Меланистик қора шарқий кулранг олмахон (Сcиурус cаролиненсис)
Меланистик гвинея чўчқалари (Cавиа порcеллус) камдан-кам учрайди ва Анд курандерлари томонидан маросимларда қўлланади. [1]

Меланизм – касаллиги бу организмдаги меланиннинг пигментининг туғма (ортиқча) ошиб кетиши натижасида қора пигмент пайдо бўлади.

Псевдомеланизм касаллиги шунингдек, кўп миқдорлилик деб аталади, я"ни пигментацияланишнинг яна бир варианти ҳисобланиб, қора доғлар ёки кенгайган чизиқларнинг танада борлиги билан кўзга ташланади, бу ҳайвон танасининг катта қисмини қоплайди ва уни меланистик кўринишга олиб келади[2].

Меланоз касаллиги кўпинча ҳайвонларда пигментли ўсмаларни келтириб чиқарадиган малигн характерга эга бўлган қора морбид моддасининг организмда кўпайиб кетиши натижасида ҳосил бўладиган генетик ҳолатга айтилади. Шу сабабли ҳайвонларда қуюқ пигментацияга эга бўлган генетик мутацияга сабаб боғлиқ бўлган ҳолати деб ҳисобланади.

Мослашув

Оддий рангли ва меланисм билан касалланганда солиштиргандаги ҳолат Европа қўшимчаси (Випера берус).

Меланизм билан ҳасталаниш адаптация билан боғлиқ деб аталади. Кўпинча қоронғи муҳитида омон қолиш ва кўпайиш учун мосроқ бўлиб қоладилар меланизм бўлган организмлар, чунки улар яхшироқ нигоблашган бўлади атроф-мужит шароитига. Бу баъзи турларни, йиртқичлар учун деярли кўринмас тусга келтиради, бошқа ҳайвонларда эса, масалан, қоплон, тунгда ов қилиш пайтида маскировкадан озуқа овлаш учун афзаллик сифатида фойдаланадилар [3]. Одатда, мослашувчан (адаптив) меланизм ирсийдир : тўлиқ ёки чала тўлиқ фенотипда ифодаланган доминант аллел меланиннинг ортиқча миқдори натижасида вужудга келади.

Мослашувчан меланизм турли ҳайвонларда, жумладан, олмахонлар, кўплаб мушуклар ва бўрисимонларлар ва маржон илонларида учрашиши аниқланган. Адаптив меланизм полиморфозларнинг пайдо бўлишига олиб келиши мумкин, муҳим мисоллардан бири, Буюк Британияда эволюциянинг ривожланиш тарихи табиий танланиш тамойилларини ўргатиш мақсадида классик ўқув воситаси сифатида тақдим этилган[4].

Иқтисотда меланизмнинг таъсири

Саноатлашган меланиз иқтисодий ифлосланишига ўз таъсирини кўрсатиб келмоқда, мисол учун миланизмлашган қалампирли куя капалаги, Бистон бетулариа каби ҳашаротлар эволюцион таъсир кўрсатмоқда. Тўқ рангли пигментли организмлар табиий танланиш махсули ҳисобланади, чунки улар ифлосланган муҳитга нисбатан яхшироқ ниқоблашган . Кейинчалик ифлосланиш даражаси камайтирилганда, уларда нисбатан оддий шаклга эга бўлишди ва меланизм камроқ учрай бошлади[5] [6] [7] [8] [9] [10]. Бошқа тасвирлашлар ҳам бор, масалан, меланин пигменти иммунитетни ҳимоя қилиш функциясини кучайтиради [11], ёки қуюқ рангда иссиқликни сақлашдаафзалликга эга бўлиш[12] [13] [14].

Мушукларда

Меланистик ва одатдаги рангли ягуарлар

Мушуксимонларнинг меланистиклик ҳолати 37 та вакилдаучрайдиган туридан 11 тасида кенг тарқалган полиморфизм сифатида юзага келади ва баъзи ҳолларда популяцияда энг юқори частотасига этиши мумкин, аммо ҳеч қачон тўлиқ фиксациялашмайди бит тур ичида. Қора пантера, меланистик леопард, Малаянинг экваториал ёмғир ўрмонида ва Кения тоғи каби баъзи Африка тоғлари ёнбағирларидаги тропик ёмғир ўрмонларида кенг тарқалган. Сервал каби мушуксимон йиртқич ҳайвонлар Шарқий Африканинг айрим ҳудудларида ҳам меланистик шаклларга эга эканлиги аниқланган. Ягуардларнинг ранги қуюқ жигарранг ва кулрангдан оч қизғиш ранггача ўзгаради. Ягуарнинг меланик шакллари Жанубий Американинг айрим қисмларида кенг тарқалган [15]. 1938 ва 1940- йилларда Флориданинг субтропик қисмида иккита меланистик бобcат (ёвойи мушук) тириклайин тузоққа тушгани аниқланган [16].

Гепарддаги псевдомеланизм
Melanistic eastern gray squirrel
Меланистик шарқий кулранг олмахони

2003-йилда ягуарларда меланизмнинг наслдан-наслга ўтиши доминант усули 116та индивидуал тутқун сақланиб насл- насабида фенотипларининг трансформация бўлиши орқали ўтиши аниқланди. 24 та асосий жуфтликни йўқ қилиш ягуарундидаги меланизм учун тўлиқ бўлмаган доминант аллелни келтириб чиқаради. Агути гени кодлаш ҳудудида агоути сигнализация пептидининг кетма-кетлиги қора уй мушукларида 2 таянч жуфтликни йўқ бўлиб кетганлиги аниқлади. Бу вариантлар Геоффрой мушуки, онcилла, пампа мушуки ва Осиё олтин мушукининг меланистик шахсларида йўқ эди, бу меланизм мушуклар оиласида камида тўрт марта мустақил равишда пайдо бўлганлигини кўрсатади [17].

Леопардлардаги меланизм доғли шаклга нисбатан Мендел, моноген рецессив хусусият сифатида наслдан наслга ўтади. Қора ҳайвонларнинг жуфтлиги бошқа мумкин бўлган жуфтликларга қараганда сезиларли даражада кичикроқ ҳажмига эга[18]. 1996-йил январидан 2009-йил мартигача Малай ярим оролидаги 16 та жойда Ҳинди-хитой леопардлари 1000 дан ортиқ тунги тузоқ намуналарини олиш жараёнида суратга олинди. Меланистик леопардларнинг 445 та фотосуратидан 410 таси Кра Истҳмус жанубида олинган, бу ерда меланистик бўлмаган морф ҳеч қачон суратга олинмаган. Ушбу маълумотлар минтақадаги қора аллелнинг яқин фиксацияси борлигини кўрсатади. Ушбу рецессив аллелни фақат генетик кўчиш туфайли амалга ошиши учун етарли бўлган вақт тахминан 1100 йилдан 100 000 йилгача бўлганлиги олимлар томонидан аниланган[19]. Қоплонларда учрайдиган меланизм пистирма қилиб овлаш учун эвалуцион танланиш натижасида вужудга келгани ва бу эса улар учун афзаллик билан бўлиқ асосий сабаб деб тахмин қилинган[20] Бошқа назарияларга кўра, мушукларда меланизм учун генлар вирусли инфекцияларга қаршилик кўрсатиши ёки баланд тоғларга мослашиши мумкин деб ҳисобланади, чунки қора мўйна иссиқлик учун кўпроқ ёруғликни тўплайди. [21].

Қушларда

Оқ юмшоқ патли хўроз
Қора юмшоқ патли хўроз

Силкиэ ва Аям Cемани товуқ зотлари одатда бу хусусиятни намоён бўладии. Аям Cемани – Индонезияда пайдо бўлган бетакрор ва замонавий товуқ зоти ҳисобланади. Улар гиперпигментацияни (Фибромеланоз) келтириб чиқарадиган ва наслдан наслга ўтадиган доминант генга эга бўлиб, товуқни бутунлай қора рангга айлантиради; шу жумладан патлар, тумшуғи ва ички органлари ҳам.

Тадқиқотлар шуни кўрсатдики 2015-йил апрел ойида Ўрта эр денгизидаги Кипр оролида жуда кам учрайдиган қора рангли фламингода ҳам кузатилгани аниқланган[22].

Амфибияларда

Алп саламандра (Саламандра атра)-бу турдаги калтакесаксимонларнинг бутунлай тана ранги қора рангда бўлган битта кичик турга мансуб (С. атра атра) эгадир[23]. Пигмент меланин бирикмасини ишлаб чиқарадиган меланофор деб аталадиган ўзига хос ҳужайрадан ташкил топган[24] [25].

Ушбу саламандернинг яна тўртта кичик тури мавжудлиги аниқланган [26] ва уларнинг пегментацияланиш даражалари ҳам турли хил бўлади[25] [27] [28]. Туркум ичидаги турларда хар ҳил консентрациялашган ёки бошқаларига нисбатларда сариқ доғлар мавжудиги аниқланган. Айрим кенжа турларнинг сариқ доғларига ҳисса қўшадиган пигмент ишлаб чиқарувчи ҳужайралари бор ва ксантофорлар деб аталади [27]. Кўриниб турибдики, тўлиқ қора фенотиплар ҳеч қачон бу ксантофорларни ривожлантирмайди[28]. Алп саламандрлари теридан токсин ишлаб чиқаради ва тўлиқ меланистик, қора саламандрлар ва доғли бирикма ҳосил қилади[29].

ДНК сини ўрганиш бўйича олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, ҳақиқий алп саламандрининг фенотипи қора, айримлари сариқ доғлар билан, яъни бутунлай қора ранг вақт ўтиши билан ривожланиб, кўп авлодларда наслдан наслга ўтиши аниқланган [28].

Одамларда

Меланизм, яъни бутунлай қора терига олиб келадиган мутация ҳиобланади, лекин одамларда учрашиши мумкин эмаслиги аниқланган, шунинг сабабли оқ танли иккита ота-онадан қора терига эга бўлган боланинг туғилиши мумкин эмас деб ҳисобланади. Меланин учта доминант аллел (ААББCC) бўлиб, оқ танлиларда қора танлилар каби кўп бўлмайди. [30] Меланин тери пигментацияси даражасининг асосий омили ҳисобланиб, танани зарарли ултрабинафша нурланишидан ҳимоя қилади. Худди шу ултрабинафша нурланиш терида Д витамини синтези учун зарур ҳисобланади, шунинг учун ёрқин рангли тери – камроқ меланин – одамларнинг экваториал ҳудудлардан узоқда бўлган тарихдан олдинги ҳаракати билан боғлиқ мослашуви деб ҳисобланади, ва шу сабабли, юқори кенгликларда қуёш нури камроқ таъсир қилади. Африка, Жанубий Осиё, Жануби-Шарқий Осиё ва Австралиянинг бир қисмидан келган одамларнинг териси жуда қора бўлиши мумкин, аммо бу меланизм эмас.

Манбалар

  1. ↑ Моралес, Э.. Тҳе Гуинеа Пиг : Ҳеалинг, Фоод, анд Ритуал ин тҳе Андес. Университй оф Аризона Пресс, 1995. ИСБН 0-8165-1558-1. 
  2. ↑ Осинга, Н.; Ҳарт, П.; ван ВоорстВаадер, П. C. (2010). "Албинистиc cоммон сеалс (Пҳоcа витулина) анд меланистиc грей сеалс (Ҳаличоэрус грйпус) реҳабилитатед ин тҳе Нетҳерландс". Анимал Биологй 60 (3): 273−281. дои:10.1163/157075610х516493. ҳттпс://семантиcсчолар.орг/папер/8эааадеб5203ф4c27c8эcеэ433б934э4аб18618д. 
  3. ↑ Кинг, Р. C., Стансфиэлд, W. Д., Муллиган, П. К. (2006). А Диcтионарй оф Генетиcс, 7тҳ эд., Охфорд Университй Пресс
  4. ↑ Бегон, М.. Эcологй: Фром индивидуалс то эcосйстемс, Фоуртҳ, Малден, Охфорд: Wилей Публишинг, 2006. ИСБН 9781405151986. 
  5. ↑ Мажерус, М. Э. (2009). Индустриал меланисм ин тҳе пепперед мотҳ, Бистон бетулариа: ан эхcеллент теачинг эхампле оф Дарwиниан эволутион ин аcтион. Эволутион: Эдуcатион анд Оутреач, 2(1), 63-74.
  6. ↑ МcИнтйре, Н. Э. (2000). Эcологй оф урбан артҳроподс: а ревиэw анд а cалл то аcтион. Анналс оф тҳе Энтомологиcал Соcиэтй оф Америcа, 93(4), 825-835.
  7. ↑ Cоок, Л. М., Саcчери, И. Ж., 2013. Тҳе пепперед мотҳ анд индустриал меланисм: эволутион оф а натурал селеcтион cасе студй. Жоурнал оф Ҳередитй 110:207-12
  8. ↑ Грант, Б. С., Wисеман Л. Л., 2002. Реcент ҳисторй оф меланисм ин Америcан пепперед мотҳс. Жоурнал оф Ҳередитй 93:86-90.
  9. ↑ Бракефиэлд, П. М., Лиэберт, Т. Г., 2000. Эволутионарй дйнамиcс оф деcлининг меланисм ин тҳе пепперед мотҳ ин тҳе Нетҳерландс. Проcеэдингс оф тҳе Роял Соcиэтй оф Лондон Биологй 267:1953-1957.
  10. ↑ Грант, Б. С., Cоок, А. Д., Cларке, C. А., & Оwен, Д. Ф. (1998). Геограпҳиc анд темпорал вариатион ин тҳе инcиденcе оф меланисм ин пепперед мотҳ популатионс ин Америcа анд Бритаин. Жоурнал оф Ҳередитй, 89(5), 465-471.
  11. ↑ Миккола, К., & Рантала, М. Ж. (2010). Иммуне дефенcе, а поссибле нонвисуал селеcтиве фаcтор беҳинд тҳе индустриал меланисм оф мотҳс (Лепидоптера). Биологиcал Жоурнал оф тҳе Линнеан Соcиэтй, 99(4), 831-838.
  12. ↑ Миккола, К., Албречт, А., 1988. Тҳе меланисм оф Адалиа-бипунcтата ароунд тҳе Гулф оф Финланд ас ан индустриал пҳеноменон (Cолеоптера, Cоccинеллидаэ). Анналес Зоологиcи Фенниcи 25:177-85.
  13. ↑ Мугглетон, Ж., Лонсдале, Д., Бенҳам, Б. Р., 1975. Меланисм ин Адалиа-бипунcтата Л (CолCоccинеллидаэ) анд иц релатионшип то атмоспҳериc поллутион. Жоурнал оф Апплиэд Эcологй 2:451-464.
  14. ↑ Де Жонг, П. W., Верҳоог, М. Д., Бракефиэлд, П. М., 1992. Сперм cомпетитион анд меланиc полйморпҳисм ин тҳе 2-спот ладйбирд, Адалла бипунcтата (Cолеоптера, Cоccинеллидаэ). Жоурнал оф Ҳередитй 70:172-178.
  15. ↑ Сеарле, А. Г. (1968) Cомпаративе Генетиcс оф Cоат Cолоур ин Маммалс. Логос Пресс, Лондон
  16. ↑ Улмер, Ф. А. (1941) Меланисм ин тҳе Фелидаэ, wитҳ спеcиал референcе то тҳе Генус Лйнх. Жоурнал оф Маммалогй 22 (3): 285–288.
  17. ↑ Эизирик, Э.; Юҳки, Н.; Жоҳнсон, W. Э.; Менотти-Раймонд, М.; Ҳаннаҳ, С. С.; О'Бриэн, С. Ж. (2003). "Молеcулар Генетиcс анд Эволутион оф Меланисм ин тҳе Cат Фамилй". Cуррент Биологй 13 (5): 448–453. дои:10.1016/С0960-9822(03)00128-3. ПМИД 12620197. 
  18. ↑ Робинсон, Р. (1970). "Инҳеританcе оф блаcк форм оф тҳе леопард Пантҳера пардус". Генетиcа 41 (1): 190–197. дои:10.1007/БФ00958904. ПМИД 5480762. ҳттпс://www.семантиcсчолар.орг/папер/9д7а7784960828эcе75161фб0c1эа106фа073д23. 
  19. ↑ Каwаниши, К.; Сунқуист, М. Э.; Эизирик, Э.; Лйнам, А. Ж.; Нгопрасерт, Д.; Wан Шаҳруддин, W. Н.; Раян, Д. М.; Шарма, Д. С. К. эт ал. (2010). "Неар фихатион оф меланисм ин леопардс оф тҳе Малай Пенинсула". Жоурнал оф Зоологй 282 (3): 201–206. дои:10.1111/ж.1469-7998.2010.00731.х. 
  20. ↑ Мажерус, М. Э. Н. (1998). Меланисм: эволутион ин аcтион. Охфорд Университй Пресс, Неw Ёрк
  21. ↑ Сеиденстиcкер, Ж., Лумпкин, С. (2006). Смитҳсониан Қ & А: тҳе ултимате қуэстион анд ансwер боок. Cац. Cоллинс, Неw Ёрк
  22. ↑ Крол, Чарлотте. „Раре блаcк фламинго споттед ин Cйпрус“. Тҳе Телеграпҳ (2015-йил 9-апрел). 2015-йил 25-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 16-май.
  23. ↑ „Саламандре ноире“. www.карч.ч. Қаралди: 2022-йил 30-ноябр.
  24. ↑ Тревисан, Пиэрлуиги; Педерзоли, Аурора; Бароззи, Гианcарло (Оcтобер 1991). "Пигментарй Сйстем оф тҳе Адулт Алпине Саламандер Саламандра атра атра (Лаур., 1768)" (эн). Пигмент Cелл Ресеарч 4 (4): 151–157. дои:10.1111/ж.1600-0749.1991.тб00432.х. ИССН 0893-5785. ПМИД 1816547. ҳттпс://онлинелибрарй.wилей.cом/дои/10.1111/ж.1600-0749.1991.тб00432.х. 
  25. ↑ 25,0 25,1 Педерзоли, Аурора; Тревисан, Пиэрлуиги (Марч 1990). "Пигментарй Сйстем оф тҳе Адулт Алпине Саламандер Саламандра атра аурораэ (Тревисан, 1982)" (эн). Пигмент Cелл Ресеарч 3 (2): 80–89. дои:10.1111/ж.1600-0749.1990.тб00326.х. ИССН 0893-5785. ПМИД 2385569. ҳттпс://онлинелибрарй.wилей.cом/дои/10.1111/ж.1600-0749.1990.тб00326.х. 
  26. ↑ Ҳелфер, В.; Броқуэт, Т.; Фумагалли, Л. (2012-08-30). "Сех-спеcифиc эстиматес оф дисперсал шоw фемале пҳилопатрй анд мале дисперсал ин а промисcуоус ампҳибиан, тҳе алпине саламандер (Саламандра атра)". Молеcулар Эcологй 21 (19): 4706–4720. дои:10.1111/ж.1365-294х.2012.05742.х. ИССН 0962-1083. ПМИД 22934886. ҳттп://дх.дои.орг/10.1111/ж.1365-294х.2012.05742.х. 
  27. ↑ 27,0 27,1 Бургон, Жамес Д.; Виэитес, Давид Р.; Жаcобс, Арне; Wеидт, Стефан К.; Гунтер, Ҳелен М.; Стеинфартз, Себастиан; Бургесс, Карл; Мабле, Барбара К. эт ал. (Април 2020). "Фунcтионал cолоур генес анд сигналс оф селеcтион ин cолоур‐полйморпҳиc саламандерс" (эн). Молеcулар феcологй 29 (7): 1284–1299. дои:10.1111/меc.15411. ИССН 0962-1083. ПМИД 32159878. 
  28. ↑ 28,0 28,1 28,2 Бонато, Луcио; Стеинфартз, Себастиан (2005-01-01). "Эволутион оф тҳе меланистиc cолоур ин тҳе Алпине саламандер Саламандра атра ас ревеалед бй а неw субспеcиэс фром тҳе Венетиан Преалпс". Италиан Жоурнал оф Зоологй 72 (3): 253–260. дои:10.1080/11250000509356680. ИССН 1125-0003. ҳттпс://дои.орг/10.1080/11250000509356680. 
  29. ↑ Беукема, Wоутер; Спейброэcк, Жероэн; Вело-Антóн, Гуиллермо (Аугуст 2016). "Саламандра". Cуррент Биологй 26 (15): Р696–Р697. дои:10.1016/ж.cуб.2016.03.045. ИССН 0960-9822. ПМИД 27505235. 
  30. ↑ Сченеидер, Патриcиа (2004). "тҳе генетиcс анд эволутион оф ҳуман cолор". ПроҚуэст. ҳттпс://www.проқуэст.cом/опенвиэw/cе7э635324бе8а0c452cа71ээc1э9419/1?пқ-оригсите=гсчолар&cбл=49226.