде Мириам (1995)
- Арианна Алварез (2001)
Замонавий ёзувчилар (ХХ ва ХХИ асрлар)
Мексика инқилоби бошланиши журналистика жанрининг ўсишига ёрдам берди. Фуқаролик можароси тугагач, инқилоб мавзуси Мариано Азуэла ва Родолфо Усигли қаламига мансуб романлар, ҳикоялар ва песаларда кўриниш бера бошлади. Бу тенденсия кейинчалик Росарио Cастелланос ва Жуан Рулфо каби ёзувчилар асарларида шаклланган миллий адабиётнинг гуллаб-яшнашини олдиндан белгилаб берди.
Шунингдек, саҳнага „тубжой адабиёти“ деб аталган йўналиш ҳам чиқди; у Мексиканинг маҳаллий халқлари ҳаёти ва тафаккурини тасвирлашга ҳаракат қилган. Бироқ қизиқ томони шундаки, бу ҳаракат вакилларининг бирортаси ҳам аслида тубжой вакили эмас эди. Бу йўналиш вакиллари орасида Риcардо Позас ва Франcисcо Рожас Гонзалез алоҳида ажралиб туради.
Эссечилар
- Жорге Cуэста (1903–1942)
- Гермáн Деҳеса (1944–2010)
- Риcардо Гарибай (1923–1999)
- Марго Глантз (1930–)
- Мануэл Ҳернáндез Гóмез (1950–)
- Ҳуго Ҳириарт (1942–)
- Cарлос Монсиваис (1938–2010)
- Оcтавио Паз (1914–1998)
- Óсcар Ренé Cруз Олива (1933–)
- Сергио Питол (1933–2018)
- Элена Пониатоwска (1932–)
- Виcенте Қуирарте (1954–)
- Алфонсо Реес (1889–1959)
- Гуиллермо Самперио (1948–)
- Сара Сефчович (1949–)
- Cарлос Ж. Сиэрра (1933–)
- Габриэл Заид (1934–)
Романнавислар ва ҳикоянавислар
- Абраҳам Ниссан (1969–)
- Андрес Аcоста (1964–)
- Жосé Агустíн (1944–)
- Ҳомер Ариджис (1940–)
- Инéс Арредондо (1928–1989)
- Жуан Жосé Арреола (1918–2001)
- Ренé Авилéс Фабила (1940–)
- Ренé Авилéс Рожас (1911–1979)
- Мариано Азуэла (1873–1952)
- Марио Беллатíн (1960–)
- Cармен Боултон (1954–)
- Жуан де ла Cабада Вера (1901–1986)
- Неллиэ Cампобелло (1900–1986)
- Росарио Cастелланос (1925–1974)
- Жосé де ла Cолина (1934)
- Алберто Чимал (1970)
- Леонардо Да Жандра (1951–)
- Ампаро Дáвила (1928)
- Гуадалупе Дуэñас (1920–2002)
- Салвадор Элизондо (1932–2006)
- Беатриз Миррор
- Лаура Эсқуивел (1950–)
- Wиллиам Фаданелли (1963–)
- Ж. М. Сервин (1962)
- Бернардо Фернáндез
- Жорге Ферретис (1902–1962)
- Ҳериберто Фрíас (1870–1925)
- Cарлос Фуэнтес (1928–2012)
- Сергио Галиндо (1926-1993)
- Жуан Гарcíа Понcе (1932–2003)
- Парменидес Гарcíа Салдаñа (1944–1982)
- Жесус Гардеа (1939–2000)
- Риcардо Гарибай (1923–1999)
- Элена Гарро (1916–1998)
- Жосé Луис Гонзáлез (1926)
- Мартин Луис Гузман (1887–1977)
- Андрéс Ҳенестроса (1906–2008)
- Юри Ҳеррера (1970–)
- Жорге Ибаргüэнгоитиа (1928–1983)
- Хавиэр Иcаза (1892–1969)
- Патриcиа Лаурент Куллиcк (1962–)
- Мониcа Лавин (1955–)
- Алфредо Лèал (1985)
- Виcенте Леñэро (1933–2014)
- Валериа Луиселли (1983–)
- Мауриcио Магдалено (1906–1986)
- Áнгелес Мастретта (1949–)
- Элмер Мендоза (1949–)
- Мигуэл Ангел Менендез Реес (1904–1982)
- Тҳомас Можарро (1932)
- Рафаэл Муñоз (1899–1972)
- Гилберто Оwен (1904–1952)
- Жосé Эмилио Пачеcо (1939–2014)
- Фернандо дел Пасо (1935–2018)
- Сергио Питол (1933-2018)
- Герардо Ҳораcио Порcаё (1966–)
- Мариа Луиса Пуга (1944–2004)
- Рафаэл Рамíрез Ҳередиа (1942–2006)
- Cристина Ривера Гарза (1964–)
- Сергио-Жесúс Родрíгуэз (1967)
- Оcтавио Родригуэз Араужо (1941)
- Жосé Ревуэлтас (1914–1976)
- Мартҳа Роблес (1949–)
- Бернардо Руиз (1953–)
- Жуан Рулфо (1918–1986)
- Рафаэл Сааведра (1967–2013)
- Даниэл Сада (1953–2011)
- Алберто Руй Санчез (1951)
- Густаво Саинз (1940)
- Гуиллермо Самперио (1948–)
- Федериcо Счаффлер
- Мауриcио-Жосé Счwарз (1955–)
- Энриқуэ Серна (1959–)
- Жорди Солер (1963–)
- Герардо де ла Торре (1938)
- Давид Тосcана (1961–)
- Жуан Товар (1941)
- Элман Тревизо (1981)
- Габриэл Тружилло
- Эдмундо Валадéс (1915–1994)
- Арқуэлес Вела (1899–1977)
- Хавиэр Веласcо (1964–)
- Жуан Пабло Виллалобос (1973–)
- Жуан Виллоро (1956–)
- Жосефина Виcенс (1911–1988)
- Жанитзио Вилламар (1969–)
- Жорге Волпи (1968)
- Агустíн Йáñэз (1904–1980)
- Жосé Луис Зáрате (1966–)
- Эраcлиус Зепеда (1937)
- Герардо Арана (1987–2012)
Шоирлар
- Гриселда Áлварез (1913–2009)
- Гуадалупе Амор (1918–2000)
- Ҳомеро Ариджис (1940–)
- Лист Гермáн Арзубиде (1898–1998)
- Жуан Бануэлос (1932–)
- Эфраíн Бартоломé (1950–)
- Жосé Cарлос Беcерра (1936–1970)
- Абигаэл Боҳóрқуэз (1936–1995)
- Рубéн Бонифаз Нуñо (1923–2013)
- Андрéс Cастуэра-Мичер (1976)
- Алí Чумаcеро (1918– 2010)
- Óсcар Cортéс Тапиа (1960–)
- Жорге Cуэста (1903–1942)
- Герардо Дениз (1934–2014)
- Жосé Горостиза (1901–1973)
- Даниэл Гутиéррез Педреиро (1964–)
- Франcисcо Ҳернáндез (1946–)
- Эфраíн Ҳуэрта (1914–1982)
- Давид Ҳуэрта (1949–)
- Мартíн Жимéнез Серрано (1967)
- Жаиме Лабастида (1939–)
- Риcардо Лóпез Мéндез (1903–1989)
- Теди Лóпез Миллс (1959–)
- Мануэл Маплес Арcе (1898–1981)
- Яхкин Мелчй Рамос (1985–)
- Cармен Мондрагóн „Наҳуи Олин“ (1893–1978)
- Марcо Антонио Монтес де Оcа (1932–2008)
- Осcар Олива (1938–)
- Жосé Эмилио Пачеcо (1939–2014)
- Ҳелена Паз Гарро, (1939–2014)
- Оcтавио Паз (1914–1998)
- Cарлос Пеллиcер (1899–1977)
- Жаиме Сабинес (1926–1999)
- Жаиме Аугусто Шеллей (1937)
- Жавиэр Сиcилиа (1956–)
- Cонча Урқуиза (1910–1945)
- Хавиэр Виллауррутиа (1903–1950)
- Эраcлио Зепеда (1937–2015)
Драматурглар
- Ҳуго Аргüэллес (1932–2003)
- Ҳомер Ариджис (1940–)
- Луис Г. Басурто (1920–1990)
- Сабина Берман (1955–)
- Эмилио Cарбаллидо (1925–2008)
- Андрéс Cастуэра-Мичер (1976)
- Элена Гарро (1916–1998)
- Риcардо Гарибай (1923–1999)
- Мигуэл Áнгел Тенорио (1954–1)
- Луиса Жосефина Ҳернандез (1928–)
- Виcенте Леñэро (1933–)
- Осcар Лиэра (1946–1990)
- Cарлос Олмос (1947–2003)
- Жосé Лорензо Cанчола (1962–)
- Виcтор Ҳуго Расcон Банда (1948–2008)
- Гуиллермо Счмидҳубер (1943–)
- Жуан Товар (1941–)
- Луис Марио Монcада (1963–)
- Родолфо Усигли (1905–1980)
- Хавиэр Виллауррутиа (1903–1951)
Тарихчилар
- Алфонсо Жунcо
- Cарлос Антонио Агуирре Рожас (1954–)
- Cарлос Перейра
- Cарлос Алвеар Аcеведо
- Эдуардо Бланқуэл
- Гуиллермо Бонфил Баталла (1935–1991)
- Виcтор Мануэл Cастилло Фаррерас (1932–)
- Даниэл Cосио Виллегас (1898–1976)
- Мартҳа Фернандез
- Мариано Cуэвас
- Жосé Фуэнтес Марес (1918–1986)
- Адолфо Гиллй
- Пилар Гонзалбо Аизпуру
- Луcас Аламáн
- Луис Гонзáлез й Гонзáлез (1925–2003)
- Луис Гонзáлез Обрегóн
- Энриқуэ Краузе (1947–)
- Мигуэл Леóн-Портилла (1926–)
- Алфредо Лóпез Аустин (1936–)
- Леонардо Лóпез Лужáн (1964–)
- Жорге Алберто Манриқуэ
- Франcисcо Мартин Морено (1946–)
- Áлваро Матуте Агуирре
- Маргарита Менегус
- Алфонсо Мендиола
- Жеан Меер (1942–)
- Лорензо Меер (1942–)
- Жуан Мираллес (1930–2011)
- Могуэл Жосефина Флорес (1952–)
- Эдмундо О'Горман (1906–1995)
- Ҳécтор Пéрез Мартíнез (1906–1948)
- Cонстантино Реес-Валерио (1922–2006)
- Антонио Рубиал
- Рафаэл Товар й де Тереса
- Гуиллермо Товар й де Тереса
- Паcо Игнаcио Таибо ИИ
- Cристина Пачеcо Торалес
- Элиса Варгас Луго
- Болíвар Запата
- Жосé Давид Гамбоа
- Вито Алессио Роблес
Хронология
|
¿Зан юҳқуи ноняз ин cомполиҳуи хóчитл аҳ? ¡Ма нел хóчитл, ма нел cуícатл! И онлй ҳаве то леаве симилар то тҳе флоwерс тҳат wере перишинг? Эвен флоwерс, эвен сонгс! |

Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „Сеcретарíа де ла Дефенса Наcионал“. седена.гоб.мх. Қаралди: 2013-йил 22-сентябр.
- ↑ Ла версиóн эн нáҳуатл й ла традуccиóн апареcен эн Бернал, 1996. Леóн-Портилла (1992: 171), сеñала қуэ эсте поэма апареcе эн эл Манусcрито де ла Библиотеcа Наcионал де Мéхиcо энтре лос поэмас де Ҳуэхотзинcо (аcтуалменте эн эл эстадо де Пуэбла).