Memento mori
Мементо мори (лотинча: ўлимни эсла; шиори: „бир кун ўласан, шунинг учун ҳозир яша“) — ўлим муқаррарлигини эслатувчи бадиий ёки рамзий ибора. Ибора дастлаб классик антик давр файласуфлари ва насронийлик қарашларининг шаклланиши давомида келиб чиққан бўлиб, ўрта асрлардан бошлаб дафн маросимлари, санъати ҳамда меъморчилигида ўзини намоён эта бошлаган.
Грамматика
Мементо — мемини феълининг 2-шахс бирликдаги келажак замон буйруғи бўлиб, „эслаб қол, ёдда тут“ деган огоҳлантириш маъноларини англатади[1]. Мори — мориор инкор феълининг инфинитиви бўлиб, „ўлиш, ўлмоқ“ деган маъноларни англатади.
Шундай қилиб, бу ибора сўзма-сўз „ўлишингни ёдда тут“ деб таржима қилинади, лекин „ўлимни эсла“ ёки „ўлишингни эсла“ деб эркин таржима қилиниши мумкин.
Тарихи
Қадимги Римда бу ибора ғалаба билан қайтган Рим генералларининг зафарли юриши пайтида талаффуз қилинган. Ҳарбий бошлиқнинг орқасига қул қўйилади, у вақти-вақти билан ғолибга шон-шарафига қарамай, бир кун келиб ўлишини эслатиб туриши ёки уни „орқасига қарашга“ ундаши керак эди. Ўша пайтда ҳақиқий ибора шундай бўлган бўлиши мумкин: Respice post te! Hominem te memento! („Ортга қара! Ўзингни инсон эканингни унутма!“) (Тертуллианнинг Апологетикасининг 33-боби).
„Мементо мори“ Франсиядаги Авлиё Павел (1620—1633) ордени роҳиблари, „Ўлим ака-укалари“ деб ҳам аталадиган франсуз паулинлари ўртасидаги учрашганда айтиладиган саломлашиш шакли эди[2].
We are continually dying, Petrarch famously wrote in one of hisletters: he, the poet, was dying while writing, the reader while readinghim, and others while they heard those words or failed to hear them. It isremarkable that for a man to whom death was so present and for whom the present was an unhappy, gloomy, and obscurantist longue durée of Lethean stupor, the future could reserve only light and radiance.
„Биз ҳар вақт ўлиб келганмиз“, – деб ёзган Петрарка ўз мактубларидан бирида: „Шоир ёзаётганда, ўқувчи ўқиётганда ва бошқалар бу сўзларни эшитган ёки эшитмаган ҳолда ўлади“[3].
Санъатда
„Мементо мори“ мавзуси меъморчиликда кенг тарқалган. Седлецедаги (Чехия) ибодатхоналарнинг тош хоналари, Римдаги Санта Мария делла Cонcезионе черкови ва бошқа кўплаб бинолар ушбу мавзуда безатилган. ХИВ—ХВИИ асрларда Қора ўлим эпидемиясидан то Жасурлик давригача ўлим рамзи билан боғлиқ декоратив-амалий санъат ва заргарлик буюмлари машҳур бўлган. Бош суяги, скелетлар, тобутлар ва бошқа шу каби атрибутлар шаклида ясалган заргарлик буюмлари ҳамда аксессуарлар инсон ҳаётининг заифлиги ва ўлимнинг муқаррарлигини эслатиб турарди. Кейинчалик, ХВИИИ—ХИХ асрларда ушбу тоифадаги маҳсулотлардан марҳум қариндоши ёки яқинлари учун мотам белгиси сифатида тақиладиган мотам тақинчоқлари ясаш фаолияти пайдо бўлди.
Тарих фанлари доктори Дмитрий Антонов ва тарих фанлари номзоди Михаил Майзулс „Демони и грешники в древнерусской иконографии: семиотика образ“ китобида „Мементо мори“нинг янги аср рус иконография йўналишидаги „Руҳий лабиринт“ иконасининг семантик тасвирига таъсири бўлганлигини таъкидладилар[4].
-
Дорфмаркдаги Авлиё Мартин черковининг релефи, ХВИИИ аср -
Боши остида бош суяги билан ухлаб ётган путти, суяк ўймакорлиги, ХВИИ аср -
Бош суяги тасвири туширилган олтин узук -
Бир томонида эркак юзи, иккинчи томонида бош суяги тасвирланган фил суяги ўймакорлиги -
Ичида скелети бор тобут шаклидаги тилла кулон
Америкада
АҚШ тасвирий санъатида пуританлар таъсири туфайли „Мементо мори“нинг жуда кўп рамзий тасвирлари мавжуд. ХВИИ асрда Шимолий Америкадаги пуританлар жамоаси санъатга паст назар билан қараган, чунки улар иймонлиларни Худога ибодат қилишдан чалғитади ва фақат шайтонга олиб бориши мумкин деб ишонишган. Бироқ, портретлар тарихий ёзувлар ҳисобланган ва шунинг учун улардаги рамзларга рухсат берилган. ХВИИ асрда яшаган пуритан Тҳомас Смитҳ кўплаб денгиз жангларида қатнашган ва расм чизиш билан шуғулланган. Унинг автопортретида Тҳомасни „Мементо мори“нинг одатий рамзи – яқинлашиб келаётган ўлимни англатувчи бош суяги ёнида тасвирланганини кўриш мумкин.
Мексикада ўлганлар куни
„Мементо мори“ рамзи кўпинча Мексикада ўлганлар куни фестивалида, жумладан, бош суяги шаклидаги конфет ва суяк шаклидаги нон билан боғлиқ ҳолда фойдаланилади.
Бу мавзу, шунингдек, мексикалик ўймакор Хосе Гуадалупе Посаданинг кўплаб асарларида ҳам ўз аксини топган бўлиб, унинг расмларида турли қатламлардаги одамлар скелет кўринишида тасвирланган.
„Мементо мори“нинг яна бир кўринишини Мексикага тегишли „Cалавера“ асарида топиш мумкин. Бу ше’рий шаклдаги адабий асар одатда ҳали ҳаёт бўлган инсонга бағишланади, лекин гўё у одам вафот этгандек ёзилади. Бундай асарлар ҳазил-мутойиба оҳангига эга бўлиб, уни кўпинча Ўликлар кунида дўстлар бир-бирларига тақдим этишади[5].
Кинода
Кавказ асираси
Бу ибора „Кавказ асираси“ филми туфайли қўлланила бошланди; Никулин-Вициннинг суҳбатидан: „Мементо мори. Бир зумда — денгизда“[6].
Бошқа дин ва маданиятларда ҳам шунга ўхшаш тушунчалар
- Ванитас
- Бугунги кун билан яшаш
- Пассаcаглиа ҳаёт ҳақида
- Шахмат ўйнаётган ўлим
- Ўлим билан шахмат ўйнаётган Доктор де C. портрети
Манбалар
- ↑ Недостаточними (верба дефеcтива) в латинской грамматике називают глаголи, коториэ имеют не все глаголниэ форми. В данном случаэ оцуцтвуэт презенс (настоящээ время), а эст толко форми перфекта (мемини, меминисте, меминит и т. д.), коториэ переводяця глаголами презенса (умираю, умираэш, умират и т. д.).
- ↑ МcГаҳан 1912.
- ↑ „(ПДФ) Ин тҳе Фооцтепс оф Петрарч | Валериа Финуccи – Аcадемиа.эду“. 2023-йил 21-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 21-май.
- ↑ Антонов Д. И., Майзульс М. Р.. . ИСБН 978-5-9167-4149-0.
- ↑ Станлей Брандес. "Скуллс то тҳе Ливинг, Бреад то тҳе Деад: Тҳе Дай оф тҳе Деад ин Мехиcо анд Беёнд". Чаптер 5: Тҳе Поэтиcс оф Деатҳ. Жоҳн Wилей & Сонс, 2009. .
- ↑ „Кавказская пленница - Мементо мори. Моментально — в море.“. 2022-йил 13-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-феврал.
Адабиётлар
- „Мементо мори“, Словарь латинских крылатых слов: 2500 единиц, 119000 экз, М.: Русский язык, 1982.
- „Мементо мори“, Энциклопедический словарь крылатых слов и выражений. М.: Локид-Пресс, 2003.
- Ф. МcГаҳан „Паулисц“, . Тҳе Cатҳолиc Энcйcлопедиа, 1912.
- Душенко К. В. „Помни о смерти“, . История знаменитых цитат. М.: Азбука-Аттикус, 2018 — 364—365-бет. ИСБН 978-5-389-14954-0.
Ҳаволалар
- Мементо мори // Энсиклопедический словар Брокгауза и Ефрона: 86 жилд. (82 жилд. ва 4 қўш.). – Санкт-Петербург, 1890—1907-йил.